Кіріспе

Батыс Рим императоры Валентиний III-тің әйелі Лициния Евдоксия (грекше: Λικινία, 422 – шамамен 493) – рим императрицасы, Шығыс Рим императоры Теодосий II-нің қызы. Оның күйеулері Батыс Рим императорлары Валентиний III және Петроний Максим болды.

Отбасы

Евдокия 422 жылы Шығыс Рим императоры Феодосий II және грек текті әйелі Элия Евдокияның қызы ретінде дүниеге келді. Оның жалғыз белгілі туыстары Аркадий мен Флацилла ата-аналарынан бұрын қайтыс болды. Олардың әкесінің ата-аналары Аркадий мен Элия Евдоксия болды. Анасының әкесі Афинадан шыққан софист Леонтий еді. Анасының әкесінің кім екенін алғаш Константинопольдік Сократ айтқан. Джон Малалас кейіннен анасы Евдокияның тарихын толыққанды баяндады, ол Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы және түсуі тарихы» еңбегінде де қысқаша сипатталған. Евдокияның анасының шешесінің кім екені белгісіз.

Бірінші неке

424 жылы Евдоксия өзінің бірінші туысы Валентиан III-ге құда болды. Олардың құда болу жылы Марцеллин Комес жазған. Құдалық кезінде Валентиан шамамен төрт, Евдокия екі жаста еді. Гиббон бұл құдалықты «Рим әлемін басқарған үш әйелдің келісімімен» байланыстырады, яғни Галла Плацидия, оның немере қызы Пулхерия және Пулхерияның қайын сіңлісі Евдокия. Галла Плацидия Валентиан III-нің анасы және Аркадийдің кіші, әкесінен туған жартылай қарындасы болды. Валентиан III сол кезде Иоанн билеген Батыс Рим империясының тағына ие болуға дайындалып жатқан еді. Соңғысы Теодосий әулетінен болмағандықтан, Шығыс сарайы оны тақтан тонаушы деп санады. 424 жылы Валентиан Шығыс сарайында Цезарь деп жарияланды. Келесі жылы Иоанн жеңіліп, өлімге кесілді. Валентиан оның орнына Батыс Августы болды. 439 жылы Евдоксияға Августа атағы берілді, олардың тұңғыш қызы Евдокия дүниеге келді. Олардың Плацидия есімді екінші қызы да болды. Екі қыздың тууы мен болашақ тағдыры туралы Приск, Прокопий, Иоанн Малалас және Пасхалық хроника жазған. «Максим екі үміті де орындалмағанына қатты ашуланды. Ол Оптила мен Траустиланы шақырды, олар Аэтиймен бірге науқанда болған және Валентианға күзетшілік етуге тағайындалған батыл скифтер еді. Ол кепілдіктер беріп, алды, императорды Аэтийдің өлтірілуіне кінәлады және олардан кек алудың дұрыс жолы болатынын айтты. Ол өлтірілген адамның кекін алғандар, ең үлкен нығметтерге лайық болады деді. Бірнеше күн өткен соң Валентиан аз ғана қаруластарымен және Оптила мен Траустиланың ізбасарларымен Арес даласына келді. Ол жылқыдан түсіп, садақпен атуға кіріскенде, Оптила және оның серіктері оған шабуыл жасады. Оптила Валентианды жақсы соқты, ал ол соққыны білгенде, оған екінші соққы беріп құлатты, ал Траустила Гераклийді өлтірді. Императордың тәжін және жылқысын алып, олар Максимға асықты» (Антиохиялық Иоанн fr.201.4–5: Гордон аудармасы, 52–53 бб.). Гераклий «императорға ең көп ықпалы бар евнух» және Аэтийді өлтірудегі оның серіктесі ретінде танылады.

Екінші неке

Валентианның еркек мұрагерлері болған жоқ және ол ешқашан тақ мұрагерін белгілемеген. Бірнеше кандидаттар таққа таласты. Олардың арасында Рим сенаторларының ең жоғары дәрежелісі Петроний Максим де болды. Екінші үміткер Домниннің ұлы Максимиан еді. Домнин Египеттен шыққан саудагер болған, ол мол байлыққа ие болған. Максимиан Аэцийдің қызметінде, соңғы Рим империясының элиталық гвардиясының мүшесі ретінде қызмет еткен. Евдоксия өзінің үміткерін, яғни Майорианды қолдады. Дегенмен, Максим өзінің ұлы Палладийді Евдоксияның бірінші некесінен туған қызы Эвдокияға үйлендірді, Теодосий әулетімен династиялық байланысты нығайту мақсатында. Алайда, христиан Сетипанидің Флавий Магнустың басқа мүмкін туыстығын, сондай-ақ Флавий Пробтың анасының атының белгісіздігін ескере отырып, ол Петроний Максимнің анасынан туған немересі болуы мүмкін деп болжауға болады. Максим Авитусты *magister militum praesentalis* ("сарай сарбаздарының басшысы") етіп тағайындап, оны Тулузаға жіберді. Ол жерде Авитус вестготтардың королі Теодорих II-нің жаңа императорға адалдығын қамтамасыз етуге тырысты. Бірақ оның билігі ұзаққа солмады. Шығармашыл Малхтың айтуынша, "Осы шамада император Валентианның жесірі, император Теодосий мен Евдоксияның қызы Евдоксия Римде бақытсыздыққа ұшырады және күйеуін өлтіргені үшін тиран Максимға ашуланып, Римді билеп отырған Максимға қарсы Африка патшасы вандал Гейзерикті шақырды. Ол күтпеген жерден әскерімен Римге келді, қаланы басып алды, Максимді және оның барлық әскерін жойды, сарайдан барлық мүлікті, тіпті қоладан жасалған мүсіндерді де алып кетті. Ол тірі қалған сенаторларды әйелдерімен бірге тұтқынға алып, оны шақырған Евдоксия патшайымын, оның қызы Олибрийдің әйелі Плакидияны және тіпті Евдоксияның қызын да Африкадағы Карфагенге алып кетті. Ол қайтып келгеннен кейін, Гейзерик жас Евдокияны, Евдоксияның қызын, өзінің ұлы Гунрихке үйлендірді және анасы мен қызын үлкен құрметпен қабылдады" (Хроник. 366). Евдоксия, әйелдерінен бірі, Юста Грата Хонорияның үлгісін алған болуы керек, ол күйеуге беруден бас тарту үшін көмекке Атиллді шақырған. Проспердің сөзіне сүйенсек, вандалдар келген кезде Максим Римде болған. Ол қаладан қашуға ниеттілерге рұхсат берді. Ол өзі де қашуға тырысты, бірақ императорлық құлдар оны өлтірді. Ол жетпіс жеті күн билік құрды. Оның денесі Тибрге лақтырылды және табылған жоқ. Виктор Тонненский келіседі, Рим папасы Лев I қала халқының қауіпсіздігі үшін Гейзерикпен келіссөздер жүргізгенін қосты. Гидатий бұл қастандықты Максимнің қашуына ашуланған Рим әскерінің бүлікшілеріне байланысты деп санайды. 511 жылғы *Хроника Галлика* қастандықты көтерілісшілерге жатқызады. Иордан қастандықты жасағанды "Урсус, римдік сарбаз" деп атайды. "Урсус" латын тілінде "аю" деген мағынаны білдіреді. Сидоний Аполлинарис бургундтық туралы құпия пікір білдіреді, оның "сатқын басшылығы" халықты үрейге түсіріп, императордың өліміне әкелді. Оның кім екені белгісіз, бәлкім, ол вандалдарға қарсы тұра алмаған генерал болған. Кейінгі тарихшылар екі жоғары дәрежелі бургундтық, Гондиок пен оның інісі Кильпериктерді күдікті ретінде қарастырды. Екеуі де 455 жылы Испанияға шабуыл жасаған Теодорих II-ге қосылды.

Жесір

Үш әйел Карфагенде жеті жыл тұтқын болып қалды. 462 жылы Шығыс Рим императоры I Лео Евдоксия мен оның қызы Плацидияны босату үшін үлкен құн төледі. Евдоксия жиырма бес жылдық үзілістен кейін Константинопольге оралды, Плацидия да онымен бірге келді. Евдокия Африкада қалып, Хунерикке тұрмысқа шықты. Олар 523-530 жылдар аралығында вандалдардың патшасы Хильдерикке өмір берді.