Кіріспе
Сот ісіндегі фактілер жиынтығы. Дәлелдік құқық, сондай-ақ дәлелдеу ережелері деп аталатын бұл сала, сот ісінде фактілерді дәлелдеуді реттейтін заңдық ережелер мен қағидаларды қамтиды. Бұл ережелер сот шешімі қабылдағанда қандай дәлелдерді қарастыру керек немесе қарастыруға болмайтынын анықтайды. Фактілерді анықтаушы – бұл сот отырысында судья, ал қатысушылар алқасы бар жағдайларда – алқабилер. Дәлелдік құқық сот ісінде жеңіп шығу үшін қажетті дәлелдердің мөлшерімен (көлемімен), сапасымен және түрімен де айналысады. Ережелер қылмыстық, азаматтық немесе отбасылық сотқа және юрисдикцияға қарай өзгереді. Дәлелдің мөлшері – қажетті дәлелдердің көлемі, ал сапасы – дәлелдердің қаншалықты сенімді екендігін көрсетеді. Дәлелді қабылдауға қатысты маңызды ережелерде жалған куәлік, растау, маңыздылық, құпиялылық, куәлар, пікірлер, сарапшы куәліктері, сәйкестендіру және материалдық дәлелдер қарастырылады. Дәлелдердің түрлі стандарттары бар, олар белгілі бір жағдайда заңды міндеттемелерді орындау үшін дәлелдердің қаншалықты күшті болуы керектігін көрсетеді – олар негізді күдіктен бастап дәлелдеудің басымдылығына, айқын және нақты дәлелдеуге дейін, тіпті күмәндан тыс дәлелдеуге дейін өзгереді. Дәлелдердің түрі оның формасына немесе көзіне байланысты болады. Дәлелдер куәліктерді (мысалы, ауызша немесе жазбаша мәлімдемелер, мысалы, антпен растау), заттай дәлелдерді (мысалы, физикалық объектілер), құжаттарды немесе сотта немесе әкімшілік іс жүргізуде (мысалы, сотта) қарастырылатын демонстративтік дәлелдерді пайдалануды реттейді (яғни, судья немесе алқабилер қарауға болады). Дау, азаматтық немесе қылмыстық мәселеге қатысты болсын, сотқа жеткенде, бір тарап сотты өз жағына тарту үшін дәлелдеуі керек бірқатар мәселелер болады. Заң сотқа ұсынылған дәлелдердің сенімді екеніне көз жеткізу үшін белгілі бір нұсқауларды сақтауды қамтамасыз етуі керек.
The law of evidence, also known as the rules of evidence, encompasses the rules and legal principles that govern the proof of facts in a legal proceeding. These rules determine what evidence must or must not be considered by the trier of fact in reaching its decision. The trier of fact is a judge in bench trials, or the jury in any cases involving a jury. The law of evidence is also concerned with the quantum (amount), quality, and type of proof needed to prevail in litigation. The rules vary depending upon whether the venue is a criminal court, civil court, or family court, and they vary by jurisdiction. The quantum of evidence is the amount of evidence needed; the quality of proof is how reliable such evidence should be considered. Important rules that govern admissibility concern hearsay, authentication, relevance, privilege, witnesses, opinions, expert testimony, identification and rules of physical evidence. There are various standards of evidence, standards showing how strong the evidence must be to meet the legal burden of proof in a given situation, ranging from reasonable suspicion to preponderance of the evidence, clear and convincing evidence, or beyond a reasonable doubt. There are several types of evidence, depending on the form or source. Evidence governs the use of testimony (e. g., oral or written statements, such as an affidavit), exhibits (e. g., physical objects), documentary material, or demonstrative evidence, which are admissible (i. e., allowed to be considered by the trier of fact, such as jury) in a judicial or administrative proceeding (e. g., a court of law). When a dispute, whether relating to a civil or criminal matter, reaches the court there will always be a number of issues which one party will have to prove in order to persuade the court to find in their favour. The law must ensure certain guidelines are set out in order to ensure that evidence presented to the court can be regarded as trustworthy.
Ежелгі және ортағасырлық құқық
Ескі Келісімде қылмыстың дәлелденуі үшін кем дегенде екі куәгер қажет болды. Ежелгі Рим заңдары судьяларға дәлелдерді бағалауда еркіндік берді, бірақ "дәлелді растау жүгі – жоққа шығарушы емес, дәлелдеушіге тиесілі" және "ешкімді күдікпен айыптамау керек" деп талап етті. Ортағасырлық Рим заңдарында дәлелдердің дәрежесін жіктеудің күрделі жүйесі қалыптасты. Киелі кітаптағы екі куәгер туралы ережеге сүйене отырып, ол жеке куәгер немесе жеке құжаттар жартылай дәлел бола алады деген қорытындыға келді, бірақ бұл айыптау үшін жеткіліксіз болса да, қосымша дәлел алу үшін азаптауға негіз болуы мүмкін. 16-17 ғасырларда қазылар алқасының сот процестерін енгізу үшін, қандай куәліктер мен басқа да дәлелдер қазылар алқасының қарауына ұсынылуы мүмкін екенін реттеу үшін дәлелдемелер ережелері қажет болды. Алғашқы ортақ құқық дәлелдеме ережелерінің көп бөлігі сот шешімдерінен туындаса да, Англия Парламенті де маңызды рөл атқарды. 1677 жылы Парламент пен Таж мошендік және жалған куәлік туралы заң қабылдады, ол талапкерлерге белгілі бір шарттық бұзушылықтарды қазылар алқасына жариялауға тыйым салды, егер олар қол қойылған, жазбаша құжатпен бірге болмаса. Тағы бір ерте дәлелдеме ережесі – құлақтан естілген сөздерге тыйым салу, яғни, айтылғанның шындығын дәлелдеу үшін соттан тыс берілген мәлімдемені қабылдамау. 19 ғасырдың басында, Ортақ Шағымдар Сотының бас судьясы лорд Мэнсфилд былай деді: "Шотландияда және континенттік мемлекеттердің көпшілігінде судьялар даулы фактілерді де, заңды да анықтайды; және олар құлақтан естілген сөздерді тыңдаудың қауіпті емес деп санайды, себебі олар істің мәнін қарастырғанда өздерінің үкімдеріне толық сеніп, құлақтан естілген сөздерді елемеуге немесе оған лайықты салмақ беруге болады. Бірақ Англияда, қазылар алқасы фактілерді анықтауда жалғыз судья болғандықтан, құлақтан естілген сөздер дұрыс алынып тасталды, өйткені олардың санасына қандай әсер ететінін ешкім болжай алмайды." Құлақтан естілген сөздер туралы ережелер көп рет жаңартылды. Соңғы кезде Англия мен Уэльсте 1995 жылғы Азаматтық Дәлелдеме Заңының 1-тарауында "құлақтан естілген сөздер" дәлелінің қабылдануына рұқсат берілді; сонымен қатар, заңнамада "құлақтан естілген сөздер" дәлелінің қылмыстық іс жүргізуде қолданылуына рұқсат етіледі, бұл айыптаушыға өз айыптауларын растау үшін достарын немесе туыстарын жалған куәлік беруге итермелеуге мүмкіндік береді, өйткені әдетте мұндай дәлелдер төрағалық етуші орган немесе судья тарапынан қабылданбайды. Дәлелдеме ережелеріне бағынбайтын төрағалық етуші органдардың көптеген мысалдары бар. Оларға АҚШ-тағы әскери трибуналдар және Австралиядағы денсаулық сақтау мамандарын соттауға арналған трибуналдар жатады.
Қатысуы және әлеуметтік саясат
Қандай да бір ағылшын ортақ құқығы дәстүріне негізделген юрисдикцияда, дәлелдерді қабылдау үшін бірқатар ережелер мен шектеулерге сәйкес келуі керек. Дәлел мәнді болуы тиіс, яғни ол құқықтық элементті дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға бағытталған болуы керек. Дегенмен, дәлелдің мәнділігі, әдетте, қажетті шарт, бірақ дәлелді қабылдау үшін жеткілікті шарт емес. Мысалы, мәнді дәлелдер, егер олар әділ емес зиян келтірсе, шатастырса немесе дәлелдің мәнділігі немесе мәнді еместігі логикалық талдау арқылы анықталмаса, алынып тасталуы мүмкін. Сондай-ақ, мәнділікті немесе мәнді еместікті бағалау ықтималдықтар мен белгісіздіктер туралы пікірлерді қажет етеді деген жалпы келісім бар. Бұдан өзге, келісімге келмейді. Көптеген заңгерлер мен судьялар қарапайым ойлаудың, немесе ақылға қонымды ойлаудың маңызды рөл атқаратынын мойындайды. Мәнділік немесе мәнді еместік туралы пікірлер тек осындай пікірлерді қолдайтын негіздер толыққанды түсіндірілсе ғана қорғала алады ма деген мәселеде келісім аз. Дегенмен, көптеген сот судьялары мұндай талапты қабылдамайды және кейбір пікірлер ішінара айқын айтылмаған және айтылмаған сезімдер мен интуицияларға негізделуі мүмкін және болуы керек дейді. Алайда, сарапшылық дәлелдердің, әсіресе нақты ғылымдардан алынған дәлелдердің мәнділігі, әдеттегіден гөрі әлдеқайда қатаң немесе құпия ойлауды қажет етеді деген жалпы (бірақ жасырын) келісім бар. Жалпы алғанда, мәнділік туралы пікірлер негізінен соттың дискрециясында болады, бірақ дәлелдерді алып тастауға әкелетін мәнділік туралы пікірлер, дәлелдерді қабылдауға әкелетін пікірлерге қарағанда апелляцияда күшін жою ықтималдығы жоғары. Федералдық Дәлелдеу Ережелерінің (FRE) 401-бабына сәйкес, дәлел мәнді болып есептеледі, егер ол "іс-әрекетті анықтау үшін маңызды кез келген фактінің болуын дәлелсіз болғаннан гөрі ықтимал немесе аз ықтимал ететін бейімділікке" ие болса. Федералдық 403-бап, егер "дәлелдің куәландыру құндылығы әділетсіз зиян келтіру қаупімен салыстырғанда айтарлықтай басым болса", егер ол мәселелерді шатастырса, жаңылыстырса немесе уақытты ысырап етсе, тиісті дәлелдерді алып тастауға рұқсат береді. Калифорния Дәлел Кодексінің 352-бөлімі "шамадан тыс зиян келтіру қаупінен" сақтау үшін алып тастауға рұқсат береді. Мысалы, көлік апатының құрбанының "жалғаншы, алаяқ, әйелбаз және адалсыз адам" болғанына қатысты дәлелдер, оның жүк машинасының дөңгелектерін өндірушіге қарсы жарамды өнім жауапкершілігі туралы талабына қатысты емес және мәнді емес еді (жүк машинасы аударылып, миына ауыр зақым келтірді).
Қазылар алқасының қатысуы немесе болмауы
АҚШ-та дәлелділік ережелерінің өте күрделі жүйесі бар; мысалы, Джон Вигмордың атақты еңбегі он томдық болып келді. Джеймс Брэдли Тейер 1898 жылы тіпті ағылшын заңгерлерінің америкалық дәлелдеме құқығының күрделілігіне таң қалғанын хабарлады, мысалы, апелляцияда дәлелдемелік наразылықтарды сақтау үшін ерекше жағдайларға сүйенуі. Дегенмен, Фридманның пікірлері заң ғылымының бұрынғы буынына тән. Көптеген адамдар қазір бұрынғы кең таралған пікірді қабылдамайды, яғни қазылар алқасы институты дәлелдеме ережелерінің болуының басты себебі, тіпті АҚШ және Австралия сияқты елдерде де; олар басқа факторлардың әрекет ететінін айтады.
Адалсыздық
Англия заңына сәйкес, сотта қабылдануға болатын дәлелдер сот төрешісінің қалауы бойынша алынып тасталуы мүмкін, егер оны қабылдау жауапкерге әділетсіздік тудырса. Жауапкердің мойындауы қысым көрсету арқылы алынғандықтан немесе мойындау жасалған сөздер немесе әрекеттердің нәтижесінде сенімсіз болуы мүмкін болған жағдайда алынып тасталуы мүмкін. Мұндай жағдайда сот төрешісі 1984 жылғы Полиция және қылмыстық дәлелдемелер туралы заңның 78(1)-бабына, 73-бабына немесе жалпы құқыққа сәйкес мойындау туралы дәлелді алып тастауға құқылы, бірақ практикада мойындау 76-бап бойынша алынып тасталады. Басқа қабылдануға болатын дәлелдер сот төрешісінің қалауы бойынша 78-бап немесе жалпы құқық бойынша алынып тасталуы мүмкін, егер судьяны дәлелдердің қалай алынғанын ескере отырып, барлық жағдайларға қарағанда, "дәлелдерді қабылдау іс жүргізудің әділдігіне орасан зор зиян келтіреді және сот оны қабылдамауы керек" деп сендіруге болады.
Куәгерлер
Ағылшын ортақ құқығы дәстүріне негізделген дәлелдеу жүйелерінде, дерлік барлық дәлелдерді куәгер растауы тиіс, ол шындықты айтуға ант берген немесе салтанатты түрде мойындаған. Дәлелдер туралы заңның көп бөлігі куәгерлерден алынатын дәлелдердің түрлерін және куәгерлерді тікелей тексеру және қарсы тексеру сияқты жағдайларда куәгерлерді тексеру тәртібін реттейді. Басқаша айтқанда, дәлелдер ережелері фактіні анықтаушыға (мысалы, судьяға немесе қазылар алқасына) дәлелді бағалау кезінде қолдану қажетті сену деңгейін (мысалы, күмәндігі жоқ дәлел) анықтайды. Бүгінде барлық адам сот процестерінде және басқа да заңдық іс-шараларда куәгер ретінде қызмет етуге лайықты деп есептеледі, сондай-ақ олардың куәлігі сұралған жағдайда куәгер ретінде қызмет етуге заңдық міндеті бар деп саналады. Дегенмен, заң ережелері кейде адамдарды куәлік беру міндетінен босатады және кейбір жағдайларда адамдарды куәгер ретінде қызмет етуден құқықтан айырады. Артықшылық ережелері артықшылық иесіне куәгердің куәлік беруіне кедергі келтіру құқығын береді. Бұл артықшылықтар көбінесе (бірақ әрқашан емес) әлеуметтік тұрғыдан бағалы құпия байланыс түрлерін қорғау үшін жасалған. АҚШ-тың әртүрлі юрисдикцияларында жиі танылатын артықшылықтардың кейбірі – жұбайлардың артықшылығы, адвокат-клиент артықшылығы, дәрігер-пациент артықшылығы, мемлекеттік құпиялар артықшылығы және дін қызметкері-құлық беруші артықшылығы. Әртүрлі юрисдикцияларда қосымша артықшылықтар танылады, бірақ танылған артықшылықтар тізімі юрисдикциядан юрисдикцияға өзгереді; мысалы, кейбір юрисдикциялар әлеуметтік жұмыскер-клиент артықшылығын таниды, ал басқалары танымайды. Куәгердің құзыреттілік ережелері – адамдардың куәгер ретінде қызмет етуге құқықсыз жағдайларын анықтайтын заң ережелері. Мысалы, судья да, қазылар алқасының мүшесі де осы қызметте қызмет ететін сот процесінде куәлік беруге құзыретті емес; және қайтыс болған адам туралы заңға сәйкес, қайтыс болған қарсы тараптың мәлімдемелері немесе амалдары туралы куәлік беруге адам құзыретсіз деп есептеледі. Көп жағдайда заң сотта куәгерлердің куәлік беруіне қатысты ережелерді реттейді. Мысалы, 1995 жылғы Дәлелдер туралы заң (Жаңа Оңтүстік Уэльс) куәгерлердің Жаңа Оңтүстік Уэльсте (Австралия) орындауы тиіс процедураларды белгілейді.
types of evidentiary rules specify the standards of persuasion (e. g., proof beyond a reasonable doubt) that a trier of fact—whether judge or jury—must apply when it assesses evidence. Today all persons are presumed to be qualified to serve as witnesses in trials and other legal proceedings, and all persons are also presumed to have a legal obligation to serve as witnesses if their testimony is sought. However, legal rules sometimes exempt people from the obligation to give evidence and legal rules disqualify people from serving as witnesses under some circumstances. Privilege rules give the holder of the privilege a right to prevent a witness from giving testimony. These privileges are ordinarily (but not always) designed to protect socially valued types of confidential communications. Some of the privileges that are often recognized in various U. S. jurisdictions are spousal privilege, attorney–client privilege, doctor–patient privilege, state secrets privilege, and clergy–penitent privilege. A variety of additional privileges are recognized in different jurisdictions, but the list of recognized privileges varies from jurisdiction to jurisdiction; for example, some jurisdictions recognize a social worker–client privilege and other jurisdictions do not. Witness competence rules are legal rules that specify circumstances under which persons are ineligible to serve as witnesses. For example, neither a judge nor a juror is competent to testify in a trial in which the judge or the juror serves in that capacity; and in jurisdictions with a dead man statute, a person is deemed not competent to testify as to statements of or transactions with a deceased opposing party. Often, a law will govern the rules affecting the giving of evidence by witnesses in court. An example is the Evidence Act (NSW) 1995 which sets out the procedures for witnesses to follow in New South Wales, Australia.
Құлақтан естілгендер
Құлақтан естілген ақпарат – ортақ құқық жүйесіндегі дәлелдеу құқығының ең ірі және күрделі салаларының бірі. Бастапқы қағида бойынша, құлақтан естілген дәлелдер қабылданбайды. Құлақтан естілген мәлімдеме – соттан тыс айтылған сөз, оның шындығын дәлелдеу мақсатымен ұсынылған. Егер тарап мәлімдеме жасаған адамның (соттан тыс мәлімдеме авторының) айтқан сөзінің рас екенін дәлелдеуге тырысса, онда ол мәлімдемені шындықты дәлелдеу үшін ұсынады. Мысалы, сотқа дейін Боб: «Джейн дүкенге барды» дейді. Егер бұл мәлімдемені сотта дәлел ретінде ұсынған тарап Джейннің шындығында дүкенге барғандығын дәлелдеуге тырысса, онда мәлімдеме айтылған мәселенің шындығын дәлелдеу үшін ұсынылған болып есептеледі. Дегенмен, ортақ құқық бойынша да, Федералдық Дәлелдеме Ережелері сияқты дәлелдеме кодекстемелерінде де құлақтан естілген ақпарат ережесінен ондаған ерекшеліктер мен қосымша талаптар бар.
Тікелей және жанама дәлелдемелер
Тікелей дәлел – фактіні тікелей дәлелдейтін немесе жоққа шығаратын кез келген дәлел. Ең танымал тікелей дәлел – куәгердің көрсетуі. Куәгер өз көзімен көрген, естіген немесе бастан өткерген оқиғаны дәл баяндайды. Тікелей дәлел құжаттар түрінде де кездесуі мүмкін. Мысалы, шарт бұзылуына қатысты істерде, шарттың өзі тікелей дәлел саналады, себебі ол шарт бұзылғанын немесе бұзылмағанын тікелей дәлелдей алады. Ал айналасындағы дәлел – фактіге тікелей қатысы жоқ және оны дәлелдеу үшін қорытынды жасауды талап ететін дәлел. Тікелей және айналасындағы дәлелдердің айырмасын көрсететін кең таралған мысал – жаңбыр жауып тұрғанда ғимаратқа кіретін адам. Егер адам «Сыртта жаңбыр жауып тұр» десе, бұл жаңбыр жауып тұрғанын тікелей дәлелдейді. Егер адам суға малған қолшатыр алып жүрсе және суға малған плащ киген болса, бұл сыртта жаңбыр жауып тұрғанына байланысты айналасындағы дәлел болып табылады.
Дәлелдік жүктеме
Іс жүргізудің әртүрлі түрлері тараптардан әртүрлі дәлелдеу міндеттемелерін талап етеді, мысалы, барлық күмәндан тыс дәлелдеу, нақты және сенімді дәлелдеу, немесе дәлелдердің басымдылығы. Көптеген заң юрисдикцияларында дәлелдеуді ауыстыру шаралары бар, егер бір тарап белгілі бір мәселені дәлелдейтін дәлелдер ұсынса, онда дәлелдеу міндеті оны жоққа шығаруға бағытталған күшті дәлелдер ұсыну үшін екінші тарапқа көшеді. Осы саладағы ақпараттың ерекше санатына соттың соттық хабарлауға болатын нәрселер кіреді. Бұл санатқа осылайша белгілі болған және сот оларды ешқандай дәлелдер ұсынбастан дәлелденген деп санауы мүмкін мәселелер кіреді. Мысалы, егер күдікті Бостоннан Лос-Анджелесқа жүктерді көлікпен заңсыз тасымалдау арқылы штат аралық шекараны кесіп өткен деп айыпталса, сот Бостоннан Лос-Анджелесқа бірнеше штаттың шекарасын кесіп өтпестен көлікпен бару мүмкін емес екенін соттық хабарлауға болады. Азаматтық істе, соттың соттық хабарлауы болған жағдайда, бұл факт соңғы және күшті дәлел ретінде қарастырылады. Бірақ қылмыстық істе қорғану әрқашан соттық хабарлауға алынған мәселені жоққа шығару үшін дәлелдер ұсына алады.
Басқа құқық салаларынан туындайтын дәлелдеу ережелері
Деректердің қабылдануына әсер ететін кейбір ережелер, бәрібір басқа құқық салаларына жатады деп есептеледі. Мұндай ережелердің қатарында қылмыстық іс жүргізудегі конституцияға қайшы жолмен алынған деректерді қылмыстық сотта қабылдауға тыйым салатын алып тастау ережесі және жазбаша шарттың мазмұнына қатысты сыртқы деректерді қабылдауға тыйым салатын шарт құқығының шарт бойынша деректер ережесі бар.
Дәлел зерттеу саласы ретінде
Азаматтық құқық жүйесіне сәйкес келетін елдерде дәлелдер әдетте процессуалдық құқықтың бір саласы ретінде қарастырылады. АҚШ-тың барлық құқық мектептері дәлелдер бойынша курс ұсынады, және көпшілігі бұл пәнді бірінші курс ретінде, жоғары деңгейлі курс ретінде немесе келесі курстарға қажетті алғышарт ретінде міндетті етеді. Бұған қоса, дәлелдер көп штаттық адвокаттық емтиханның (MBE) маңызды бөлігі болып табылады – емтихан сұрақтарының шамамен алтыдан бірі осы салада болады. MBE негізінен Федералдық Дәлелдеу Ережелеріне сәйкес дәлелдерді тексереді, түрлі штаттардың заңдарындағы қарама-қайшылықтарға көбінесе аз назар аударады.
Құқық бұзушылық, жалғандық және ұрлық
Дәлелдерді жасыру, бұрмалау немесе жою әрекеттері дәлелдерді жоғалту және/немесе дәлелдерге қол сұғу болып есептелуі мүмкін. Дәлелдерді жоғалту көбінесе азаматтық құқық/процессуалдық нормаларға қатысты мәселе болып табылады, ол қасақана немесе салғырттықпен жасалуы мүмкін, дәлелдер маңызды болған жағдайда сот шешіміне әсер етуі мүмкін және қылмыстық қудалауға алып келуі немесе алып келмеуі мүмкін. Дәлелдерге қол сұғу – бұл көбінесе қылмыстық құқыққа қатысты мәселе, онда адам құқық қорғау органдарының, мемлекеттік органдардың немесе реттеуші органдардың тергеуіне кедергі келтіру үшін дәлелдерді өзгертеді, жасырады, жалғандайды немесе жояды және әдетте қылмыс ретінде қарастырылады. Параллель құрылым – бұл дәлелдердің қалай алынғаны туралы жалған, бірақ сенімді түсіндірме жасау, осылайша оның нақты көзін жасыру, көздерді және қолданылған әдістерді қорғау үшін немесе дәлелдер заңсыз алынған деп есептелмеуі үшін жасалады. Қарайлас жағдайларда, дәлелдерді жасыру немесе жою, немесе олардың нақты көзін жасыру әрекеттері қол сұғу және дәлелдерді жоғалту болып есептелуі мүмкін.