Кіріспе

Солтүстік Малуку аймағында, Индонезияда сөйлейтін австронезиялық тіл. Таба (сонымен қатар Шығыс Макиан немесе Макиан Далам деп те аталады) – Оңтүстік Халмахера – Батыс Жаңа Гвинея тобының малай-полинезия тілі. Индонезияның Солтүстік Малуку провинциясындағы Макиан, Кайоа және Оңтүстік Халмахера аралдарында шамамен 20 000 адам сөйлейді.

Диалектілері

Макиан аралындағы Таба тілінде сөйлейтін барлық ауылдардың диалектілерінде шағын айырмашылықтар кездеседі. Көптеген айырмашылықтар тек бірнеше сөзді қамтиды. Ең көп таралған өзгерістердің бірі – Вайкьон және Вайгитанг ауылдарында байқалады, ал басқа ауылдардағы тілдерде Прото Оңтүстік Хальмахера тілінен келген түбір сөздер сақталған.

Географиялық таралуы

2005 жылы «Этнолог» Таба тілінде сөйлейтін халықтың саны шамамен 20 000 деп көрсеткен; алайда, тіл білімі мамандары бұл сан іс жүзінде 20 000 мен 50 000 аралығында болуы мүмкін екенін айтады. Бұл тіл негізінен Шығыс Макиан аралында таралған, сонымен қатар Оңтүстік Мори аралында, Кайоа аралдарында, Бакан және Оби аралдарында, сондай-ақ Оңтүстік Халмахераның батыс жағалауында да қолданылады. Макиан аралындағы жиі жанартаулық жарылыстарға байланысты сөйлейтіндердің солтүстік Малукудың басқа аймақтарына көшіп кетуі үздіксіз жалғасуда. Аралда екі тіл бар: аралдың шығыс бөлігінде қолданылатын Таба тілі және батыс бөлігінде қолданылатын Папуа тілі, ол Батыс Макиан немесе Макиан Луар (сыртқы Макиан) деп те аталады; Таба тілінде бұл тіл Таба Лик («Сыртқы Таба») деп, ал оның туған тілдес халқы Мои деп атайды.

Сөйлеу деңгейлері

Таба сөйлеудің үш деңгейіне бөлінеді: аллюс, баяма және касар. Алус немесе "әдепті" Таба, сөйлеуші өзінен үлкен немесе жоғары мәртебелі адамға сөйлеген кезде қолданылады. Баяма немесе "қалыпты" Таба, көптеген жағдайларда қолданылады. Касар, немесе Табаның "қабақты" түрі, өте сирек және көбінесе ашумен қолданылады.

Сөз тәртібі

Таба тілі негізінен бас сөздермен байланыс жасайтын тіл, және AVO сөздер тізбегіне сәйкес келеді. Дегенмен, оның қолданылуында шамалы икемділік бар. Табада препозициялар да, постпозициялар да кездеседі.

Саны

Сан есімдіктер мен есімдіктерде көрсетіледі. Таба жоғарыда (3) – (9) көрсетілгендей, грамматикалық тұрғыдан жекеше және көпше санаттарды ажыратады. Көпшелік белгісі адамдар үшін міндетті және бірнеше тұлғаны білдіретін барлық есімдік тіркестері үшін қолданылады. Көпшелік, сондай-ақ, екінші және үшінші тұлғада, сөйлеушіден үлкен кісіге қатылғанда немесе туралы айтқанда, құрмет көрсету үшін де қолданылады. Есімдік тіркестерге санды қою ережелері төмендегі кестеде келтірілген:

| | Жекеше | Көпше |
|-----------------|----------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------|
| Адам | Сөйлеушіден үлкен немесе тең жастағы бір кісіге қолданылады. | Барлық жағдайларда бірнеше адамға қолданылады. |
| Адам емес, жанды | Қанша рет кездессе де қолданылмайды. | Қолданылмайды. |
| Адам емес, жансыз| Қанша рет кездессе де қолданылмайды. | Қолданылмайды. |

=si жұрнағы есімдік тіркестердегі санды көрсетеді. (10) мысалында, =si жағажайда бірнеше бала ойнап жатқанын көрсетеді, ал (11) мысалында, бұл жұрнақ "ана мен әке" деп аударылатын "mama lo baba" есімдік тіркесінің көпше екенін көрсетеді. Көпшелік саны екінші тұлғаға қатысқандар үшін ғана емес, үшінші тұлғаға қатысты да (12) көрсетілгендей, құрмет белгісі ретінде қолданылады. Табада көптеген ересектер көпшелік белгілерін қолдануда, адресат балалардың көзқарасына қарай деиктикалық өзгерістер жасайтыны байқалды. (13) мысалы, сілтеме жасайтын адамдардан үлкен кісінің сөзіне тән, адресаттың референтке құрмет көрсетуін білдіреді.

Прономиналдық афикстер

Барлық Таба етістіктерінде іс-қимыл жасаушы аргументтері болса, олардың саны мен тұлғасын көрсететін қосымшалар болады, проклитика мысалдары жоғарыда көрсетілген. Таба тілінде үш түрлі айқас сілтеме үлгілерімен жұмыс жасайтын валенттілік өзгертетін қосымшалар бар. Басты үлгі іс-қимыл жасаушы аргументі бар барлық етістіктерде қолданылады. Қалған екі үлгі тек бірнеше етістіктермен ғана шектеледі: біреуі иелік етістік үшін, екіншісі бірнеше шығару (бөліну) етістіктері үшін. Бұл мәселе "Иелік" тақырыбында одан әрі талқыланады.

Сөздік иелену

Таба тілінде ауызша иелік көбінесе атаулық иелік формаларына "ха" себептік жұлдырымын жалғау арқылы білдіріледі. Иеленуші сөйлемдегі әрекеттің жасаушысы болады, ал иелік нәрсе әрекетке түсетін объекті болады. Мұндай иелік етістігін жасау әдісі типологиялық тұрғыдан өте сирек кездеседі және басқа тілдерде дерлік табылмайды.

Жоқ ету

Малуку аралдарында сөйленетін басқа да Орталық-Шығыс Малайя-Полинезия тілдері сияқты, Таба тілі жайлы сөйлемдерді те, бұйрық сөйлемдерді оик арқылы жоққа шығару үшін әр түрлі жұрнақтарды қолданады. Екі жағдайда да жоқ ететін жұрнақтар сөйлемнің соңында тұрады, мұндай орналасу австронезиялық емес папуа тілдерімен байланыс нәтижесінде туындаған деп саналады.

Императивтерді пайдалану арқылы терістеу

Императивті сөйлемдер ескерту бөлшегі арқылы жоққа шығарылады. Бұл бөлшектің "бір нәрсені қалдырып кету" етістігінен туындаған болуы мүмкін; алайда, бұл етістік іс-қимыл жасаушының өзара сілтемелеуін қажет етеді, ал бөлшектің өзара сілтемелеуі болмайды. Боуден (2001) бөлшектің императивтік қолданылуының реттік етістік құрылымдарындағы тәуелсіз етістіктің қолданылуынан пайда болғанын айтады, морфологиялық элементтер грамматикалық процесте жоғалған. (26) бөлшек мысалы келтірілген, ал етістіктік қолданылуы (өзара сілтемелеумен) (27) мысалында көрсетілген.

Теріс бөлшектерді сұрақ белгілері ретінде қолдану

Иә/жоқ (полярлық) сұрақтар оң немесе теріс полярлықпен берілуі мүмкін; оң полярлық сұрақтар ағылшын тіліндегідей жұмыс істейді, ал теріс полярлық сұрақтар теріс көрсеткіштің түрлерін сұрақ белгісі ретінде пайдалана отырып, өзгеше жұмыс істейді. Оң полярлық сұраққа мысал (28а) төменде келтірілген, ал (28b) теріс полярлық сұрақ: оң полярлыққа жауаптар Jou/Ole ("Иә, мен темекі шегемін") немесе Te ("Жоқ, мен темекі шегемін") болуы мүмкін; теріс полярлыққа жауап бергенде жауаптар Jou/Ole ("Иә, мен темекі тартпаймын") немесе Te ("Жоқ, мен темекі шегемін") болады.

Көрсеткіштер мен бағыттаушылар

Табада деиксисті белгілеуге қатысатын екі жүйе бар: көрсеткіш және бағыт жүйелері. Басқа австронезиялық тілдермен салыстырғанда Таба типологиялық тұрғыдан ерекше, өйткені оның грамматикасында аз морфология бар. Бірақ көрсеткіштер мен бағыттылықтарға келгенде жағдай мүлдем басқа. Бұл екі жүйе де түбір морфемаларын қамтиды, олар жеке немесе қосымшалармен бірге қолданылып, мағыналардың кең ауқымын құрайды.

Көрсеткіштер

Табада екі көрсету түбірі бар: ne, ол сөйлеушіге жақындықты білдіреді, және dia (немесе қысқартылған түрі da), ол сөйлеушіден қашықтықты білдіреді. Бұл түбірлердің әрқайсысы әртүрлі морфемалармен біріктіріліп, әртүрлі зат есімдер мен есімдіктерді құрайды:

+Көрсеткіштер ne (≈ осы) dia / da (≈ со) Жақын Қашық Түбір түрі nedia / da Көрсеткіш есімдіктері жекеше. ineidiapl. sinesidiaОрындық зат есімдер aneadia Ұқсату есімдері 'biasa'tanetadia 'alus'tadinetaddiahatadinehatadia 'kasar'dodinedodia

Ескерту: Ұқсату есімдерінің үш санаты Таба тілінің үш тіркелімін көрсетеді, оларға келесі мағыналар берілген: biasa ('қалыпты'), alus ('әдепті/құрметті') және kasar ('дөңгелек').

Есірткі түрлері

Табадағы ессивтік бағыттаушылар, жоғарыда айтылғандай, белгілі бір бағыттағы тоқтау орнын көрсетеді. Бұл формалар басқа бағыттаушылармен салыстырғанда көбірек функцияларды атқара алады. Атап айтқанда, олар етістікке қосымша ретінде, орналасқан жерін білдіретін тіркеспен де, жеке де қолданылуы мүмкін. Олар етістіктен бұрын немесе кейін келуі немесе есімдік сөз тіркесін толықтыруы мүмкін. Ессивтік формалардың сөйлемде қолданылуының мысалы төменде көрсетілген:

Алатативтік түрлер

Таба тіліндегі аллативтік бағыттық формалар белгілі бір бағытқа қарай қозғалысты көрсетеді. Бұл формалар жеке-жеке, етістіктен кейін қосымша ретінде немесе орналасқан жерді білдіретін тіркестің басында қолданылуы мүмкін. Осы екі функцияның табиғи тілде қолданылу мысалдары төменде келтірілген:

Таңдау табуы ()

Көптеген меланезиялықтар сияқты, таб тілінде сөйлейтіндер де ырым-жырымдық есім табуды қадірлейді. Сондықтан, таб қауымдастығында адам қайтыс болған кезде, оның есімін оған жақын болған ешкім қолдана алмайды. Бұл әдет макиандықтардың сеніміне сәйкес келеді, яғни жақында қайтыс болғандардың есімдері айтылса, олардың рухтары қатты мазаланады деп есептеледі. Көшкен адамды жай ғана "Декудің анасы" немесе "Дуланың қарындасы" деп атауға болады. Ал қауымдастықта көшкен адаммен аттас адамдарға маронга, яғни басқа есім беріледі.