Кіріспе
Шығыс Үндістанның дравид тілі Курух (/kʊr/ʊx/ немесе /kʊr/ʊk/; Деванагари: कुँड़ुख़,), сонымен қатар Курух, Ораон немесе Уранв, – Шығыс Үндістанның Курух (Ораон) және Кисан халқы сөйлейтін Солтүстік дравид тілі. Бұл тіл Үндістанның Жаркханд, Чхаттисгарх, Одиша, Батыс Бенгалия, Ассам, Бихар және Трипура штаттарында шамамен екі миллион адам, сондай-ақ Бангладештің солтүстігінде 65 мың адам, Непалда Уранв диалектісінде 28 600 адам және Бутанда шамамен 5000 адам қолданады. Курух тіліне ең жақын тіл – Мальто; Брахуи тілімен бірге, бұл үш тіл дравид тілдер отбасының Солтүстік дравид тармағын құрайды. ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан тілдер тізімінде бұл тілдің жағдайы "әлсіз" деп көрсетілген. 2011 жылғы мәлімет бойынша, Кисан диалектісінде 206 100 адам сөйлейді.
Kurukh ('/k//ʊr//ʊ//x/ or '/k//ʊr//ʊ//k/; Devanagari: कुँड़ुख़, ), also Kurux, Oraon or Uranw, is a North Dravidian language spoken by the Kurukh (Oraon) and Kisan people of East India. It is spoken by about two million people in the Indian states of Jharkhand, Chhattisgarh, Odisha, West Bengal, Assam, Bihar and Tripura, as well as by 65,000 in northern Bangladesh, 28,600 of a dialect called Uranw in Nepal and about 5,000 in Bhutan. The most closely related language to Kurukh is Malto; together with Brahui, all three languages form the North Dravidian branch of the Dravidian language family. It is marked as being in a "vulnerable" state in UNESCO's list of endangered languages. The Kisan dialect has 206,100 speakers as of 2011.
Жіктеу
Құрух тілі дравидиялық тілдер отбасының солтүстік дравидиялық тобына жатады және Саурия Пахария және Кумарбах Пахария тілдерімен тығыз байланысты, олар жиі бірге Малто деп аталады.
Жазу жүйелері
Құрух деванагари әліпбиінде жазылады, бұл әліпби санскрит, хинди, маратхи, непали және басқа да үнді-арий тілдерін жазу үшін де қолданылады. 1991 жылы Одиша штатынан Басудев Рам Халхо Курух Банна әліпбиін жариялады. Одиша штатының Сундаргарх ауданында Курух Парха Курух Банна әліпбиін оқытумен және насихаттаумен айналысады. Әріптер жасалған және адамдар оларды кітаптарда, журналдарда және басқа материалдарда кеңінен пайдаланады. Бұл әліпбиді Чхаттисгарх, Бенгал, Джхаркханд және Ассам штаттарындағы Ораон халқы да қолданады. 1999 жылы дәрігер Нараян Ораон Курух тілі үшін арнайы әліпбилік Толонг Сики әліпбиін ойлап тапты. Толонг Сики әліпбиімен көптеген кітаптар мен журналдар жарық көрді және 2007 жылы Джхаркханд штаты оны ресми мойындады. Үндістан Курух әдебиеті қоғамы Курух әдебиеті үшін Толонг Сики әліпбиін таратуда маңызды рөл атқарды.
Географиялық таралуы
Курух тілі негізінен Чхаттисгарх штатының Райгарх, Сургужа, Жашпур аудандарында, Джаркханд штатының Гумла, Ранчи, Лохардага, Латехар, Симдега аудандарында, Одиша штатының Жарсугуда, Сундаргарх және Самбалпур аудандарында таралған. Сонымен қатар, Курухтар, көбінесе шай плантацияларында жұмыс істейтін адамдар, Батыс Бенгалия штатының Жалпайгури ауданында, Ассам және Трипура штаттарында да сөйлейді.
Дауыс берушілер
Оны Ораон және Кисан тайпаларынан 2,053,000 адам сөйлейді, олардың ішінде тиісінше 1,834,000 және 219,000 адам бар. Ораон тіліндегі сауаттылық деңгейі 23%, ал Кисан тіліндегісі 17% құрайды. Көптеген сөйлеушілеріне қарамастан, бұл тіл қауіпті жағдайда деп есептеледі. Жарханд және Чхаттисгарх үкіметтері курух тілін көптеген курух студенттері оқитын мектептерде оқытуды енгізді. Жарханд және Батыс Бенгалия екеуі де курух тілін өз штаттарының ресми тілі деп жариялады. Бангладеште де осы тілде сөйлейтіндер бар.
Қосындылар
Төмендегі кесте дауыссыз дыбыстардың жасалу жолы көрсетілген.
Ағылшынша
Барлық адамдар бостандық және қадір-қасиет пен құқықтар тұрғысынан тең туады. Олардың санасы және ар-ұжданы бар, сондықтан бір-бірімен бауырластықпен әрекет етуі керек.
Латын қарпі
Хорма әләрин хақ гахи баре нұ маллинта азади ара аңтем манна гахи хақ хахари рай. Арин лур ара жия гахи дав бауса хахаки рай ара тумхе мажи нұ мел прем гахи бевхар нанна наа сахи.
Балама атаулар мен диалекттер
Құрухтың Ураон, Курух, Кунух, Куна, Уранг, Морва және Бирхор сияқты бірнеше басқаша аталымдары бар. Ораон және Кисан диалектілерінің өзара түсіністік деңгейі 73% құрайды. Қазіргі уақытта Ораон диалектісі стандартизациялануда, ал Кисан диалектісі стандартизацияланбаған. Кисан диалектісі құрып кету қаупі төңкерілген, 1991 жылдан 2001 жылға дейін оның саны 12,3%-ға кеміген.