Кіріспе

Витуланд (сонымен қатар Виту, Виту, Виту протектораты немесе Свахилиленд) – қазіргі Кениядағы Тана өзенінің сағасының солтүстігінде, Үнді мұхитының Ламу портынан ішкі жағында орналасқан Виту қаласын орталық еткен Шығыс Африкадағы аумақ.

Виту сұлтандығының құрылуы

1810 жылдары құрылған және бірнеше сәтсіз құрлыққа көшу әрекеттерінен кейін 1858 жылы Пате билігінен толық тәуелсіздік алған Витуланд сұлтанаты, Занзибар құл саудасынан қашқан құлдарға пана болды, сол себепті Занзибар сұлтанатының (Оман әулетінің бір тармағы, британдық протектораттың қорғауында болған) шабуылдарына ұшырады. Занзибар сұлтанатының құл сату мақсатымен жасаған шабуылдары күшейген кезде, Виту сұлтаны "Занзибар жауынгерлерінің шабуылдарынан ақыры құтылу үшін" Германиядан қорғау сұрады.

Витудың Геледи сұлтандығымен қарым-қатынасы

Геледи сұлтандығы – Оңтүстік Сомалидегі өзендер аралық аймақта орналасқан, Джуба және Шабелле өзендеріне билік еткен қуатты Сомали мемлекеті. Виту сұлтандары Сұлтан Юсуф Махамуд Ибрахиммен тығыз байланыста болды, себебі екі мемлекет те Занзибарға қарсы өзара қарым-қатынаста болды және ортақ сауда мүдделеріне ие болды. Сию аралында Виту сұлтаны Буна Матака көтеріліске ұшырап, 1820 жылдары тақтан түсірілді. Аралдың қарсылық көрсеткен тұрғындары, бұрынғы басқарушылыққа адал Сомалилермен бірге, аралды Оманның басып алуын сұрады. Юсуф араласты, және Виту жеңіске жетті, себебі бұл сұлтанды Бардерадағы жаңадан пайда болған жауынгерлік топпен күресуге мәжбүр етті, ол маңызды сауда орталығы болды және Сию Сомалилері өз күштерін сонда жинады. Екі мемлекет те Джуба өзені арқылы жүзеге асырылатын азу саудасына қызығушылық танытты, бұл аймақ үшін үлкен кіріс көзі ретінде дамыды. Кейін, Сиюдағы жауынгерлік Сомалилер мен Оманға жақын тұрғандарға қарсы жеңіске жеткеннен кейін Виту сұлтаны Юсуфқа көмек жіберді, бірақ ол 1848 жылы Ададей Сүлеймен шайқасында Оманмен одақтас Бималдарға қарсы жеңіліске ұшырады.

Бірінші экспедиция (1890)

Көп ұзамай бірнеше неміс саудагерлері өлтірілді, содан кейін британдық-занзибарлық бірлескен жазалау экспедициясы жіберілді. Әскерлер 1890 жылғы 26 қазанда Витуға қонды және шабуыл жасады. Бірнеше атыс-шайқастан кейін сұлтан Фумо Бакари ибн Ахмад шамамен 3000 қолғакерімен бірге қаладан қашып кетті. Ол британдықтар тарапынан тақтан алынып, көп ұзамай қайтыс болды. Бвана Шейх ибн Ахмадтың қысқа мерзімді билігінен кейін, билік (енді шейхтікке дейін төмендетілді және Занзибар сұлтанатының қарауындағы вассал аймағына айналдырылды) Фумо Умар ибн Ахмадқа берілді. 1891 жылғы наурыз айында Витуда құлдық ресми түрде жойылып, жаңа келісімді сақтау үшін үнді полициясы келтірілді.

Екінші экспедиция (1893)

Фумо Бакаридің Фумо Оман есімді ағасы жаңа үкіметке қарсылық көрсетті және Витудың солтүстік-шығысында орналасқан Джогенни қаласының маңындағы ауылдар мен шаруашылықтарға күшейе түсетін зорлық-зомбылық шабуылдарын бастады. Дипломатияға жасалған қысқа ғана тырыс сәтсіз аяқталды, ал британдық және Занзибар үкіметтері Витуға бару үшін екінші теңіз экспедициясын дайындады. Шілде айында Витуға шағын экспедициялық күш қонды және Фумо Оманға келіссөздер жүргізу туралы екінші талап жіберілді. Ол қабылданбады, сосын теңіз жаяу әскері көтерілісшілер бақылауындағы басты қалаларға жорық жасады. Мықты бекітілген қалаларды қалың орман және үшкір қазықтармен жасырылған шұңқырлар қоршап тұрды, ал көтерілісшілердің қарулы күштері ауыр оқ атуға мүмкіндік беретін қорғаныс позицияларын дайындаған еді. Бірақ, ұзақ және қатал атыс-шайқастардан кейін теңіз жаяу әскері әр қалаға еніп, бекіністерді қиратты. Фумо Оман қашып кетті, ал Фумо Умари бин Хамид қайтадан тағайындалды. Фумо Умари астананы Джогенниге көшірді, бірақ британдық биліктің күшеюі және Занзибардың аймақтық маңызының артуы Витудың мәртебесі мен ықпалының біртіндеп төмендеуіне әкелді.

Витудың соңы

1905 жылы Витудың бақылауы Сыртқы істер министрлігінен Колониялық басқармаға көшірілді, одан кейін Виту Кения жағалауының қорғау аймағындағы Тана округінің бір бөлігі ретінде басқарылды. 1923 жылы Умари бин Хамидтің қайтысынан кейін Витудың жекелеген нысана ретіндегі мәселесі толығымен жабылды.