Кіріспе

Папоротник түрі

Onoclea sensibilis, сезімтал папоротник, сондай-ақ моншақ папоротнигі деп те аталады, орташадан үлкен, қалың текстуралы, көп жылдық, жапырақты папоротник. Атауы оның қырауға сезімталдігінен шыққан, оның жапырақтары қырау тиген кезде тез қурап қалады. Кейде ол Onoclea туысының жалғыз түрі ретінде қарастырылады, бірақ кейбір авторлар туысты монотиптік деп санамайды.

Сипаттама

Onoclea sensibilis тұқымсыз және құнарлы жапырақтарында басқа папоротниктерден мүлдем өзгеше, бір тамырсабақтан шыққан тәуелсіз сабақтары бар. Спорофильдер (өнімді жапырақтары) ұзындығы 20–45 см, бұршақ тәрізді, тік өнімді жапырақтарында орналасқан, сондықтан оған «Бұршақ папоротнигі» деген жалпы атау берілген. Сорилер әдетте екі жақты симметриялы, бірақ кейбір жапырақ пішіндерінде рахистің тек бір жағы ғана құнарлы болып көрінеді. Бұл пішін O. sensibilis L. F. hemiphyllodes (Kiss & Kümmerle, 1926) деп аталады, ал екіншісі – O. sensibilis L. F. obtusilobata, оның жапырақшалары жалпақ (бұралмаған немесе бұршақ тәрізді емес). Споралар монолетті, ал антеридий немесе спорангий 32 немесе 64 сперматозоид спорасын қамтиды. Тірі күйде спораларды тығыз оралған құрылымдарда сақтайтын шағын құнарлы жиектер қыс бойы құрғақ, былғары тәрізді пішінін сақтайды. Бұл жапырақшалар көктемгі ылғалдылықтың артуына жауап ретінде ашылып, спораларын ауаға таратуға мүмкіндік береді. Дамудың бастапқы кезеңдерінде гаметофиттер әдетте бір жынысты болады, бұл жарықтандыруға (кросс-фертилизация) көмектеседі, ал кейін түрдің сақталуын қамтамасыз ету үшін екі жынысты болады.

Түрлер

Оноклеа тұқымын Карл Линней 1751 жылы белгіледі, бұл папоротниктерді бұрынғы Angiopteris тұқымымен байланыстырудан бөліп шығарды. Оның екі атаулы атауы, Onoclea sensibilis, 1753 жылы Species Plantarum еңбегінде жарияланды.

Экология

Оноклеа сенсибилис өсімдігі миллиондаған жылдар бойы негізінен өзгермеген. Палеоцен дәуірінің флорасына жататын 57 миллион жылдық қазба үлгілері, қазіргі заманғы үлгілерге дерлік толық сәйкес келеді. Оның жапырақтарының қысқа температураға төзімділігі төмен, бірақ өсімдік USDA 4-8 төзімділік аймақтарында өседі. Кептірілген жапырақ сабағының тамырлық бөлігі зақымдалмаған күйде қалса, қыстану мүмкіндігі артады. Onoclea sensibilis – сулы жерлердің көрсеткіші, 2013 жылғы (АҚШ) Ұлттық сулы жерлер өсімдіктерінің тізімінде, ылғалды топыраққа бейімділігіне байланысты Факультативті сулы жер гидрофиті ретінде тізімделген. Түрдің өсу ортасының бұзылуына төзімділігі туралы пікірлер қарама-қайшы. Бір орманды жерде, тіпті бір ағашты кесу операциясынан кейін он жыл бойы өсімдіктердің азаюы байқалды. Ал басқа жерлерде сезімтал папоротниктер мүмкіндікті пайдаланады, бұзылу мәселе тудырмайды. Chirosia gleniensis папоротник кеншілері және Hemitaxonus dubitatus араларының дернәсілдері оның жапырақтарымен қоректенеді. Phlogophora iris (суреттегі зәйтүн түсті бұрышты көлеңке), Callopistria cordata (күміс дақты папоротник көбелегі) және Uredinopsis mirabilis дернәсілдері, сондай-ақ Taphrina filicina сияқты инвазивті саңырауқұлақтар жапырақтарға зарар таратады, көпіршіктерге немесе ақ ұнтақты шіліңге себеп болады. Саңырауқұлақтар шырша ағаштарының астында дами алады, онда шырыш бөліндісі жиналады; бұл қатаң эпифильді шырыш саңырауқұлақтары, Sclerotiomyces colchicus және Scorias spongiosa (Schwein.) Fr., Onoclea sensibilis-те табылды, олардың қара көбелектері жапырақтардың жұмысын нашарлатады.

Фармакология

Onoclea sensibilis-те жәндіктерге қарсы екі іштен синтезделген химиялық қорғаныс бар. Өсімдіктің кез келген бөлігін жұту тиаминаза ферменттерін және фитоэкдистероид гормондарын енгізеді, олар жәндіктің молдану циклін бұзып, оның толық дамуына тосқауыл қояды.

Сүтқоректілер

Onoclea sensibilis жылқының улануына және өліміне себеп болуы мүмкін, әсіресе көп мөлшерде жегенде. Дегенмен, оның сипаттамаларында жиі папоротниктердің құрамында табиғи канцерогендер және/немесе тиаминаза ферменті болуы мүмкін екені туралы ескертулер кездеседі, соңғысы жоғары концентрацияда қауіпті. "Қоңыр қабыршақтарды" (сори) жойғаннан кейін жапырақтар да осылай өңделді. Бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргені» наградасын алды. Оның шіритін жапырақтары төменгі өсімдіктерді басып, тиімді мульча құралады.