Кіріспе

Протестантизмге қарсылық – протестантизмнің кейбір немесе барлық тармақтарына және/немесе оның жақтастарына деген көңілі толмау, жек көру немесе сенімсіздік, әсіресе заңдық, саяси, этикалық немесе әскери шаралармен күшейтілген жағдайда. 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартына дейін Еуропаның көп бөлігінде протестанттарға төзбеушілік танытылған жоқ, ол Лютерандық дінін Германия ұлтының қасиетті Рим империясының әртүрлі мемлекеттерінде Рим католиктік дініне балама ретінде мойындады. Кальвинизм 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартына дейін мойындалмады. Франция сияқты басқа мемлекеттер де Реформацияның алғашқы кезеңдерінде ұқсас келісімдер жасады. Польша-Литва діни төзімділікке ұзақ уақыт бойы ие болды. Дегенмен, Германиядағы Отыз жылдық соғыс, Франциядағы гугеноттарды қудалау және француз дін соғыстары, Англияда Генрих VIII қайтыс болғаннан кейін протестант және рим-католик билеушілері арасындағы билік алмасуы, сондай-ақ Италия, Испания, Габсбург Австриясы және Польша-Литвада Контрреформацияның басталуымен төзімділік тоқтатылды. Анабаптизм радикалды Реформацияның бір бөлігі ретінде пайда болды, Лютерандық және Кальвинизмнің мемлекеттік қолдауына ие болмағандықтан, қудаланды. Латын Америкасындағы протестанттар 20 ғасырда белгілі бір шектеулер алынғанға дейін көпшілікке жарияланбады. Протестантизм тарады, евангелизм және пятидесятничество көптеген жақтастарды жинады. Солтүстік Америка қудалау күшейгеннен кейін Еуропадан қашқан протестанттарға пана берді.

Реформация

Протестанттық реформация католик және протестанттық топтар арасындағы ұзақ соғыс пен қауымдық зорлық-зомбылыққа алып келді, кейде бұл жаппай қырғындарға және Еуропаның көп бөлігінде үстемдік танытқан тараптың балама пікірлерді күштеп басуына әкеп соқты. Еуропаның әртүрлі билеушілері өздерінің саяси мүдделері үшін Рим католик дінін қолдады немесе қарсы шықты. Трент соборы мен оның Контрреформация бағдарламасынан кейін дін, аумақтық соғыстарға (дін соғыстарына) және секталық зорлық-зомбылықтың мерзімдік өршуіне себепкер болды. Протестантизмге қарсылық, 16 ғасырдағы Реформацияға жауап ретінде Католик шіркеуінің реакциясынан туындады. Протестанттар, әсіресе ашық түрде мойынтанғандар, еретиктер деп айыпталып, Испания, Италия және Нидерланды сияқты католиктер басымдығы жоғары елдерде қудалауға ұшырады. Бұл қозғалыс шіркеу мен мемлекет тарапынан Контрреформация ретінде ұйымдастырылды. Діни соғыстар болды және кейбір елдерде, бірақ барлығында емес, 1572 жылғы Сен-Бартоломей күні қырғыны сияқты секталық жеккөрушіліктің көтерілісі орын алды. Протестантизмге қарсы күрес, 16 ғасырдағы Протестанттық реформациядан кейін протестантизмнің таралуына алаңдаған мемлекеттер мен қоғамдардың реакциясынан пайда болды, бұл көбінесе 1517 жылғы Мартин Лютердің 95 тезисінен бастау алады. 1540 жылы Папа Павел III Иса қоғамын (иезуиттерді) протестантизмді жоюға міндеттенген алғашқы діни ұйым ретінде бекітті.

Габсбургтер Еуропасы

Протестантизм ерестік деп жарияланды, ал осы ілімдерді қолдағандар еретиктер деп жарияланып, шіркеуден шығарылуы мүмкін. Осылайша, канондық заң бойынша және сол кездегі нақты католик мемлекетінің практикасы мен саясатына байланысты, протестанттар қудалауға және қуғын-сүргінге ұшырауы мүмкін: Испания, Италия және Нидерланды сияқты аймақтарда католик билеушілері басым күшті болды. Кейбір антилютерандық шаралар, мысалы, аймақтық испан инквизициялары, бұрынғы Реконкиста мен Мориско және Конверсолардың дін ауыстыруына жауап ретінде басталған.

Фашистік Италия

1870 жылы жаңадан құрылған Италия Корольдігі Рим Папасының қалған Пап мемлекеттерін аннексиялап, Папаны жердегі билігінен айырды. Бірақ, 1929 жылы Ватикан қаласы мемлекетінің басшысы ретінде итальяндық фашистік режим Италиядағы Папалық билікті қайта орнатты (бірақ бұл ауқымы шектеулі болды). 1938 жылы фашистік режим итальяндық еврейлер мен протестанттарды, әсіресе евангелисттер мен пентикосталдарды заңсыз деп жариялап, қуғынға түсірді. Протестанттардың көптеген пасторлары елден кетуге мәжбүр болды, ал бірқатар протестант көшбасшылары атылды. Авторитарлық билік орнасып, Католик емес Киелі кітаптар полицияға тәркіленді, протестант мектептері жабылды. 1945 жылғы Испанияның құқықтар туралы заңы жеке құдайға табыну еркіндігін бергенімен, протестанттар заңдық дискриминацияға ұшырады және католик емес діни қызметтерге ашық жерлерде рұқсат берілмеді, тіпті ғибадат үйі екенін көрсететін сыртқы белгілері бар ғимараттарда да өткізілмеді және қоғамдық шараларға тыйым салынды.

Ирландия

Солтүстік Ирландияда немесе католиктік эмансипацияға дейінгі Ирландияда, протестантизмге жалпыға бірдей қарсылық бар, ол теологиялық мәселелерге қарағанда, қауымдық немесе ұлтшылдық сезімдерге байланысты. 16 ғасырда Англияның протестанттық мемлекетінің Ирландияны жаулауы кезінде, Елизавета мемлекеті ирландтық католиктерді протестантизмге айналдыра алмады, сондықтан ол кең ауқымды конфискация, депортация және қоныс аудару саясатын жүргізді. Католиктерді жерлерінен айырып, олардың орнына протестанттарды қоныстандыру арқылы, мемлекеттік саясаттың мақсаты – протестант қоныс аударушыларының кеңінен таралған дінге өту науқанын және осы аймақтарда ағылшын заңдарын орнатуды ынталандыру болды. Бұл, негізінен иезуиттік католик дін қызметкерлерінің қарсы реформацияға қарсы күш-жігеріне әкелді, олар халықтың «ескі дінін» осы аймақтардағы басым дін ретінде сақтауға тырысты. Нәтижесінде, католицизм жерлестік сезімімен, ал протестантизм мемлекетпен байланыстырылды, өйткені көптеген протестанттық қауымдастықтар мемлекеттік саясат арқылы құрылды, ал католицизм осы уақыттан кейін мемлекетке сатқындық ретінде қарастырылды. Елизавета I бастапқыда жеке католиктердің құдайға сыйынғандарына жол бергенімен, бұл Папа Пий V-нің 1570 жылғы Regnans in Excelsis паптық бұйрығында оны заңсыз және өзінің азаматтарының адалдығына лайық емес деп жариялағаннан кейін тоқтатылды. Алғаш рет 17 ғасырдың басында енгізілген Қылмыстық заңдар бастапқыда жергілікті элитаны мемлекеттік шіркеуге сәйкес келуге мәжбүрлеу үшін, конформистер мен римдік католиктерді мемлекеттік қызметтен шеттету және жер иелігін шектеу үшін жасалды, бірақ кейіннен, Елизавета патшайымынан бастап, сондай-ақ барлық католиктерге тиесілі жерді тәркілеу және оны Англия мен Шотландиядан келген протестант қоныс аударушыларына беру үшін де қолданылды. Қылмыстық заңдардың қатаңдығы (қатолицизмді кез келген түрде атап өту заң бойынша өлім жазасына немесе құлдыққа кесілді) және ирландтық англикандарға көрсетілген жақсылық қауымды дін тұрғысынан бөліп-жарды. Ирландияның ерте заманауи кезеңіндегі протестантизмге қарсылық (1536–1691) осылайша Ирландияның отарлануына қарсылықтың бір түрі болды. Бұл дәуірдегі ирланд поэзиясында протестантизмге деген жеккөрушілік байқалады, мысалы, бір өлеңде былай делінген: «Католицизм [Христос діні] Лютердің дінімен қардағы күл сияқты». Отарлауға қарсылық пен діни келіспеушіліктердің қосылуы 1641 жылғы ирланд көтерілісінде протестант қоныс аударушыларының кең ауқымды қырғынына әкелді. Кейінгі діни немесе сектанттық қарсылық Ирландияның Конфедерациялық соғыстарында екі тараптың да жасаған зұлымдықтарымен, әсіресе Кромвельдің Ирландияны жаулап алу кезінде және одан кейін католицизмді басумен, ирландтық католик жерлерінің жаппай тәркіленуімен, дін қызметкерлерінің жазалануымен және католиктерге қарсы дискриминациялық заңдардың қабылдануымен күшейді. Католиктерге (сондай-ақ пресвитериандарға) қарсы қылмыстық заңдар 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың басында Ирландиядағы Вильям соғысынан кейін католиктердің якобизмді қолдауынан қорқып, жаңартылды және 1771–1829 жылдары баяу жойылды. Пресвитериандарға қарсы қылмыстық заңдар 1719 жылғы Толеранттылық туралы заңмен жеңілдетілді, өйткені олар 1715 жылғы көтерілісте Якобиттермен бірге болды. Қылмыстық заңдар күшіне енген кезде пресвитериандар мен басқа да конформист протестанттар Ирландияны тастап, басқа елдерге қоныс аударды. 1717 мен 1774 жылдар аралығында шамамен 250 000 адам Жаңа әлемге кетті, олардың көпшілігі Ольстерден келді. 18 ғасырдың аяғында сектанттық қақтығыс жер мен сауда құқықтары үшін бақталастық католик және протестант фракциялары арасындағы қоғамдық зорлық-зомбылық түрінде жалғасты (Қорғаушылар (Ирландия), Пип О'Дэй Бойз және Оранж институтын қараңыз). 1820 және 1830 жылдары Ирландияда протестанттық евангелистердің католиктерді дінге өтуге тырысуына үлкен күш жұмсалды, бұл науқан католиктер арасында үлкен наразылық тудырды. Қазіргі заманғы ирландтық ұлтшылдықта протестантизмге қарсылық көбінесе діни емес, ұлтшылдық сипатта болады. Мұның басты себебі протестанттардың унионизммен байланысты болуы – яғни Ұлыбританиямен одақты сақтауды қолдау және үй билігіне немесе Ирландияның тәуелсіздігіне қарсылық. Солтүстік Ирландияда 1921 жылы еркін мемлекет құрылғаннан бері негізінен ұлтшыл католиктер протестанттық унионист көпшіліктен жүйелі түрде кемсітілді. Сол сияқты, католиктер басымдық ететін Оңтүстіктегі протестанттар да осылай болды. Екі жақтағы діни және ұлттық сәйкестіктердің араласуы провинцияда католиктерге қарсы және протестанттарға қарсы сектанттық көзқарасты күшейтеді. Ирландиядағы діни протестантизмге қарсылықтың нақты мысалы 20 ғасырдың басында қабылданған Ne Temere жарлықтары болды, олар бойынша католик шіркеуі аралас католик-протестант некелерінен туған барлық балаларды католиктер ретінде тәрбиелеу керектігін бұйырды. Солтүстік Ирландиядағы протестанттар 32 графтық Ирландия Республикасының құрамында діни бостандықтарына қауіп төнетініне ұзақ уақыт сенді, өйткені бұл елдің Конституциясы Рим-католик шіркеуіне «ерекше орын» беруді қолдады. Бұл бап 1972 жылы жойылды. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс кезінде қауіпсіздік күштерімен байланысы жоқ протестанттар кейде ирланд республикалық парамилитарлық топтарының нысаны болды. 1976 жылы «Оңтүстік Арма Республикалық әрекет тобы» деп телефон арқылы танысқан топ он бір протестант жұмысшысын атты. Он адам қаза тауып, жалғыз аман қалған адам: «Бір адам барлық сөйлеуді жүргізіп, бірінен соң біріміздің дінімізді сұрады. Біздің римдік католик әріптесімізге кетіп қалуға бұйрық берілді, содан кейін оқ ату басталды», деді. 2011 жылғы Тарихи тергеу тобының (HET) есебінде: «Бұл қорқынышты қырғынды Provisional IRA жасады, басқа ешкім емес», делінген.

Шығыс православие

Шығыс православиесі географиялық, тілдік және тарихи себептерге байланысты протестантизммен салыстырмалы түрде аз қарым-қатынаста болды. Протестанттардың Шығыс православиесімен одақтасу әрекеттері қиындықтар тудырды. Көбінесе православиешілер протестантизмді бұрынғы түрлі ерестерден пайда болған жаңа ерестік деп қарады. 19 ғасырда және одан кейін, Николай Бердяев, Серафим Роуз және Джон Романидтер сияқты бірқатар Шығыс православиесінің ойшылдары Солтүстік Еуропаның ертерек протестант болғандықтан зайырлы немесе дерлік атеист болып кеткенін айтты. Жақында православиеліктердің протестантизмге қарсылығы православие елдеріндегі протестанттардың белсенді дін таратуына байланысты күшейді.

Евангелистерге "қастық"

АҚШ-та діни оңшылдардың саясатын, мысалы, бір жынысты некеге және абортқа қарсылықты сынға алғандар, көбінесе евангелизм қозғалысын діни оңшылдармен бірдей көреді. Кейбір сыншылар евангелистерді АҚШ-ты немесе басқа елдерді христиандық теократияға айналдыруға бағытталған "бесінші колонна" деп санап, тіпті осылай айтады.