Квинт Цецилий Метелл Пий: Римдік саяхатшы және әскери қолбасшы

Кіріспе

Рим саясаткері және генералы, Pontifex Maximus, б.з.д. 80 жылы консул болған Квинт Цецилий Метелл Пий (шамамен б.з.д. 128 – 63) – Рим Республикасының генералы және мемлекет қайраткері. Оның әкесі Метелл Нумидикус Гай Мариус жасаған қастандық арқылы Римнен қуылды. Әкесін елден қайтарып алуға тырысқандықтан, оған "Пий" деген лақап ат берілді. Б.з.д. 88 және 80 жылдар арасындағы азамат соғысында Пий Луций Корнелий Сулланың жағына шықты. Ол солтүстік майданда (солтүстік Италия және Цизальпин Галлиясы) Сулла әскерлеріне сәтті басшылық етті. Б.з.д. 81 жылы ол pontifex maximus, ал келесі жылы Сулламен бірге консул атанды. Проконсул ретінде Пий Иберия түбегінде Серторийға (Мариус жақтасы болған) қарсы күресті; бұл Сертория соғысы деп аталды. Б.з.д. 79-72 жылдары Помпеймен бірлесіп, көтерілісшілерді талқандады. Сертория соғысындағы жеңістері үшін оған триумф табысталды.

Ерте мансап

Метелл Пий, еңбекқор плебейлік gens Caecilia мүшесі, б.з.д. 109 жылы консул болған Квинт Цецилий Метелл Нумидикустың ұлы болды. Оның мансабы сол жылы басталды, ол әкесімен бірге Нумидияға, Югурт соғысы кезінде контуберналис (кадет) ретінде еріп келді, б.з.д. 107 жылы Римге оралды, Гай Мариус әкесін күштеп елден қуған кезде. Б.з.д. 100 жылы, әкесі Гай Мариус пен Луций Аппулей Сатурниннің саяси амалдары салдарынан қуылғаннан кейін, Метелл Пий әкесін жер аударылудан қайтару үшін науқан бастады. Ол б.з.д. 99 жылы осы мақсатта петиция ұсынды, ал оның осы мәселе бойынша үздіксіз тілектері б.з.д. 98 жылы плебей трибуны Квинт Калидийдің әкесіне оралуға рұқсат беретін заң қабылдауына әкелді. Оның адалдығы үшін оған "Пий" деген лақап аты берілді, өйткені ол әкесінің саяси жағдайын жақсарту және Римге оралуы үшін талмай күресті. Б.з.д. 90 жылдары Метелл Пий отбасының беделі мен ықпалының арқасында Папалар кеңесіне сайланды. Әлеуметтік соғыс басталғанда, ол б.з.д. 89 жылдың соңында легат ретінде тағайындалды, мүмкін, солтүстік майданда консул Помпей Страбонға қызмет етті; ол марстарға қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жетті. Осы жеңістерінің нәтижесінде ол келесі жылы (б.з.д. 88 ж.) претор болып сайланды. Преторлық қызметі кезінде ол lex Plautia Papiria-ға сәйкес, итальяндық одақтастарды 60 күн ішінде жаңа римдік азаматтар ретінде тіркеу міндетін алды. Бұл жұмыс аяқталғаннан кейін Метелл Пий майданға оралды және оңтүстік майданда легат Гай Косконийді алмастырды. Ол Апулия аймағындағы аумақты мазалады, Венезия қаласын басып алды және көтерілісшілердің басшысы Квинт Поппедий Силоны жеңді, ол Венезияны басып алу кезінде қаза тапты. Цицерон, сол кезде жас адам, осы кезеңде Римдегі жиналыстарда Метеллдің сөйлегенін есіне алды, бәлкім, Метеллдің преторлық қызметі кезінде болған шығар. Цицерон Метеллдің қабілеті туралы: «нағыз шешен болмаса да, қоғамдық сөйлеуге қабілеті болған» деді. Б.з.д. 88 жылы, саяси қарсыластарынан шеттетілгеннен кейін, Сулла өз легиондарын Римге әкеліп, астананы басып алды. Ол жауларынан кек алды және Мариусты елден қуды. Сулла содан кейін Италиядан шығысқа аттанып, Понттың Митридат VI-ға қарсы Бірінші Митридат соғысында шайқасты. Б.з.д. 87 жылы Метелл Пийдің өкілеттігі ұзартылды, ол пропратор болып тағайындалды, Самнийге қарсы соғысты жалғастыруға жауапты болды. Алайда сол жылы екі консул, Луций Корнелий Цинна мен Гней Октавий арасындағы дау-жанжал соғысқа ұласты. Римнен қуылған Цинна жер аударылған Гай Мариуспен кездесіп, олардың одақтасы Квинт Серториуспен бірге Римге аттанды және қаланы қоршады. Осы қақтығыстың алғашқы кезеңінде Сенат қосымша әскерлер мен қолбасшылар қажет болуы мүмкін деп қорқып, Метелл Пийге Самниттермен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуді бұйырды. Римге қарай аттанған ол Публий Лициний Красспен бірге Альбан тауларында лагерь құрды. Бұл жерде ол Римді тастап кеткен Гней Октавиуспен кездесті, бірақ екеуі де көп ұзамай Метелл Пийдің әскерлері олардың қолбасшысы Гней Октавиустан басшылықты алуды талап еткендіктен, бір-бірімен келіспеді. Сенат содан кейін одан Циннамен өз атынан келіссөздер жүргізуді сұрады, бұл уақытта ол Циннаны заңды консул деп мойындады. Алайда Циннаның Римді басып алуы және Гай Мариус бастаған жазалаулар кезінде Метелл Пий Римді тастап, Солтүстік Африкаға кетуге шешім қабылдады.

Metellus Pius, a member of the distinguished plebeian gens Caecilia, was the son of Quintus Caecilius Metellus Numidicus, who was consul in 109 BC. His career began in that same year, when he accompanied his father to Numidia as his contubernalis (cadet) during the Jugurthine War, returning to Rome in 107 BC, when the actions of Gaius Marius forcibly recalled his father. In 100 BC, after his father was banished due to the political maneuverings of Gaius Marius and Lucius Appuleius Saturninus, Metellus Pius launched a campaign to bring his father back from exile. He produced a petition in 99 BC to this effect, and his constant pleading on the subject resulted in Quintus Calidius, the plebeian tribune of 98 BC passing a law which allowed his father to return. As a result of his fidelity, he was given the agnomen "Pius" for the constancy and inflexibility with which he fought for his father's political rehabilitation and return to Rome. Sometime during the 90s BC, Metellus Pius was elected to the College of Pontiffs as a result of his family's eminence and influence. The outbreak of the Social War saw him employed as a legate in late 89 BC, probably serving the consul Pompeius Strabo in the northern theatre; he won some battles against the Marsi. As a result of these victories, he was elected praetor in the following year (88 BC). During his praetorship, he was tasked with enrolling the Italian allies as new Roman citizens within sixty days, in accordance with the lex Plautia Papiria. Once this was completed, Metellus Pius returned to the front, and replaced the legate Gaius Cosconius on the southern front. He harassed the territory around Apulia, captured the town of Venusia, and defeated the rebel leader, Quintus Poppaedius Silo, who died during the storming of Venusia. Cicero, at the time a young man, remembered hearing Metellus speak at contiones in Rome during this period, most likely during Metellus' praetorship. Cicero remarked of Metellus' ability: 'although no real orator, he was nonetheless not without some capacity for public speech'. In 88 BC, after being sidelined by his political opponents, Sulla marched his legions on Rome and took the capital. He took revenge on his enemies and forced Marius into exile. Sulla then left Italy and went east to fight in the First Mithridatic War against Mithridates VI of Pontus. In 87 BC, Metellus Pius' command was extended, with his appointment as propraetor, responsible for continuing the war against Samnium. Later that year, however, saw a dispute between the two consuls Lucius Cornelius Cinna and Gnaeus Octavius flare up into war. Cinna, expelled from Rome, met up with the exiled Gaius Marius, and with their ally Quintus Sertorius they marched on Rome and laid siege to the city. During the early phase of this conflict, the Senate, fearing that they may need additional troops and commanders, ordered Metellus Pius to negotiate a peace with the Samnites. Marching to Rome, he made camp at the Alban Hills, accompanied by Publius Licinius Crassus. Here he met up with Gnaeus Octavius, who had abandoned Rome, but both men soon fell out with each other, over Metellus Pius' troops demanding that their commander take over overall command from Gnaeus Octavius. The Senate then asked him to negotiate with Cinna on their behalf, during which time he recognized Cinna as the legitimate consul. However, with Cinna's occupation of Rome and the executions initiated by Gaius Marius, Metellus Pius decided to abandon Rome and head to North Africa.

Сулланың жақтасы

Б.з.д. 86 жылдың басында Африкаға келген Метелл Пий өз клиенттерінен әскер жинап, Цинна мен Мариустың басты қарсыласы Люций Корнелий Суллаға қосылу ниетімен кірісті. Оған Марк Лициний Красс қосылды, бірақ екеуінің арасы суық болды, соның салдарынан Красс кетуге мәжбүр болып, ақырында Грекияда Суллаға қосылды. Метелл провинцияның пропреторлық губернаторы қызметін атқарды, бірақ Цинна мен оның римдік режимі бұл мәртебені мойындамады. Дегенмен, б.з.д. 84 жылға дейін ғана Римдегі мариандықтар өздерінің губернаторы Гай Фабий Адрианды жіберді. Ол келген соң Метеллді қуғынға салып, ол Нумидияға қашты; ол жерде де қудаланып, Нумидия патшасы Химпсал II екеуі Мавританияға қашуға мәжбүр болды. Содан кейін Метелл б.з.д. 84 жылдың соңында немесе б.з.д. 83 жылдың басында Лигурияға (Солтүстік-Батыс Италияға) жетті. Б.з.д. 83 жылға қарай Сулла шығыстан оралып, Мариандық режиммен кездесу үшін Римге қарай баяу жылжуда болды. Метелл шапшаң қимылдап, Аппий жолы бойында оны бірінші болып қарсы алды, сонымен қатар жаңа әскерлер әкелді. Ол, көптеген аристократтар сияқты, Суллаға оның шараларын мақұлдағандықтан емес, жағдай осылай талап еткенде ғана қосылды, мысалы, Римге жасаған алғашқы жорығы. Дегенмен, Метеллдің пропреторлық билігі мен күшті Метелл фракциясының мүшесі ретіндегі ықпалын мойындаған Сулла оны өзінің басты қолбасшысы етіп тағайындады. Б.з.д. 83 жылдың шілдесінде Сенат, консул Гней Папирий Карбо басшылығымен, Метеллді халық жауы деп жариялады. Б.з.д. 82 жылы Сулла оны Италияның солтүстік бөліктерін бақылауға жіберді, оған жас Помпей Магнус, Марк Красс және Марк Лукулл сүйемелдеді. Метелл Карбоның лейтенанты, претор Гай Карринасты алты сағатқа созылған шайқаста жеңіске жеткізді, бірақ өзі Карбоның блокадасына түсті. Сулланың Сакрипорт шайқасындағы жеңісі туралы хабар жеткен соң, Карбо Метеллдің кавалерия қолбасшысы болған Помпейдің күшті қысымына тап болып, Ариминийдегі өзінің базасына шегінді. Б.з.д. 82 жылы Сулланың жеңісінен кейін ол өзінің жақтастарын марапаттауға кірісті және б.з.д. 81 жылы Квинт Муций Скаэволаның қазасынан кейін Метеллді Pontifex Maximus етіп тағайындады. Ол сондай-ақ б.з.д. 82-80 жылдар аралығында Монеталис лауазымын атқарды. Осы кезеңде ол Сулланың ең сенімді қолбасшыларының бірі екенін көрсетті. Соңында, б.з.д. 80 жылы ол Сулламен бірге консул болып тағайындалды. Метелл Пий өз лауазымын пайдаланып, әкесін қайтаруға көмектескен Квинт Калидийді преторлыққа қолдап, марапаттады.

Arriving in Africa by early 86 BC, Metellus Pius started raising an army from his clients, with the intent of joining Lucius Cornelius Sulla, the principal opponent of Cinna and Marius. He was joined by Marcus Licinius Crassus, but both men fell out, and Crassus was forced to leave and eventually join up with Sulla in Greece. Metellus acted as propraetorian governor of the province, but this was unrecognized by Cinna and his regime at Rome. Nevertheless, it wasn't until 84 BC that the Marians at Rome were able to send out their own governor, Gaius Fabius Hadrianus. Upon his arrival, he drove out Metellus who fled to Numidia; pursued here, he and the Numidian king Hiempsal II were forced to flee onwards to Mauretania. From here, Metellus made his way to Liguria (in North Western Italy) by late 84 BC or early 83 BC. By 83 BC, Sulla had returned from the east and was slowly marching towards Rome for his confrontation with the Marian regime. Moving quickly, Metellus was the first to meet him along the Via Appia, bringing new troops with him. He, like many of the aristocracy, only joined Sulla when it was prudent to do so, and not because they approved of his measures, such as his first march on Rome. Regardless, recognizing Metellus as possessing propraetorian imperium and his influence as a member of the powerful Metellan faction, Sulla made him his principal subordinate. By July 83 BC, the Senate, under the direction of the consul Gnaeus Papirius Carbo, declared Metellus a public enemy. In 82 BC, Sulla sent him to secure the northern parts of Italy, he was accompanied by a young Pompey Magnus, Marcus Crassus and Marcus Lucullus. Metellus defeated Carbo's lieutenant, the praetor Gaius Carrinas, in a six hour battle at the river Aesis, only to be blockaded by Carbo himself. When word of Sulla's victory at the Battle of Sacriportus reached them, Carbo retreated to his base at Ariminium, severely harassed by Pompey who acted as Metellus's cavalry commander. With Sulla's victory in 82 BC, he began rewarding his supporters, and made Metellus the Pontifex Maximus in 81 BC, following the murder of Quintus Mucius Scaevola Pontifex. He was also a Monetalis from 82 BC to 80 BC. During this entire period, he was shown to be one of Sulla's best subordinates. Finally in 80 BC, he was appointed consul alongside Sulla. Metellus Pius used his position to reward Quintus Calidius, who had helped bring his father back, by supporting his bid for the praetorship.

Серториан соғысы

Сулланың қарсыласы Квинт Серторий консулдығының кезінде Испанияға орналасып, Сенатқа қарсы көтеріліс бастады. 80 жылы Серторий Луций Фуфидийді жеңгеннен кейін, Сенат Метеллді консулдық мерзімі аяқталған соң жіберуге шешім қабылдады. Олар Артқы Испанияны консулдық провинциясына айналдырып, Метеллді Серторийға қарсы соғысты басқаруға жіберді. 79 жылы Испанияға келген Метелл өзінің базаларын Метеллинумда (қазіргі Медельин), Кастра Кецилияда (қазіргі Касерес), Викус Кецилиус, Сьерра-де-Гредос тауында және Сетубал маңындағы Кецилианада құрды. Бастапқыда Метеллдің шебер Серториймен салыстырғанда әлсіз екені анық болды, себебі Серторий партизандық тактиканы қолданып, оны бірнеше рет жеңді. Оның легаты Торий (вероятно, Луций Торий Балб) – Испания Цитериор провинциясының губернаторы Марк Домиций Кальвинға көмекке жіберілді – Серторийден жеңілді (б.з.д. 79 ж.). Торийдің жеңілісінен кейін Метелл Серториймен өзі күресуге шешім қабылдады. Метелл жақсы, бірақ аса көрнекті емес генерал еді. Қалыпты жағдайда ол басым күштерімен қарсыласын оңай жеңіп алатын еді, бірақ қазір ол тактикалық тұрғыдан өте шебер Серторийге қарсы тұрды. Плутарх осы теңсіз науқанды былай сипаттады:

Б.з.д. 79 жылы Таг өзеніне жасаған сәтсіз шабуылдан кейін және б.з.д. 78 жылы Лакобригада Серторийден жеңілгеннен кейін, Пий Галия Трансальпина провинциясының губернаторы Луций Манлийден көмек сұрауға мәжбүр болды, бірақ Манлий Серторийдің легаты Луций Гиртулейден жеңілді, Иберия түбегіне енген кезде қайта шегінуге мәжбүр болды. Нәтижесінде шаршаған Метелл өзінің провинциясынан (Артқы Испания) қуылды. Метеллде қауіпсіздік мәселесі болған болуы мүмкін. Серторийдің лагерінде көптеген тыңшылар бар деген қауесет тарады. Кейінірек жас офицер Метеллден бір бұйрығының мағынасын сұрады. Ол: «Егер арқамдағы көйлек менің ниетімді білсе, мен оны шешіп, отқа лақтырар едім», – деп жауап берді. 78 жылы консулдары Метеллге проконсул ретінде қосылудан бас тартқан кезде, 77 жылдың соңында Сенат Метеллдің Серторийден үнемі жеңіліске ұшырағанын естіп, Гней Помпейді үлкен әскермен жіберуге шешім қабылдады, осылайша Метеллге қолдан келгенше көмектесу үшін, ал Пийдің губернаторлық өкілеттігі ұзартылды. Екеуі де жақсы жұмыс істеді, бірақ Серториймен кез-келген кездесуде жеңіске жеткізу қиын болды. 76 жылы Помпейдің келуімен Серторий оған назар аударып, Лаурон шайқасында Помпей әскеріне ауыр зиян келтірді. Өкінішке орай, Серторийдің легаттары Метеллді тоқтатып алмады, және ол Помпейді құтқаруға уақтылы келді. Метелл мен Помпей Серторийдің легаттарына қарсы сәтті күресті. 75 жылы Помпей Серторийдің легаттары Марк Перперна мен Гай Геренийді Валентия шайқасында жеңді, ал Метелл Италия шайқасында Гиртулейді жеңді.

Италиялық

Бұл шайқас Метеллдің Сертория соғысындағы алғашқы маңызды жеңісі болды. Ол Метелл әскерін батыс майданнан босатып, оған шығыс майданға Серторийдің тыл жағына қарсы жорық жасауға мүмкіндік берді. Метелл мен Хиртулей Рим колониясы Италия маңында науқан жүргізіп жатқанда, Хиртулей қарсыласын ашық шайқасқа мәжбүрлеуге тырысып, қателік жасады. Ол таңнан кейін әскерін жинап, Метеллдің лагеріне қарай жорық жасады. Метелл де әскерін жинады, бірақ оларды түске дейін бекіністерінің артында ұстап тұрды. Ауа тым ыстық болғандықтан, Хиртулей әскері тез қызып кетті, ал Метеллдің легионерлері салыстырмалы түрде сергек қалды. Оның жауы бірнеше сағат бойы лагерінің алдында тұрғандықтан, Метелл олардың орналасуын зерттеп, оған сәйкес жоспарларын жасауға жеткілікті уақыт алды. Ол Хиртулей ең күшті бөлімдерін шайқас шебінің ортасына орналастырғанын байқады. Шайқас басталғанда Метелл өзінің орталық бөлігін ұстап тұрып, қанаттарда жеңіске жетуге күш салды. Қарсыластың қанаттарын жеңгеннен кейін, ол Хиртулейдің орталық бөлігін қоршап алып, талқандады. Бұл – Ханнибалдың Канна шайқасында қолданған классикалық тактикасы, ол осыдан бір жарым ғасыр бұрын қолданылған еді. Хиртулей Италияда 20 000 әскерін жоғалтып, Помпейге қарсы күресіп жатқан Серторий қолбасшысына қосылу үшін солтүстікке қашты.

Сукро және Сагунтум

Метелл Сукро қаласынан шамалы жеңіліске ұшыраған Помпейге көмекке келді. Олар Серторийді ішкі аймаққа, Сегонтия деген қалаға дейін қуа қойды және ақырында Серторийдің өзіне қарсы шайқаста жеңіске жетті. Метеллдің әскері оны император деп жариялады. Плутарх бұл шайқас Серторийге күшпен таңылды дейді. Бұл, әдетте, олардың туған қалаларының бірі – Сегонтияны қорғағысы келген кельт-ибериялық әскерлерінің ықпалымен болды. Шайқас түскі уақытта басталды және түнге дейін созылды. Серторий Помпеймен, ал оның легаттары Перпенна мен Хиртулей Метеллмен шайқасты. Хиртулей қаза тапқаннан кейін Серторий Перпеннамен орын ауыстырып, Метеллге қарсы бірнеше жеке басқарылған шабуылдар жасады. (Серторий, әрине, Метеллдің әскері көшбасшысы болмағанда ыдырайды деп ойлаған.) Метелл өз орнынан қозғалмай тұрып, шайқас барысында найзаға жараланды. Бұл шайқастың шешуші сәті болды, себебі Метеллдің әскері кек алу үшін қарсы шабуылға көшіп, ибериялықтарды кері ығыстырды.

Соңғы жылдары

Метелл Пий б.з.д. 75–74 жылдары қысты Галлияда өткізді, онда оған екі легион күш қосылды. Б.з.д. 74 жылы Испанияға оралғаннан кейін ол Белбилис және Сегобрига қалаларын жаулап алды, содан кейін Калагуррис қамалына Помпейге қосылды. Серторий жақындағанда олар қамалды көтеруге мәжбүр болды, одан кейін Пий Галлияға қайтты. Ол Серторийді сатқан кез келген римдікке 100 күміс талант және 20 мың акр жер сыйлық ретінде ұсынды. Бұл Серторийдің римдік күзетшісіне сенімін жоғалтып, оны ибериялық күзетшіге алмастыруына әкелді. Пийдің билеушілік мерзімі б.з.д. 71 жылы соғыс аяқталумен бітті. Ол Альпі тауларын кесіп өткеннен кейін әскерін таратып, б.з.д. 71 жылдың 30 желтоқсанында Помпеймен бірге жеңіс шеруын өткізді. Жеңіске қарамастан, сегіз жылдық қарсылық кезінде ол Серторийді толық жеңе алмады, және Серторийді өз адамдары өлтіргеннен кейін ғана көтерілісшілер Метелл Пийдің әскери шеберлігіне мойынұсынуға мәжбүр болды.

Кейінгі мансап

Испаниядағы Помпеймен жұмыс қарым-қатынасына қарамастан, Метелл Пийдің саясаты Помпейдің б.з.д. 60-шы жылдары магистраттық өкілеттігінен тыс, жалғасқан тәртіпсіз саяси мансабына қарсы болды. Помпейге тиісу мүмкін болмаса да, сенаторлардың наразылығы оның клиенттері мен (бұрынғы) бағыныштыларына бағытталды. Бұрынғы плебей трибуны және Помпейдің серіктесі Гай Корнелий майеста ісі бойынша айыпталғанда, айыптау тарапы куәгер ретінде бірнеше маңызды Помпейге қарсы бұрынғы консулдарды, оның ішінде Метелл Пийді шақырды. Метелл Пий белгілі ақын Аулус Лициний Архиасқа дос және қамқор болды. Пий б.з.д. 63 жылы қайтыс болды; сол жылы Юлий Цезарь оның орнына Pontifex maximus болды.

Отбасылық қатынастар

Квинт Цецилийдің өз баласы болған жоқ. Сондықтан ол өсиеті бойынша патриций Корнелия әулетінен Публий Корнелий Сципион Насиканың ұлын, Люций Лициний Красстың анасының немересін, Квинт Муций Скевола Агурдың шөбересін және Гай Лейлий Сапиенстің бәйшешегін асырап алды. Бұл ақсүйек әкесінің жағынан Метелл Македонскийдің шөбересі болғандықтан, асырап алған әкесімен үшінші туыс еді. Асырап алу кезінде жаңа Кецилий ересек адам болған, бірақ ол әлі ешқандай жетістікке қол жеткізбеген. Ол Квинт Цецилий Метелл Пий Сципион Насика деген есім алды, содан кейін б.з.д. 52 жылы консул болды және Гней Помпей Ұлының қайнағасы атанды.

Көркем шығармаларда

Метелл Пиус – Колин МакКаллоның «Римдегі алғашқы адам», «Шөп тәжі» және «Фортунаның сүйіктілері» романдарындағы маңызды кейіпкер. Романда ол сөйлеу қиындығы бар (кекештейтін) адам ретінде сипатталады, ал замандастары, оның ішінде Сулла оны «Торайғыр» деп атайды. Ол сондай-ақ Джон Мэддокс Робертстің SPQR сериясындағы ойдан шығарылған басты кейіпкер Деций Цецилий Метелдің әйелінің туысы ретінде де еске алынады.