Томмазо Чева: Итальяндық иезуит математигінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Итальяндық иезуит математигі Томмазо Чева (20 желтоқсан 1648 – 3 ақпан 1737) – Милан қаласынан шыққан итальяндық иезуит математигі. Ол Джованни Чеваның бауыры болған. Оның еңбектері Ньютонның гравитация заңын ашу арқылы алынған білімді таратуға көмектесті.

Өмірбаян

Томмазо Чева 1648 жылы Милан қаласындағы бай отбасында дүниеге келген. Миландағы иезуиттер колледжі – Collegio di Brera-да оқығаннан кейін, 1663 жылдың 24 наурызында Иса қоғамына қосылған. Ол Миландағы Брера иезуит колледжінде отыз сегіз жыл бойы математика және риторика пәндерін оқытқан. Оның ең белгілі шәкірті Джованни Жироламо Саккери болды. Чеваның жетекшілігімен Саккери өзінің алғашқы еңбегін – «Quaesita geometrica» (Геометриялық зерттеулер, 1693) атты кітабын жазды. Чева Селия Грилло Борромеоның Academia Vigilantium академиясының маңызды өкілдерінің бірі болды. Иосиф I оны 18 ғасырдың басында Цезарь теологы деп атады. Оның алғашқы ғылыми еңбегі – «De natura gravium» (Гравитация табиғаты, 1699) гравитация және еркін құлау сияқты физикалық мәселелерді философиялық тұрғыдан қарастырды. 1699 жылы жарық көрген оның жалғыз математикалық еңбегі – «Opuscula Mathematica» (Математикалық эсселер) геометрия, гравитация және арифметика тақырыптарына арналған. Чева тік бұрышты белгілі бір сандағы тең бөліктерге бөлетін құралды жасады. Оның 1695 жылы «Acta Eruditorum» журналында сипатталған бұл құрылғысы Лейбництің назарын аударды. Сол құралды 1704 жылы француз математигі Гийом де л’Опиталь да сипаттаған. «Philosophia novo antiqua» (Жаңа ежелгі философия, 1704) атты еңбегінде Чева схоластиканы Декарт пен Гассенди жүйелеріне қарсы қорғап, ежелгі және қазіргі заманғы табиғаттану философиясының ең жақсы жақтарын біріктіруге тырысты. Бұл еңбек математикадан космология мен механикаға дейінгі тақырыптарды қамтитын алты диссертациядан тұрады және сол кездегі ғылымның маңызды мәселелерін қарастырады (Коперник теориясы; Декарттың физикасы және жануарлардың жанының жоқ екендігі туралы пікірі; Гассендидің атомизмі). Чева Галилеоның қозғалыс теориясын қабылдады, бірақ оның космологиясын қабылдамады. Картезиандық физикаға қатысты, ол материяның мәнін кеңейтумен теңестіруді сынға алды. Чеваның «Philosophia novo antiqua» еңбегі 1719 жылы Венада, 1723 жылы Флоренцияда және 1732 жылы Венецияда қайта басылды. Чева сонымен қатар белгілі ақын болған және өзінің уақытының көп бөлігін осы іске арнады. Әдебиет саласында Чева маринизмге қарсы Аркадиялық реакцияны қолдады және оны поэзияның жиі цитаталанатын анықтамасымен қорытындылады: «un sogno che si fa in presenza della ragione» («ақылдың қатысуымен туған арман»). Оның қасиетті Рим императоры Иосиф I-ге арналған «Иисус Пуэр» атты латынша поэмасы неміс және итальян тілдері сияқты көптеген тілдерге аударылды. Латын тіліндегі тағы екі өлең жинағы – «Sylvae» (1699; «Ормандар») және «Carmina» (1704; «Өлеңдер») философиялық, ғылыми, діни және әдеби тақырыптарды қамтиды. Чева 1718 жылы Аркадия академиясының мүшесі болды және Винченцо Вивиани мен Луиджи Гвидо Грандимен хат алмасты. Ол математик Пьетро Паоло Караваджо мен оның ұлы Пьетро Паоло Караваджо кішісінің жақын досы болды. Оның «Opuscula mathematica» еңбегі оған халықаралық даңқ әкелді, ал «Carmina» жинағы «Acta Eruditorum» журналында жақсы бағаланды. Оның еңбегін Готтольд Эфраим Лессинг және Кристиан Фридрих Даниэль Шубарт жоғары бағалады. Өмірінің соңғы жылдарында Чева сал болудан зардап шекті. Ол 1737 жылдың 3 ақпанында Милан қаласында қайтыс болды.

Tommaso Ceva was born into a wealthy Milanese family in 1648. After studying at the Collegio di Brera, a Jesuit college in Milan, on 24 March 1663 he entered the Society of Jesus. He taught mathematics and rhetoric at the Jesuit College of Brera in Milan for thirty eight years. His most famous student was Giovanni Girolamo Saccheri. Under the tutelage of Ceva, Saccheri wrote his first work, titled Quaesita geometrica (Geometric Investigations, 1693). Ceva was one the main representatives of Celia Grillo Borromeo's Academia Vigilantium. Joseph I named him Caesarian Theologian early in the 18th century. His first scientific work, De natura gravium (The Nature of Gravity, 1699), dealt with physical subjects such as gravity and free fall in a philosophical way. His only mathematical work, published in 1699 was the Opuscula Mathematica (Mathematical Essays), which dealt with geometry, gravity and arithmetic. Ceva designed an instrument to divide a right angle into a specified number of equal parts. His device, described in the Acta Eruditorum in 1695, won him the attention of Leibniz. This same instrument was described in 1704 by the French mathematician Guillaume de l'Hôpital. In his Philosophia novo antiqua (New Ancient Philosophy, 1704) Ceva defended scholasticism against the systems Descartes and Gassendi and tried to reconcile the best of ancient and modern natural philosophy. The work comprises six dissertations, dealing with topics ranging from mathematics to cosmology and mechanics, and engages with live issues for the science of the time (Copernican theory; Descartes's physics and denial of animal souls; Gassendi's atomism). Ceva accepted Galileo's theory of motion but not his cosmology. As far as Cartesian physics is concerned, he especially criticized the identification of the essence of matter with extension. Ceva's Philosophia novo antiqua was reissued in Wien in 1719, in Florence in 1723 and in Venice in 1732. Ceva was also a noted poet and dedicated a significant amount of his time to this task. In the literary field Ceva shared the Arcadian reaction against marinism, and summed it up in his oft quoted definition of poetry as ‘un sogno che si fa in presenza della ragione’ (“a dream made in the presence of reason”). His Latin poem Jesus Puer, dedicated to the Holy Roman emperor Joseph I, was translated into many languages including German and Italian. Two other collections of Latin verses, Sylvae (1699; “Woods”) and Carmina (1704; “Poems”), range over philosophic, scientific, religious, and literary subjects. Ceva was made a fellow of the Arcadia in 1718 and was in correspondence with Vincenzo Viviani and Luigi Guido Grandi. He was a close friend of the mathematician Pietro Paolo Caravaggio and his son Pietro Paolo Caravaggio junior. His Opuscula mathematica brought him international fame and his Carmina were favourably reviewed in Acta Eruditorum. His work was highly praised by Gotthold Ephraim Lessing and Christian Friedrich Daniel Schubart. In his latter years Ceva suffered from paralysis. He died in Milan on 3 February 1737.