Кіріспе

Жапониядағы саяси жағдай (1914–1944) екі дүниежүзілік соғыстың шындығымен және олардың жапон ұлттық саясатына тигізген әсерімен байланысты болды.

1914-1918 жылдардағы Жапон саясаты

Мэйдзи дәуірінен бастап Жапония конституциялық монархия болды. Дегенмен, бұл атау Жапонияның үкімет түрі аристократиялық олигархияға жақын екенін жасырмады. Бірінші дүниежүзілік соғыста Жапония Ынтымақтас державалармен бірге күресті. 1915 жылы Жапония Қытайға 21 талап тартты. Бұл талаптар соғысты Қытайдағы қосымша аумақтық иеліктерді басып алу үшін құрал ретінде пайдаланды. 1917 жылы АҚШ соғысқа қатысқанда, Жапония Лансинг-Иши келісіміне қол қойды, ол барлық мемлекеттерге Қытаймен сауда-саттық жүргізуге мүмкіндік беретін «Ашық есік» саясатына араласуға жол бермеді. Ынтымақтас державалардың Орталық державалар үстінен жеңісімен Жапония Қытайдағы көптеген неміс иеліктерін, оның ішінде Шандун түбегін иеленді. Жапония сондай-ақ Ұлттар Лигасынан (Біріккен Ұлттар Ұйымының алғысы) Оңтүстік теңіздер мандатын алды және бұл мандатты Оңтүстік Тынық мұхитындағы түрлі аралдарды бақылауға алу үшін белсенді түрде пайдаланды. Жапония экономикалық даму мен көші-қонды империя ретіндегі экспансиялық мақсаттарын ілгерілету үшін пайдаланды.

1919-1927 жылдардағы жапон саясаты

Бұл кезең кеңінен «келісім кезеңі» деп белгілі, оның ішінде үлкен қарапайым халықтың көтерілістері болды (мысалы, 1918–19 жылдардағы Күріш революциясы), бұл үкіметтік топтардың билігіне қауіп төндірді. 1918 жылы консервативті партия Сейюкайдың жетекшісі Хара Такаси премьер-министр қызметін атқарды. Ол бұл лауазымға тағайындалған қарапайым текті алғашқы адам болды және оның жетістігі Батыс сарапшылары үшін жақсы белгі ретінде қабылдалды. Оның жетістігі феодалдық үкіметтің аға мемлекеттік қайраткерлерінің (Генро) және әскери жетекшілерінің ықпалын азайтты. 1920 жылғы сайлаулар Хараны қолдады, бірақ Хара 1921 жылдың 4 қарашасында фанатиктердің қолынан қаза тапты. Оның қаржы министрі Такахаси Корекио партия президенті және премьер-министр болып тағайындалды, ол отставкаға кеткенге дейін жеті ай қызмет етті. Содан кейін Генроның екі мүшесі адмирал Като Томосабуроны жаңа премьер-министр етіп сайлауды диктациялады. Като 1921–1922 жылдардағы Вашингтондық теңізді қарусыздандыру конференциясында Жапонияны өкілдік етті, онда одақтас державалар әрқайсысының ие болатын әскери кемелердің санын белгілеу туралы келісім жасады: АҚШ-қа бесеу, Англияға бесеу және Жапонияға үшеу. Одақтастар Жапонияға төрттік келісім арқылы өтемақы төледі, бұл Жапонияға шексіз құрлықтағы қарулану құқығын берді және Шығыс Азияға батыстың араласуына қарсы қорғаныс ұсынды. Катоның бағдарламасы Вашингтон келісімдеріне қатаң сәйкес келді, бұл салыстырмалы түрде нашар теңіздік позицияның есебінен Шығыста Жапонияның шексіз әрекет етуіне кепілдік берді. 1923 жылы Катоның қайтысы, содан кейін сол жылы Жапонияны қиратып жіберген қорқынышты жер сілкінісі елдің зардап шеккен экономикасын қайта ұйымдастыруды және жаңартуды қажет етті. Осы кезде бір тәуелсіз партия құрылды, ал келесі үкіметтерде орташалық көзқарасты ұстанатын тұлғалар болды. Бірақ 1927 жылы бұл қысқа либералдық кезең аяқталды, Сейюкайдың жетекшісі, Сейеттегі азшылық партиясының өкілі барон Гиичи Танака билікке келді. Жапон императорлық армиясы Сейетті бақылауға асықты, ал саяси элита өнеркәсіптік кеңеюге билік алуға ұмтылды; бұрынғыда биліктегі партиялардың кезекпен алмасуы әр партияға тиімді келісімдер мен жемқорлықтан пайда табуға мүмкіндік берді, бұл олардың арасындағы бейресми келісімге әкелді. Алайда, бірқатар даулы оқиғалар императорлық армияның Ұлттық феодалдық Ар-Намыс Кодексіне (Бусидо, Соғыс кодексі) дәстүрлі партиялардың алаяқтық саясатына қарсы қорғаныш ретінде құрметпен қарауға себеп болды.

Жапониядағы империализмге апаратын жол: 1927 жылдан 1931 жылға дейін

Демократиялық партияны құруға жиналған орташа топ әскерилерге қарсы күш болды. 1930 жылы Минсейто партиясы Диетада шешуші көпшілікті алды: 273 дауыс, әскери жақтастарына қарсы 174. Минсейто екі премьер-министрді тағайындады: 1929 жылдың 2 шілдесінен бастап премьер-министр болып қызмет етіп келген Осачи Хамагучи және Хамагучи қастандықтан жарақат алғаннан кейін отставкаға кеткеннен соң (1930 жылдың 14 қарашасында) Вакацуки Рейдзиро. Вакацуки 1931 жылдың 13 желтоқсанында Маньчжуриядағы армияны бақылау мүмкін болмағандықтан отставкаға шықты. Сейукай партиясы билікті иеленді және Инукай Цуюшиді премьер-министр етіп тағайындады. Әлемдік жағдай тұрақсыз болып қалып, Жапонияда ауыр өнеркәсіптік дағдарыстың салдары сезілді. Шешуші әрекеттерді көрсету қажеттігі туғандықтан, әскерилер Маньчжурияны басып алуға шешім қабылдады. Әскерилердің басты мақсатының бірі – әлеуметтік сын мен наразылықтың күшеюіне жол бермеу болды. 1925 жылы ерлерге жалпы сайлау құқығы берілді, бұл Лейбористер партиясы мен Шаруалар партиясының құрылуына әкелді. Университеттерде либералдар мен радикалдардың саны артты. Олардың азасы Микадоның Аматэрасу Омикаминің мәңгілік ұрпағы екендігі туралы діни мифті және императорға табынумен байланысты діни рәсімдерді қабылдауға құштар емес еді. Бұл жапондықтар экономика, саясат, ғылым және батыс идеяларына қатысты көзқарастарында заманауи болды, ал милитаристтер мен олардың жақтастары оларды "қауіпті және зиянды идеяларды" ұстанады деп айыптады. Бірақ билік феодалдық көзқарастары бар және батыс өркениетіне қарсы тұратын генерал Садао Аракиге өтті. Оның басшылығымен тәуелсіз ойлы адамдарды қуғындау және соттау Ресей империясының патшалық дәуірін еске түсірді. Зиялы қауымның көп бөлігі қамауға алынды, ал кітаптар мен газеттер авторитарлық үлгіге келтірілді. 1931 жылы Маньчжурияны басып алу, партизандық қарсылыққа қарамастан, қиындықсыз жүзеге асты. Бұл жеңіс және ұйымдасқан қарсылықтың күйреуі реакционерлер мен ұлтшылдарға үлкен қолдау көрсетті, ал келесі сайлауларда олар орташа топты екі есе көп дауыспен жеңді. Қытайдың Гоминьдан революциясын қысымға алу мақсатымен Жапония Қытайдың соңғы маньчжур императоры Пуйиді Маньчжуоның регенті етіп тағайындады. Қытай "жапондық агрессия" деп есептеген оқиға туралы Ұлттар Лигасына хабарлады. Оқиғаны тергеу үшін құрылған Литон комиссиясының баяндамасында Маньчжуриядағы жапондық әрекеттер айыпталды және Жапония Маньчжуконы "тәуелсіз" деп жариялауға итермеледі. Баяндамада Маньчжуко Қытайдың құрамында қала беретіні, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бірнеше ел оған тәуелсіз мемлекет ретінде дипломатиялық тануды берді. 1933 жылдың ақпан айында баяндаманың қорытындылары жарияланған кезде, Жапония делегациясы Ұлттар Лигасынан шықты және 1933 жылдың 27 наурызында өзінің шығуы туралы ресми хабарлама берді. Бұл қозғалыстың нақты қозғаушы күші Квантун армиясының генералдары болды. Олар Жапонияның ең тәжірибелі дипломаты, ханзада Сайонжиді Инукайға ұсыну үшін қысым көрсетті. Сайлаудағы жеңістен кейін елде саяси қастандықтар толқыны болды, олар көбінесе әлі де кабинетте қызмет ететін, бірақ тәуелсіздік танытқан министрлерге бағытталды. 1932 жылдың наурыз айында бұрынғы министр Иноуэ және банк саласының басшысы Мицуи және Жапониядағы ең ықпалды қаржылық тұлғалардың бірі Барон Такума Дан атылып өлтірілді. Бұл қылмыстар фанатикалық лейтенант пен буддалық монах құрған "Қан бауырластығы" лигасының ісі болды. Бұл және басқа да құпия топтар, әсіресе Мицуру Тояманың Қара Аждаһа қоғамы, үлкен заибацулардың құлдырауынан қиын жағдайда қалған азаматтардың, шағын саудагерлер мен өнеркәсіпшілердің ұлдарына тартымды болды. Олардың ашулы ұрпақтары Жапон армиясының негізін құрады, олардың көптеген офицерлері Зайбацу отбасыларынан төмен дәрежеде болды. Бұл радикалдық қозғалыстың идеялары фашизмнен және оңшыл социалистік элементтерден құралды. Олар плутократияны жек көреді, бірақ еңбек құқықтарын, коммерциялық монополияларға қатаң бақылауды және иерархиялық жүйені қолдайтын, кең аумақтарды жаулап алуға және мүшелеріне байлық пен сәтті мансап беруге бағытталған қатаң әскерилендірілген мемлекетке сенді. "Қан бауырластығының" қастандықшыларына көмек көрсетілді, кейбір жағдайларда ғана. Террорлық жағдай Сейукай партиясының басшысы, премьер-министр Инукайдың өлтірілуімен шарықтауға жетті. Бұл өнеркәсіптік шоғырлануға және монополияларды қолдауға әкелді, олар зауыттар мен әскери өнеркәсіптерге ресурстар алу үшін қарыздан үлкен сомаларды жинады және жапон өндірісінің төмен құнын азайту үшін процестерді ұйымдастырды. Алайда, шаруалардың жағдайы әлі де қауіпті болып қала берді. Шаруаларға салынатын салықтар айтарлықтай өсті, ал өнеркәсіпшілер экономикалық бонустар алды. Ауылдық жерлерде ашық наразылықты болдырмау үшін үкімет 5,5 миллион шаруаға наразылықтарын басу үшін кооперативтер құруға рұхсат берді. Чосю кланы армияны бақылады, ал Сацума теңіз күштерін басқарды. Чосю кланының ескі мүшелерінің талаптарын жаңа кланның жаңа элементтерімен үйлестірудің ерекше формасы империалистік жаулаулардың формасын кеңейтті. Бірақ Қытайдағы ұлттық сананың өсуі және біртұтас және патриоттық Қытай перспективасы милитаристтер мен олардың жақтастары үшін кез келген кеңеюге қатысты маңызды қауіп ретінде қарастырылды.

Ресей-жапондық табыстар: 192939

1929 жылдан 1939 жылға дейін Жапония Совет Одағын жиі қауіпке тілді етті, бірақ 1931 жылдан бастап, жапондықтар Маньчжурияны басып алғаннан кейін бұл әсіресе күшейді. 1929 жылы жапондықтар Владивостокқа жол ашатын Қытай Шығыс темір жолын тоқтатты. 1935 жылы ресейліктер бұл темір жолды Жапонияға сатты. Содан кейін кеңестіктер Байкал көлінің шығысында Тынық мұхиты аймақтарына теміржол желісін кеңейту үшін өнеркәсіптік орталық құрды. Кеңестіктер түрлі шекаралық ұрыстарда (1929–1939 жж.) жапондықтарды жеңді. Орыстардың Шығыс аймағында Квантун армиясына қарсы территориясын қорғау үшін автономды әскері болды.

Жапондықтардың Қытайға қысымы: 193237

1932 жылы адмирал Сайто Макото мен соғыс министрі генерал Араки саяси партияларсыз бір үкімет құрды. Адмирал Кейсуке Окада Сайтоның орнын басып, 1920 жылы сол кездегі танымал емес Вашингтон теңіздік келісімін жоққа шығарған кезде, орташа саясатты тоқтатуды жалғастырды. Жапония Қытайға дипломатиялық қысымды күшейтуді жалғастырды. Маньчжуко императоры Генри Пуйиге Кан Тэн атағын берді және олардың Солтүстік Қытайға шабуылын бастады, Пекин мен Тяньцзиньге қауіп төндірді. 1932 жылы Шанхайға жасалған шабуылмен жаулық басталды, бірақ 1933 жылғы Тангу атысты тоқтату келісімі (Тангу келісімі) бойынша Ұлы Қытай қабырғасының оңтүстігінде демилитаризацияланған аймақ белгіленді, онда қытай әскерлеріне орналасуға тыйым салынды. 1934 жылы жапондықтар Солтүстік Қытайдағы жапондық тәуелсіздік талабын қойды, соның ішінде Қытайдың орталық үкіметіндегі жапон кеңесшілері де болды. Осы жетістіктермен Жапония үкіметі 1936 жылы жалпы сайлауға шақырды. Полиция "қауіпті идеяларды" қатаң басуына қарамастан, ең орташа партия – Минсейто, үкіметті 205 дауысқа қарсы 124 дауыспен жеңді және Еңбек партиясының қолдауын алды. Фашистер қолдаған экстремистік милитаристтік партия 20 мүшесін, яғни парламент депутаттарының 15% -ын сайлады. Сайлаудан алты күн өткен соң Жапонияда саяси қастандықтар толқыны болды. Құрбан болғандардың арасында адмирал Сайто, виконт Такахаси, генерал Жотаро Ватанабе болды. Премьер-министр Окаданы өлтірушілердің бірі оны басқа адаммен шатастырғандықтан құтқарылды. Император осы әрекеттердің ауқымынан қатты алаңдады. Әскер билігінен айырылып қалуы мүмкін екенін сезіне отырып, өзін қайта ұйымдастырды. Коки Хирота премьер-министр болды, бірақ армия Соғыс министрлігін бақылады. Хирота Қытайдағы жағдайдың енді күте алмайтынын білді. Маньчжуконың Жапонияның экономикалық қажеттіліктеріне байланысты наразылығы, дамыған теміржол желісі, мұнай және көмір монополиясын құру, отарлауға жасалған әрекеттер, Жапонияның Кеңес Одағынан Шығыс Қытай теміржолын сатып алу және басқа да оқиғалар орын алды. Алайда, Транссибір теміржолының кеңеюі және Қиыр Шығыста және Сібірдегі өнеркәсіптік өсім Жапонияның Ресей шекарасында қалуы үшін қарыз алуын қажет етті. "Бандиттермен" күрес ақша мен өмірге құн шығарды, және елде 1928 жылғы "соғыс лорды" Чжан Цзуолиннің кезіндегідей тәртіпсіздік жағдайлары сақталды. Премьер-министр Хиротаның Қытайға жасаған дипломатиялық қысымы 1936 жылы милитаристтердің оны құлатуына себеп болды.

Қытай-жапон қақтығысы және осьтік коалиция: 1937-41

1936 жылғы қарашада Жапония Антикоминтерндік пактіге қол қойып, Германияның одақтасы болды. Бұл пакт советтерге қарсы провокация болды. Жапония мен Ресей арасындағы бірқатар инциденттер орын алып, Сэнджуро Хаяши оңшыл үкімет құрды. 1937 жылғы сайлауда жапон сайлаушылары экспансионизмге қарсы екенін көрсетті. Үкімет кейін сайлауды тоқтатты, ал Фумимаро Коное 1937 жылдың 31 мамырында үкімет құрды. 1937 жылдың шілдесінде премьер-министр Коное Қытайға қарсы ашық соғыс бастады, ол келесі айда толыққанды, жарияланбаған соғысқа ұласты. Жапондықтар бұл оқиғаны өз шапқыншылықтарын азайту үшін «қытай оқиғасы» деп атады. 1937 жылдың қазан айында Коное Ұлттық жұмылдыру заңын бекітті. 1935 жылдан бері жапон басшылары елдің «Азияда жаңа тәртіп орнату» ниетін жариялап келген. Қытай Чианг Кайшыны ауыстыруды қаласа, ал Батыс елдері советтердің Байкал көлінен батысқа шегінуін күтті. Жапон үкіметі мен әскері «Үлкен Шығыс Азияның өркендеу аймағы» ұсынысын жасады. «Агрессорды карантинге алу» (Франклин Д. Рузвельт 1937 жылдың қазан айында Чикагода айтқандай) әрекеттеріне қарамастан, USS Panay (америкалық өзендік патрульдік кемесі) 1938 жылы Янцзы өзенінде жапон әскери-теңіз күштерінің бомбалаушыларымен қасақана батырылды. 1938 және 1939 жылдың көктемінде кеңестік аумаққа екі жапон шабуылы жасалды: Хасан көлі шайқасы және Манжурия-Моңғолия шайқасы; екеуі де жапондықтардың жеңілісімен аяқталды. Хиранума Киичиро премьер-министр болғаннан кейін оңшыл әрекет күшейді, ал 1939 жылдың 23 тамызындағы Молотов-Риббентроп пактісі жапон дипломатиясын дүр сілкіндірді. Нобуюки Абэ премьер-министр болды, ал АҚШ бұрынғы ағылшын-жапон одағын жоққа шығарды. Мицумаса Йонаи Абэден кейін премьер-министр болды. Өз кезегінде Фумимаро Коное Йонайдың орнын басып, 1940 жылдың шілдесінде оңшыл тоталитарлық үкімет құрды. 1940 жылдың 27 қыркүйегінде Жапония негізінен АҚШ-қа қарсы бағытталған Үшжақты пактіге қол қойды. 1933 жылы Жапонияны Ұлттар лигасынан шығарған Сыртқы істер министрі Йосуке Мацуока 1941 жылдың 13 сәуірінде кеңес-жапон бейтараптық пактісін жасастырды. Арнайы елші Сабуро Курусу және АҚШ-тағы жапон елшісі Кичисабуро Номура 1941 жылдың 7 желтоқсанында Перл-Харборға шабуыл жасалмас бұрын Вашингтонда бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Жапондықтар Тынық мұхиты мен Оңтүстік-Шығыс Азияда бастапқыда сәттілікке жетті, Пёрл-Харбордан үш күн өткен соң Корольдік теңіз күштерінің «Уэльс принці» мен «Репульс» кемелерін батырып, Филиппинге, Голланд Индонезиясына, Малайяға және Бирмаға басып кірді, сондай-ақ солтүстік Австралия мен Шығыс Үндістанға қауіп төндірді. Хидеки Тоджо 1941 жылдың 17 қазанында премьер-министр болды; оны 1944 жылдың 22 шілдесінде Куниаки Койсо алмастырғанға дейін, Қытай кампаниясының кейбір аспектілерін қоспағанда, соғыс 1943 жылдың жазында Жапонияға қарсы бұрылды.