Кубаның конга музыкасы: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Кубалық музыка стилі, ырғағы, музыкалық ансамбль және жанр.

"Конга" термині кубалық компарсалардағы музыкалық топтарды және олар орындайтын музыканы білдіреді. Компарса – Сантьяго-де-Куба және Гавананың көшелік карнавалдарында өнер көрсететін, белгілі бір костюм мен хореографиясы бар музыканттар, әншілер мен бишілерден құралған ірі ансамбльдер. Конга Сантьягуэра мен Конга Хабанера арасында аспаптар құрамы ерекшеленеді. Сантьягуэра конгасының құрамына 1915 жылы Ориентеге әкелінген кантондық суонаның өңделген түрі – corneta china (қытайлық корнет) кіреді, ал соққы аспаптарының бөліміне бокуес (африкалық ашико барабандарына ұқсас), квинто (ең жоғары дыбысты конга барабаны), галелеталар, пилон және металл таяқшалармен ойналатын тежегіштер жатады. Олар ондаған жылдар бойы көптеген коньюнто, кубалық биг-бендтері мен descarga ансамбльдерінің репертуарында болды, сондай-ақ сальса және сонго сияқты заманауи жанрларға әсер етті. Кубада тумадора деп те аталатын конга барабаны, конга де компарсадан өз атауын алған.

Шығу тегі

Конганың тарихы (сонымен қатар, компарса конга немесе компарса де компарса деп те аталады) тұманды және оның бастауы әлі күнге дейін толыққанды белгісіз. 19 ғасырдың басында "конга" сөзі жазбаша көздерде кездеспесе де, "тумба" деген сілтемелер бар. Бреа мен Милле (1993:204) бойынша, "тумба" конганың соққы аспаптар тобын білдіреді. "Тумба" 1847 жылға дейін Сантьяго-де-Кубадағы жазғы фестивальдар – мамаррахолармен байланысты айтылған (Перес I 1988:54). "Тумба" сөзімен синоним болуы мүмкін сөз – "танго", ол 1856 жылға дейін айтылған (Перес I 1988:79). Ақырғысы ретінде, 19 ғасырдың көптеген авторлары афрокубалық мәдениетке өте жағымсыз қарайтындықтан, тумбалар немесе танголар туралы көп мәлімет жазылмаған.

Конго этносымен байланысы

"Конго" сөзі Африканың Конго аймағынан (қазіргі Конго Республикасы, Конго Демократиялық Республикасы және Ангола) Кубаға әкелінген африкалық құлдарды белгілеу үшін қолданылған. Испан грамматикасының ережелеріне сәйкес "конго" еркек есім/сын есімге айналды, ал оның әйелдік түрі соңғы "о" әрпін "а" әрпімен алмастыру арқылы жасалды. Бұл испандық есім/сын есім жұбы Кубада жоғарыда аталған африкалық құлдарға және олардың мәдениетіне қатысты кез келген нәрсені атау үшін қолданылды. Сондықтан, кейбіреулер "конга" сөзі бастапқыда сын есім болған (мысалы, "компарса конга" тіркесіндегідей) және "компарса" сөзі түсіріліп, "конга" есімге айналған деп болжайды (дель Кармен және басқалар, 2005). Дегенмен, "конга" сөзі "Конго тіліндегі" "маконга" (ән) немесе "нкунга" (ән, дыбыс) сөздерінен де шыққан болуы мүмкін (Ортис, 1924:118). Ортис (II, 1952, 5:34) сондай-ақ, "боку" деп аталатын барабанның (конганың аспаптарының бірі) "конголықтарға тән" екенін айтады. Гудман "Конго королі" деп аталатын карнавал кейіпкерімен бірге "конганың" "компарса конгасын" атады, бұл конго халқының конгамен байланысын растайды (Перес I, 1988:104). Сонымен қатар, "боку" сөзі киконго тілінде "барабан" дегенді білдіреді (Orovio, 1981:58).

Лос-Хойос конгасы

Лос-Хойос – Сантьяго-де-Кубаның орталық ауданы және Лос-Хойос конгасының туған жері. Бұл конганың негізі қаланған күні белгісіз, бірақ ол 1902 жылға дейін (del Carmen et al. 2005) бар болған. Алғашқыда топтың аспаптары пилон, бірнеше бокуэ, ковбелл және гуиро болды. Кейіннен екі редоблетант қосылды, бокуэлердің саны артты, ал сиыр қоңырауы мен гуироның орнына қуыру табалары қолданыла бастады. Біраз уақыттан соң, қуыру табаларының орнына кампана (автомобиль тежегіш барабандары немесе ерекше дыбыстық қасиеттері үшін таңдалған басқа металл бөлшектер) қосылды. Сонымен қатар, квинто және рекинто да енгізілді. Лос-Хойос 1916 жылы (del Carmen et al. 2005) алғаш рет corneta china-ны қолдана бастады, бұл аспапты Тиволиден келген Лос Колумбианос конгасы бір жыл бұрын таныстырған еді. Бұл "invasión" (басқыншылық) Тәуелсіздік соғысының соңында Азат ету армиясының шабуылын еске түсіреді. Лос-Хойос сондай-ақ Сантьяго-де-Куба карнавалының дәстүрлі шерулерін аяқтайды (del Carmen et al. 2005).

Аспаптар

Уолтер Гудман (1838–1912), 1864–1869 жылдары Сантьяго-де-Кубада тұрған ағылшын, конга аспаптарының ең ерте жазбаша сипаттамасын қалдырған: «барабандардан, қуыру табаларынан, қалайы ыдыстардан, ренделерден және гуиролардан құралған ерекше оркестр» (Pérez I 1988:102). Қазіргі заманғы аспаптар төрт санатқа бөлінеді. Біріншісі – металл соққыштармен соғылатын металл аспаптар – кампанналар (Brea and Millet 1993:181). Көбінесе ескі американдық көліктердің (1950 жылдарға дейін) тежегіш барабандары қолданылады. Бастапқыда, тежегіш барабандары қолжетімді болмаған кезде, қуыру табалары пайдаланылды (Pérez I 1988:310, Pérez II 1988:23 және т.б.), сондай-ақ мүмкін болса, егін шабу жұмысына арналған пышақтар да қолданылды (Pérez I 1988:106 және 134). Екінші санат – бокустар (жыр. боку, көпше түрі бокустар), сондай-ақ «төменгі бөліктер» деп те аталады. «Боку – бір жақты барабан, қабығына тері жабыстырылған, бір жағы ашық, ұзын, конус пішінді және темір шеңберлермен байланыстырылған таяқшалардан жасалған. Оны отпен қыздырып, екі қолмен, таяқсыз ойнайды. Музыкант немесе бокусеро барабанды сол жағына іліп, иығына белдікпен бекітеді» (Ortíz II 1952 5:34). Қазіргі кезде тері әдетте коммерциялық конга барабандарына ұқсас металл құрылыммен бекітіледі. Бір конгада төрттен 16-ға дейін бокустар қолданылады (Brea and Millet 1993:179). Бокустар қарапайым, бірін-бірі байланыстыратын бөліктерді ойнайды, онда аз вариациялар болады (бірақ бөліктердің жиынтығы өте күрделі барабан мелодиясын құрайды). Кішкентай боку, квинто немесе бокусито деп аталады, ол күрделі ритмдік үлгілер мен импровизацияларды орындайды. Ортистің сөзіне сәйкес, африкалық барабандарға тыйым салынған кезде боку конгаға қабылданған. «Қазіргі кубалық боку тек Ориенте қалаларында ғана пайда болады және табылады, бұл бокуның Кубада ерекше барабан екенін болжауға мүмкіндік береді; бірақ африкалық барабандарға тыйым салынғаннан кейін кубалықтар африкалықтарға жатпайтын жаңа барабан түрлеріне көшкен кезде оны қабылдады». 1931 жылы (Pérez II 1988:9) алғаш рет жазбада айтылған реквинто (Brea and Millet 1993:198) биіктігіне қарағанда 50%-ға кеңірек, құлпырауыш барабанға ұқсайды. Ол сол жақ иықтан ілінеді, барабанның жоғарғы жағы сол жаққа сәл қисайтылған, оң қолмен теріге таяқпен соғылады, ал сол қолмен тері тыныштандырылады немесе ашылады. Оның рөлі қарапайым, аздаған вариациялары бар. Галетталар (сондай-ақ конгас деп те аталады Orovio 1981:186) бас барабандарға ұқсайды, бірақ жалпақ. Олардың екеуі де реквинто сияқты таяқпен ойнатылады, бірақ иықтан ілінеді, сондықтан терілері жерге жақын орналасқан. Екеуінің биік дыбыстысы редобланта деп аталады (Brea and Millet 1993:197). Оның диаметрі шамамен 2 фут, биіктігі 5 дюйм. Оның негізгі үлгісінен басқа, көптеген флорео (вариациялар) ойнай алады. Төменгі дыбысты галеттаны пилон (Brea and Millet 1993:196) немесе пилонера (Ortíz II 1952 5:242) деп атайды. Ол redoblante-ден әр өлшемде шамамен 2 дюйм үлкен. Бұл барабан аздаған вариациялармен негізгі үлгіде ойнайды. Үш барабанның да теріні барабан қабығына бекіту үшін металл құрылымдық жүйесі қолданылады. Боку сияқты, Ортис тамборалар республикаға дейінгі конгаларда бастапқыда қолданылмағанын мәлімдейді. «Бұл конгалар [галетталар], компарса карабали барабандары сияқты, африкалық морфологиясы жасырылған барабандардың «ақ» имитациялары екенін тез байқауға болады» (Ortíz II 1952 5:242). Соңғы санатқа тек бір элемент кіреді: trompetica china немесе corneta china (сөзбе-сөз «қытай кернейі/бугле»). Бұл екі қамысты аспапты қытай тілінде суона деп атайды. Ол 19 ғасырда Гаванаға қытай иммигранттары әкелді. Ол Гавананың Чайнатаунындағы қытай театрларында дәстүрлі қытай музыкасын ойнау үшін қолданылып жатты, содан кейін «Лос Чинос Буэнос» деп аталатын афрокубалық компарса оны «inspirador» («басты әнші») орнына бейімдеді. Көшедегі қойылым кезінде шабыттандырушыдан он фут қашықтықта тұрған адамға оның ән айқанын естігені қиын болса да, trompetica china, өзінің ерекше шулы және мұрындық дыбысына байланысты, компарса мен оның ізбасарларының барлығы ести алатын. 1910 жылы кубалық армия сарбаздары trompetica china-ны Сантьяго-де-Кубаға әкелді (Ortíz II 1952 5:451). Оны алғаш рет 1915 жылы Пасо Франко қолданды (del Carmen et al. 2005). 1924 жылға қарай ол конганың белгілі бір ерекшелігіне айналды (Pérez; I 1988:310). Бүгінде кубалықтар бұл аспаптың дыбысын Ориенте карнавалдарының символы ретінде таниды.

Walter Goodman (1838–1912), an Englishman who lived in Santiago de Cuba from 1864 to 1869, left what may be the earliest written description of the instruments of the conga: “ an odd orchestra composed of drums, frying pans, tin utensils, graters and güiros (Pérez I 1988:102)." The present day instruments fall into four categories. First are the campanas (Brea and Millet 1993:181), which are instruments of metal struck with metal beaters. Preferably, brake drums from older model American vehicles (1950s or older) are used. Originally, before brake drums were available, frying pans were used (Pérez I 1988:310, Pérez II 1988:23, etc.) and possibly plow blades as well (Pérez I 1988:106 and 134). The second category is the bocuses (sing. bocú alt. pl. bocúes), also called fondos ("bottoms").“The bokú is a single headed drum, skin nailed to the shell, shell open at one end, long, shaped like a conic section and made of staves with iron hoops that circle them and hold them together. They are heated with fire and played with both hands and no sticks. The musician or bokusero carries the drum on his left side, hung over the shoulder with a strap.” (Ortíz II 1952 5:34) Nowadays, the skin is usually held on by a metal hardware system similar to that of the commercial conga drum. Anywhere from four to 16 bocuses are used in one conga (Brea and Millet 1993:179). The bocuses play simple interlocking parts with few variations (however, the sum of the parts results in quite a complex drum melody). A smaller bocú, called a quinto or bocusito, plays complex off beat figures and improvisations. According to Ortiz, the bocú was adopted by the conga when African drums were banned in the early years of the Republic.“The fact that the modern Cuban bokú originates and is found only in the cities of Oriente, permits one to suppose that the bokú, with or without exact Bantu morphological antecedents, is an unusual type of drum in Cuba; but was adopted by the Cubans when, upon the prohibition of African drums, they resorted to new types of drums which, due to their unaccustomed appearances, were not imputable to Africans.”(Ortíz II 1952 5:36)

A third category are the bimembranophone tambores (Brea and Millet 1993:200), mentioned in documents as early as 1916 (Pérez I 1988:217) There are three tambores: one requinto and two galletas. The requinto (Brea and Millet 1993:198), first mentioned in writing as early as 1931 (Pérez II 1988:9), is shaped somewhat like a snare drum about 50% wider than it is tall. It is hung from the left shoulder with the top of the drum slightly skewed to the left and is played with a stick on the right hand skin while the left hand mutes or opens the left hand skin. Its part is simple with few variations. The galletas (also called congas Orovio 1981:186) are like bass drums, but flatter. They are both played with a stick in a manner similar to the requinto, except that they are hung from the shoulders in such a way that the skins are nearly horizontal to the ground. The higher pitched of the two is called a redoblante (Brea and Millet 1993:197). It measures approximately 2 feet in diameter and 5 inches high. In addition to its basic pattern, there are many floreos (variations) that it can play. The lower pitched galleta is called a pilón (Brea and Millet 1993:196) or pilonera (Ortíz II 1952 5:242). It measure about 2 inches larger in each dimension than the redoblante. This drum plays a basic pattern with few variations. All three of the drums utilize a metal hardware system for attaching the skins to the drum shells. As with the bocú, Ortiz asserts that the tambores were not originally used in the pre Republican congas. “One is soon aware that these congas [galletas], like the drums of the comparsa carabalí, are ‘white’ imitations of drums whose African morphology has been disguised” (Ortíz II 1952 5:242). The final category includes only one item: the trompetica china or corneta china (literally “Chinese trumpet/bugle”). This double reed instrument, called suona in Chinese, was brought to Havana in the 19th century by Chinese immigrants. It was being used to play traditional Chinese music in the Chinese theaters in Havana's Chinatown, when an Afro Cuban comparsa named “Los Chinos Buenos” adapted it to use in place of an inspirador ("lead singer"). Although it was very difficult for anyone not standing within ten feet of the inspirador to hear him or her singing during a street performance, the trompetica china, due to its peculiar raucous and nasal sound, could usually be heard by the entire comparsa and its followers. In 1910, the trompetica china was brought to Santiago de Cuba by soldiers of the Cuban army (Ortíz II 1952 5:451). The first conga to incorporate its use was Paso Franco in 1915 (del Carmen et al. 2005). By 1924, it was a well established feature of the conga (Pérez; I 1988:310). Today, the sound of this instrument is recognized by Cubans as the symbol of the carnavales of Oriente.

Билеу

Конга биі кішкентай, сырғанап жылжитын қадамдармен, кезектесіп орындалады. Конганың дәстүрлі такт өлшемі екі тактты көзге елестетсек, егер оң аяқ бірінші такттың бірінші сегіздік нотасынан басталатын болса, сол аяқ сол такттың үшінші сегіздік нотасына, оң аяқ екінші такттың бірінші сегіздік нотасына, сол аяқ екінші такттың үшінші сегіздік нотасына және т.с.с. қадам басады. Бұл негізгі қадам "arrollao" деп аталады. Қолдар шынтақта бүгіліп, аяқтардың ырғағына қарама-қарсы қозғалады (Фернандес 1974:91). Негізгі қадамның көптеген вариациялары, сондай-ақ "тебу", "бір айналым", "қамұр кесу", "аяқ киімді жылтырату" сияқты қарапайым қимылдар бар. Аталған вариацияның кең таралған түрі – байланысты жою.