Кіріспе

Хұдуд әл-Әлам (حدود العالم, "Әлемнің шекаралары" немесе "Әлемнің шектері") – 10 ғасырдағы парсы тілінде жазылған географиялық кітап, авторы белгісіз, Гузғаннан (қазіргі Ауғанстанның солтүстігі). Кітаптың толық атауы – "Худуд әл Алам мин әл Машриқ ила әл Мағриб" ("Дүниежүзінің шығыстан батысқа дейінгі шекаралары"). Ағылшын тілінде Владимир Минорскийдің 1937 жылғы аудармасына сәйкес бұл атау "Әлемнің аймақтары" деп аударылады, онда ол атау туралы былай деп түсіндірді: "Біздің жағдайда ḥudūd сөзі (дәл 'шекаралар') Ḥ. Ә-де әлем бөлінген 'белгілі шекаралардағы аймақтарға' сіңіріледі, автор осы аумақтардың әрқайсысының шекараларын ерекше қамқорлықпен көрсетеді, v. i., 30-бет. [Мен "аймақ" сөзін көбінесе nāḥiyat үшін қолданғандықтан, Худуд аль Аламды "Әлемнің шектеулі аймақтары" деп аудару ыңғайлырақ болар еді.]

Қайта табу және аудару

Орыс шығыстанушысы Александр Туманский 1892 жылы Бұхарада осы мәтіннің көшірмесі бар қолжазбаны тапты. Түпнұсқадан көшірмені парсы жылнамашысы Әбу әл Муаяд Абд әл Қаюм ибн әл Хусайн ибн 'Али әл Фариси 1258 жылы жасаған.

Маңыздылық

Оның географиялық трактатының ислам әлемінің шекараларын сипаттайтын бөлімдері зор тарихи маңызға ие. Бұл еңбекке сондай-ақ Орталық Азиядағы түркі халықтарының маңызды алғашқы сипаттамалары да кіреді. Худудтың ескірген тілі мен стилі де ерекше атауға лайық, ол оны парсы тілінің құнды тілдік ескерткіші етеді.