Кіріспе
Көп жылдық жоғары инфляцияның экономикалық салдары. Хроникалық инфляция – ақша массасының үнемі артуы сияқты факторларға байланысты, елде бірнеше жыл немесе ондаған жылдар бойы жоғары инфляция сақталуымен сипатталатын экономикалық құбылыс. Хроникалық инфляцияға ұшыраған елдерде инфляциялық күтулер қалыптасады, инфляция деңгейін төмендету өте қиынға соғады. Себебі, мысалы, ақша массасының өсу қарқынын баяулату сияқты инфляцияны төмендету әрекеттері, инфляциялық күтулер жаңа жағдайға бейімделгенше, жоғары жұмыссыздыққа алып келуі мүмкін. Хроникалық инфляция гиперинфляциядан өзгеше.
Chronic inflation is an economic phenomenon occurring when a country experiences high inflation for a prolonged period (several years or decades) due to continual increases in the money supply among other things. In countries with chronic inflation, inflation expectations become 'built in', and it becomes extremely difficult to reduce the inflation rate because the process of reducing inflation by, for example, slowing down the growth rate of the money supply, will often lead to high unemployment until inflationary expectations have adjusted to the new situation. Chronic inflation is distinct from hyperinflation.
Пайда болуы
Гиперинфляциядан гөрі созылмалы инфляция 20 ғасырдың құбылысы болып табылады, оны алғаш рет 1972 жылы Фелипе Пазос байқаған. Жоғары инфляцияны ұзақ мерзімде тек кепілсіз қағаз валюталармен ғана сақтауға болады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кепілсіз қағаз валюталар соғысқа ұшыраған елдерден басқа жерде сирек кездесетін, олар көбінесе өте жоғары инфляцияны тудыратын, бірақ ол бірнеше жылдан аспайтын. Көптеген экономистер созылмалы инфляцияның алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Латын Америкасында пайда болғанын айтады, соның салдарынан ол бастапқыда "латындық инфляция" деп аталды. Дегенмен, кейбір экономистер 1920 жылдардағы Францияның тәжірибесі созылмалы инфляцияның алғашқы мысалы болды деп санайды. Жапония (төменде қараңыз), Екінші дүниежүзілік соғыстың алдындағы және кейінгі жылдары, жақсы зерттелген созылмалы инфляция жағдайларына ұқсас сипаттамаларға ие болды.
Себептер
Монетаристер созылмалы инфляцияның ақша ұсынысының созылмалы өсуінен туындайтынын айтады, бұл пікірді көптеген негізгі экономистер қабылдайды. Осы абзаста ақшаның тұрақты өсуіне себеп болатын факторлар сипатталады. 1960 және 1970 жылдары созылмалы инфляция ықпалды саяси топтардың мүдделеріне байланыстырылды, олардың саясат талаптары кардиналды түрде өзгеше болды. Еңбек одақтарының жұмысшыларға, әсіресе ескірген экономикалық салаларда, жоғары жалақы талап ету күші, зардап шеккен елдердің феодалдық сипаттағы саяси құрылымдарымен қақтығысты. Мұндай жағдайда инфляцияны тездетіп шектеуге қабілетті тауарлық ақшаға қайта оралу саяси жағынан қауіпті болып есептелді, сондықтан созылмалы инфляциядан зардап шеккен елдердің үкіметтері инфляцияны төмендетудің одан да жұмсақ әдістеріне, мысалы, орталық банк реформаларына немесе баға мен жалақы деңгейін ақшаның болашақ құнына индекстеуге көшті. Алайда, бұл «инфляциялық инерцияға» және соңында инфляцияны төмендету әрекеттеріне күмәнді қараушы халыққа әкелді. Гиперинфляциядан өзгеше, тарих көрсеткендей, қоғамдар орташа созылмалы инфляциямен салыстырмалы түрде оңай тіршілік ете алады. Басқа да дереккөздер созылмалы инфляцияның себебі мемлекеттік бағдарламаларды тиімді қаржыландыру үшін сеньораж салығын оңтайландыруға тырысатын үкіметтердің, немесе дамыған қоғамдардың экспорттан гөрі көп импорттауынан және олардың валюталары импортты қымбаттату үшін үнемі құнсыздануға мәжбүр болуынан туындайды десе, сұранысты төмендетуге жеткілікті серпімділік болмайды. Сонымен қатар, созылмалы инфляцияның демографиялық себептері де бар, мысалы, 1950-1980 жылдар аралығында дамушы елдерде және бүгінгі күнге дейін Сахара асты Африкасында халық саны өндірістен жылдам өсті. Сонымен қатар, қоршаған ортаға және экологиялық жағдайларға байланысты туындаған стрестер мен апаттар да тиімді басқара алмаған үкіметтердің салдарынан жүйелік инфляция кезеңін бастауы мүмкін.
Аргентина
Аргентина экономикасының ұзақ тарихы бар, онда жоғары инфляция деңгейімен күресу қиындықтары жиі кездеседі. 1989 жылы Аргентинада нашар экономикалық саясаттың салдарынан гиперинфляциялық дағдарыс болды, нәтижесінде инфляция деңгейі 257%-ға жетті. Гиперинфляциялық дағдарыс наразылықтарға, тәртіпсіздікке, қарақшылыққа және үкіметтің халық арасындағы беделінің жалпы төмендеуіне әкелді. Бұл гиперинфляциялық дағдарыс президент сайлауы кезінде орын алып, билік партиясының сайлауда жеңіліске ұшырауына себеп болды. 1990 жылдары австрал (кейіннен песо) валютасын АҚШ долларына бекіткен конвертибильдік жоспарының арқасында инфляция деңгейі дерлік 0%-ға дейін төмендеді. Алайда, бұл саясат 2001 жылы күрделі экономикалық дағдарысқа әкеп соқты. XXI ғасырда Аргентина 2007 жылға дейін нақты инфляциялық қиындықтарды бастан өткермеді, осы жылы инфляция деңгейінің өсуі байқалды. Кристина Киршнер үкіметі кезінде инфляция деңгейі рекордтық деңгейге жетті, 2013 жылы инфляция 30%-дан 40%-ға дейін өсті. Бұл, ішінара болса да, жоғары сатып алу қабілетімен және субсидиялармен өтелді, бірақ соңғысы бюджет тапшылығын арттырды. 2015 жылдың желтоқсанында Маурисио Макри ел президенті болды, ол Кристина Киршнерден 40% инфляциямен елді басқарды. 2016 жылдың соңында инфляция 42%-ды құрады. Аргентинаның Экономика министрлігі инфляцияны 2017 жылы 40%-дан 20%-ға (+/ 2%), 2018 жылы 10%-ға (+/ 2%) және 2019 жылы 5%-ға (+/ 1%) дейін төмендетуді көздеген жобаны іске қосты. Жоба бастапқыда 2017 жылы инфляцияны 24%-ға дейін төмендетті, бірақ 2018 жылы нәтиже болмады, инфляция 47,6%-ға жетті, ал 2019 жылы инфляция 53% құрады.
Болгария
1996 жылы болгар экономикасы бірнеше үкіметтің қатарынан баяу және тиімсіз жүргізген экономикалық реформалары, бидай тапшылығы және тұрақсыз, орталықтандырылмаған банк жүйесі салдарынан құлдырады. Бұл инфляция деңгейінің 311%-ға өсуіне және левтің құнсыздануына әкелді, сол арқылы доллармен шартты айырбас бағамы 3000-ға жетті. 1997 жылдың көктемінде реформашыл күштер билікке келген соң, Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банкпен келісімге отырып, валюталық кеңес жүйесін енгізу және болгар левін неміс маркасына (кейіннен евроға) бекітуді қамтитын, амбициялық экономикалық реформалар пакеті қабылданды, нәтижесінде экономика тұрақтана бастады.
Чили
Чилиде ХХ ғасырдың көп бөлігінде инфляция созылып келді. Инфляция алғаш рет 1930 жылдардың аяғында, үкімет импортты ауыстыру саясатын бастаған кезде тұрақты түрде өсіп, 1955 жылы 84 пайызға жетті. 1950 жылдардың соңында өсу баяулағаннан кейін, Альенде кезінде инфляция қайтадан өсті және 1973 жылдың соңында 500%-тан 1000%-ға дейін жетті (кейбір мамандар бұл гиперинфляция деп санайды, бірақ ай сайынғы инфляция бір айда 30%-ға жеткен). 1973 жылғы төңкеріс нәтижесінде Альенде биліктен құлатылып, Аугусто Пиночет басқаратын әскери үкімет орнатылды. Пиночеттің еркін нарық экономикалық саясаты созылмалы инфляцияны біртіндеп тоқтатты, нәтижесінде ол қырық бес жылдан бері алғаш рет бір таңбалы санмен тұрақталды. Созылмалы инфляцияның жалпы әсері: 1 қазіргі песо = 1 000 000 1960 жылға дейінгі песо.
Гвинея
Гвинеяда 1990 жылдардың соңынан бері жылдық инфляция деңгейі 50%-дан асып тұр, бірақ көптеген айларда бір таңбалы көрсеткіштерге дейін төмендеді. Гвинеяда инфляцияның негізгі себептері – азық-түлікпен жабдықтау және тарату, сондай-ақ әлемдік тауар бағалары. Саяси тұрақсыздық та соңғы жылдары Гвинея франкінің құнының төмендеуіне үлкен үлес қосты, бұл ұзақ жылдар бойы билікте болған Лансана Конте биліктен қуылғаннан кейін болған бірнеше төңкерістер мен жаппай наразылықтарға байланысты. Кейбір үкіметтік бақылау шаралары мен экономикалық өсім инфляция деңгейін бірте-бірте тұрақтандырды, ол 2005 жылдың шілдесінде ай сайын 42,6%-ға дейін рекордтық деңгейге жетті, ал қазіргі орташа көрсеткіш айына 9,7% құрайды. 2010 жылдың 21 шілдесінде Yahoo! Finance 1 АҚШ долларына 5,050 ГВНФ бағамын көрсетті. 2020 жылға қарай, валюта бағамы 1 АҚШ долларына 7,023 ГВНФ-қа тең болды.
Израиль
Инфляция 1970 жылдары қарқынды өсіп, 1971 жылы 13%-дан 1979 жылы 111%-ға дейін көтерілді. 1980 жылы 133%-дан 1983 жылы 191%-ға, ал 1984 жылы 445%-ға дейін өсті, бір-екі жыл ішінде төрт таңбалы санға жететін қауіп туды. 1985 жылы Израиль заңмен көптеген бағаларды мұздатып, экономикалық тұрақтандыру жоспарының бөлігі ретінде басқа да шаралар қабылдады. Сол жылы инфляция жартысынан астамға төмендеп, 185%-қа дейін түсті. Бірнеше айдан кейін билік кейбір тауарлардың бағасын мұздатуды тоқтатты, ал басқа жағдайларда бір жылға жуық уақыт кетті. 1986 жылы инфляция 19%-ға дейін төмендеді.
Ирак
Жылдар бойы үнемі соғыс пен қалпына келтіру жұмыстары үкіметтің көп мөлшерде шығынға жұмсауына әкелді, ал халықаралық санкциялар қарыз алуды шектеді және тапшылықтар тудырды. 1987 мен 1995 жылдар аралығында Ирак динарының ресми бағамы 0,306 динар/АҚШ долларынан (немесе 1 АҚШ долларына 3,26 динар; қара нарықтағы бағам бір доллар үшін одан да аз динар болған деп есептеледі) 3000 динар/АҚШ долларына дейін өсті, себебі үкімет швейцариялық баспа машинасынан айырылып, нашар сапалы банкноттар басып шығарды. Бұл сегіз жылдық кезеңдегі орташа жылдық инфляция шамамен 315% құрады.
Жапония
Хирохито резеңке және минералды ресурстарға қол жеткізу үшін соғысқа дайындалып жатқанда, Жапония 1934 жылдан бастап тұрақты инфляцияны бастан кешіре бастады. 1949 жылдың соңына қарай бөлшек сауда бағалары 1939 жылғы деңгейден 150 еседен асты, ал ең ірі номиналды құжат 75 000 000 000 иендік банк чегі болды. Жапонияның көтерме баға индексі (1930 жылғы орташа көрсеткіш 1 ретінде есептелгенде) 1943 жылы 16,3-ке, 1948 жылы 127,9-ға және 1951 жылы 342,5-ке өсті. 1950 жылдардың басында, АҚШ әскери оккупациясы аяқталғаннан кейін, Жапония өз ақшасын қадағалай бастады. Экспорттық саудасының қарқынды өсуі арқасында Жапония иенді жылдам тұрақтандырды.
Лаос
1980 жылдардың соңынан бастап КСРО-мен қаржылық көмек және сауда көлемі күрт азайды, бұл екі онжылдыққа созылған жоғары инфляция кезеңін бастады. 1996 жылы Шығыс Азия қаржы дағдарысы осы инфляцияны жеделдетті, бұл дағдарыс Лаосқа ауыр соққы берді, үлкен сыртқы қарыз және өте баяу өсіммен күрделенді. 1998 жылдың қаңтарына қарай инфляция ай сайын 100%-ға жетті және 167%-дан асып кеткен ең жоғары деңгейден кейін 1999 жылдың соңына дейін одан төмен түспеді. Лао кипі қысқа мерзімге "ең арзан валюта бірлігі" деген құрметсіз атаққа ие болды. Кип ресми түрде инфляция деңгейін төмендеткенімен, азық-түлік және импорт бағасының өсуіне байланысты жергілікті инфляция деңгейі әлі де жоғары болып қалып отыр. 2013 жылы жаңа қарыз дағдарысының туындауы жағдайды одан да беймаз қылды.
Мадагаскар
Малагаси франкы (iraimbilanja) 2004 жылы құнының жартысына жуығын жоғалтып, күрт инфляцияны тудырды. 2005 жылдың 1 қаңтарында бес франкқа тең ариарь Мадагаскардың негізгі валюта бірлігі болды. 2005 жылдың мамыр айында өсіп келе жатқан инфляцияға байланысты тәртіпсіздіктер орын алды. 2005 жылдан 2008 жылға дейін инфляцияның төмендеуі жағдайды тұрақтандырды, бірақ бағалардың өсуіне байланысты 2009 жылы қайтадан тәртіпсіздіктер болды.
Мексика
1970 жылдардың аяғындағы мұнай дағдарысына қарамастан (Мексика мұнай өндіруші және экспорттаушы ел) және әлеуметтік шығыстардың артық болуына байланысты, Мексика 1982 жылы сыртқы қарызы бойынша төлемдерді тоқтатты. Осының салдарынан елде капиталдың іріктеліп кетуі, он жылдан астам созылған инфляция және песоның құнсыздануы орын алды. 1984 жылы ең ірі номиналды монета 10 000 песо болды, ал 1991 жылы – 100 000 песоға жетті, көптеген мексикалықтар ақшаларын долларға сақтауға көшті. 1993 жылдың 1 қаңтарында Мексика жаңа валюта – «nuevo peso» («жаңа песо», немесе MXN) енгізді, ол ескі песодан үш нөлді жойды, дағдарыс жылдарында инфляция деңгейі 10 000% құрады. (Бір жаңа песо – ескі MXP песосының 1000 бірлігіне тең болды). Нақты ең ірі номиналды монета 1000 песо болды, оның құны 1 000 000 ескі песоға баламалы болды.
Мозамбик
1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алған Мозамбик әлемдегі ең кедей және дамымаған елдердің бірі болатын, Португалия Африкалық территорияларынан соңғы болып бас тартып, тәуелсіздік берген ел. 1977 жылдан 1992 жылға дейін коммунистік үкімет пен көтерілісші күштер арасындағы қатыгез азамат соғысы үздірімсіз инфляцияға алып келді. 1976 жылы ең ірі номиналды монета 100 метикал болды. 2004 жылы ол 500 000 метикалға жетті. 2006 жылғы валюта реформасында 1 жаңа метикал 1000 ескі метикалға тең болды.
Солтүстік Корея
Солтүстік Кореяның ресми атауы Корея халықтық воны (KPW) ешқашан техникалық тұрғыдан құлдырап көрмесе де, 2002 жылдан бастап долларға бекітілуі алынғаннан кейін тұрақты түрде құнсыздануда. 2009 жылғы қайта бағалау кезінде үкімет азаматтарға ескі воннан жаңа вонға ауыстыруға жеті күн уақыт берді – 1000 ескі вон 10 жаңа вонға теңелді, бірақ ескі вонның айырбастау лимиті 150 000 вонмен шектелді. Яғни, әрбір ересек адам заңды түрде шамамен 740 АҚШ долларына тең вонды айырбастай алатын болды. Бұл айырбас лимиті көптеген солтүстік кореялықтардың жинақтарын жоқ қылды және елдің кейбір аймақтарында наразылықтарға себеп болды. Бағалар кейбір аймақтарда бірінші аптаның ішінде 1000%-дан асып кеткендіктен, көптеген айырбастау шарттары мен мерзімдер жеңілдетілді немесе ұзартылды, себебі адамдар мүмкіндігінше көп нәрсе сатып алуға асықты. 2009 жылдың қыркүйегінде BBC хабарлағандай, Пхеньянның кейбір дүкендері тіпті солтүстік кореялық вонды қабылдауды тоқтатты, орнына АҚШ долларымен, қытай юанімен, евромен және тіпті жапон иенасымен төлеуді талап етті.
Сирия
Сирияның азаматтық соғысы және көрші араб елдеріне сириялық тауарлар мен қызметтердің капитал ағынына себеп болды. Соғысқа дейін валюта бағамы өте тұрақты болды; бір АҚШ доллары 47 сириялық фунтқа теңелді. 2020 жылға қарай, Сирия азаматтық соғысының Сирия экономикасына тигізген әсері сириялық фунттың құнын қара нарықта АҚШ долларының мыңнан бір бөлігінен төмендетіп, соғыс басталғалы бері 96% құнсыздануға алып келді. 2020 жылдың 1 қаңтары мен 16 қаңтары аралығында сириялық фунт АҚШ долларына шаққандағы құнының ширегін жоғалтты, 900 SYP/USD-ден 1200 SYP/USD-ге дейін төмендеді. Жағдайды одан әрі ушықтыратыны, Сирия заңнамасы бойынша кез келген операцияда сириялық фунттан басқа валюта қолдануға тыйым салынған, ал 2020 жылдың 18 қаңтарында Сирия президенті Башар әл-Асад Сирия аумағында рұқсатсыз шетел валютасын пайдаланғаны үшін жазаны жеті жылға дейін қатаң еңбекке көтерді. Заңға қарамастан, сириялықтар өз сатып алу қабілетін сақтау үшін АҚШ доллары немесе евро сияқты берік валюталарды пайдалануда.
Түркия
1990 жылдары Түркия қатты инфляциямен күресіп, ол 2001 жылы экономиканы дағдарысқа ұшыратты. 1995 жылы ең ірі номиналдық банкнот 1 000 000 лираны құрады. 2005 жылы бұл көрсеткіш 20 000 000 лираға жетті. Соңғы жылдары Түркия ондаған жылдан бері алғаш рет бір таңбалы инфляцияға қол жеткізді, ал 2005 жылғы валюта реформасы барысында жаңа түрік лирасы енгізілді; 1 жаңа лира 1 000 000 ескі лираға теңелді.
Өзбекстан
Өзбекстан тәуелсіздік алғаннан бері үздіксіз жоғары инфляцияны бастан кешіріп келеді. 1994 жылы қолданыстағы ең ірі номинал 100 сом болса, қазіргі ең ірі номиналы 5000 сом, ол 2014 жылғы мәлімет бойынша шамамен 2,00 долларға тең. Кез келген маңызды сатып алу үшін валютаның үлкен көлемі қажет, ал көптеген бағалар ең жақын мыңға дейін дөңгелектенеді.
Венесуэла
Венесуэлада нашар басқару және экономикалық әртараптандырудың жетіспеуіне байланысты бірнеше инфляциялық дағдарыстар болды. Ең ірі және ұзақ кезең 1980 және 1990 жылдарда болды; инфляция 1996 жылы шарықтау шығына жетті, қаңтарда 60% құраған көрсеткіш сол жылдың шілдесінде 118,8% -ға дейін өсті. Мұнай экспортынан түсетін кіріс елдің ЖІӨ-нің 50%-дан астамын және жалпы экспорттың шамамен 95%-ын құрайды. Оңтүстік Америкадағы ондаған жылдар бойындағы ең күшті экономикалық өсімнен кейін, 1970 жылдардағы мұнай дағдарысы аяқталғаннан кейін мұнай бағасының тұрақты төмендеуі салдарынан бұл үрдіс күрт өзгерді, бұл ОПЕК мүшесі және мүше емес елдердің өндірушілеріне үлкен пайда әкелді. Венесуэладағы экономикалық құлдырау кезеңі 1980 жылдар басындағы мұнай артығымен бірге жүрді, бұл өндіріс пен мемлекеттік кірістердің айтарлықтай қысқартылуына әкелді. 2000 жылдардың басынан бастап Уго Чавес үкіметі ағымдағы дағдарысқа жиі кемшіліктері бар бағаларды бақылау, мемлекеттік және жеке активтер мен қаражатты сатып алу және қайта бөлу, сондай-ақ 2008 жылы боливарды қайта бағалау (валютадан үш нөлді жою) арқылы жауап берді. Алайда, мұнай және кенеттен шығарылатын экспортқа экономикалық тәуелділікті өзгертуге ешқандай қадам жасалмады, Венесуэла мұнайға деген жаһандық сұраныс пен ұсынысқа осал болып қалды және жүйелі экономикалық проблемалардан және жоғары инфляцияға қайта оралудан зардап шекті. 2014 жылдың қаңтарында Венесуэладағы инфляция деңгейі әлемдегі ең жоғары көрсеткішті – 56,2% құрады (2014 жылдың тамызында 63,4%), бірақ ресми деректер одан да төмен деп хабарланды. Ұлттық экономика үш тоқсан қатарынан қысқарып, елді ресми түрде рецессияға түсірді, ал мұнай бағасының жаһандық құлдырауы кірістің азаюына және инфляция деңгейін одан да жоғарылататын мүмкін дефолттан қауіптенуге себепкер болды.
Қазақстан
Мыс бағасының түсуі, мұнай дағдарысы және 1970-ші жылдардағы экономикалық басқарудың нәтижесіздігі 1980-ші жылдардың басында Замбияда тапшылықтар мен ауыр экономикалық дағдарысқа алып келді, осыдан бүкіл елде ашаршылық басталды және үкіметтің көп сомада қарыз алуға, сондай-ақ Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) қатаң экономикалық реформаларын қабылдауға мәжбүр етті, бұл үкіметке қарсы наразылықтар мен квачаның құнының төмендеуіне әкелді. 1980-ші жылдарда инфляция шамамен 15% деңгейінде болды, ал 1988 жылы 54%-қа, 1992 жылы 191%-ға және 1993 жылы 183%-ға өсті, бұл жағдай ұзаққа созылған құрғақшылықпен одан әрі ушықты. "Ақшалай бюджет жүйесі" және еркін нарық реформалары инфляцияны 1994 жылы 55%-ға, ал 1998 жылы 25%-ға дейін төмендетті.