Ұйқыны ғылыми зерттеулер

Кіріспе

Ұйқыны ғылыми зерттеу

Сомнология – ұйқыны ғылыми зерттейтін сала. Ол ұйқы бұзылыстары мен қалыптан тыс жағдайларын клиникалық тұрғыдан зерттеу және емдеуді қамтиды. Ұйқы медицинасы – сомнологияның бір саласы.

Тарих

ЭЭГ ойлап табылғаннан кейін, ұйқының кезеңдері 1936 жылы Харви мен Лумис тарапынан анықталды, дельта және тета толқындарының алғашқы сипаттамаларын Уолтер мен Дови жасады, ал REM ұйқысы 1953 жылы ашылды. Ұйқыдағы дем тоқтауы 1965 жылы анықталды. 1970 жылы Стэнфордта алғашқы клиникалық ұйқы зертханасы ашылды. Алғашқы актиграфия құрылғысын 1978 жылы Крупке жасады, ал 1981 жылы үздіксіз оң қысымды ауа тарататын терапия және увулопалатофарингопластика әзірленді. Ұйқы бұзылыстары орталықтары қауымдастығының сараптама комитеті, қазір Американдық ұйқы медицинасы академиясы, 1978 жылы құрылды және 1990 жылға дейін ұйқыны басқару тестін өткізді. 1989 жылы Американдық ұйқы медицинасы кеңесі тестілерді өткізу үшін құрылды және 1991 жылы сараптама комитетінің барлық функцияларын өз мойнына алды. Америка Құрама Штаттарында Американдық ұйқы медицинасы кеңесі ұйқы медицинасы бойынша дәрігерлерге де, медициналық білімі жоқ мамандарға да сертификат береді. Дегенмен, кеңес медициналық лицензиясыз ұйқы медицинасымен айналысуға рұқсат бермейді.

Ұйқының бұзылуының халықаралық жіктелімі

1990 жылы Американдық ұйқы медицинасы академиясы (Еуропалық ұйқы зерттеу қоғамы, Жапондық ұйқы зерттеу қоғамы және Латын Америка ұйқы қоғамының көмегімен) жасаған Ұйқы бұзылуларының халықаралық жіктемесі ғалымдар мен диагностика мамандары үшін негізгі анықтама болып табылады. Ұйқы бұзылулары төрт ерекше санатқа бөлінеді: парасомниялар; диссомниялар; психикалық, неврологиялық немесе басқа медициналық жағдайлармен байланысты ұйқы бұзылулары; және ұйқы бұзылуы ретінде қарастырылу үшін жеткілікті мәліметі жоқ ұйқы бұзылулары. ICSD әрбір ұйқы бұзылуы үшін толық сипаттама жасады, оның ішінде келесі ақпараттар бар. Синонимдер мен кілтті сөздер – Бұл бөлім бұзылуды сипаттау үшін қолданылатын терминдер мен тіркестерді сипаттайды және қажет болған жағдайда бұзылудың таңдалған атауы туралы түсіндіреді. Негізгі белгілері – Бұл бөлім бұзылудың негізгі белгілері мен ерекшеліктерін сипаттайды. Қатысты белгілер – Бұл бөлім жиі кездесетін, бірақ әрқашан бола бермейтін белгілерді сипаттайды. Сонымен қатар, бұзылудың тікелей салдарынан туындаған асқынулар тізімі келтірілген. Даму барысы – Бұл бөлім емделмеген бұзылудың клиникалық дамуын және нәтижесін сипаттайды. Алдын алу факторлары – Бұл бөлім ұйқы бұзылуының пайда болу ықтималдығын арттыратын ішкі және сыртқы факторларды сипаттайды. Таралуы – Бұл бөлімде, егер белгілі болса, осы бұзылуға ұшыраған немесе ұшыраған адамдардың үлесі сипатталады. Клиникалық белгілердің пайда болу жасы – Бұл бөлімде клиникалық белгілер алғаш рет қашан пайда болатын жас диапазоны сипатталады. Жыныс арақатынасы – Бұл бөлімде әр жыныста бұзылудың диагнозы қойылған жиілік сипатталады. Отбасылық бейімділігі – Бұл бөлімде бұзылу отбасы мүшелерінде кездесе ма, жоқ па, сипатталады. Патология – Бұл бөлімде бұзылудың микроскопиялық патологиялық ерекшеліктері сипатталады. Егер бұл белгісіз болса, бұзылудың патологиясы сипатталады. Асқынулар – Бұл бөлімде аурудың салдарынан туындауы мүмкін кез келген ауытқулар немесе асқынулар сипатталады. Полисомнографиялық ерекшеліктері – Бұл бөлімде полисомнографияда бұзылу қалай көрінетіні сипатталады. Басқа зертханалық ерекшеліктері – Бұл бөлімде қан талдауы және мидің бейнелеуі сияқты басқа зертханалық тесттер сипатталады. Дифференциалдық диагноз – Бұл бөлімде ұқсас белгілері бар бұзылулар сипатталады. Диагностикалық критерийлер – Бұл бөлімде диагнозды нақтылайтын критерийлер келтірілген. Міндетті критерийлер – Бұл бөлім жалпы клиникалық тәжірибеде қолданылады және алдын ала диагноз қою үшін пайдаланылады. Ауырлық критерийлері – Бұл бөлімде «жеңіл», «орташа» және «ауыр» деген үш санатқа бөлінеді және ауырлық дәрежесін анықтау критерийлері сипатталады. Ұзақтығы – Бұл бөлімде клиник бұзылудың қанша уақыт бойы болғанын анықтай алады және оны «жедел», «субжедел» және «созылмалы» деп бөледі. Әдебиет тізімі – Бұл бөлімде сілтемелер бар.

Created in 1990 by the American Academy of Sleep Medicine (with assistance from European Sleep Research Society, the Japanese Society of Sleep Research, and the Latin American Sleep Society), the International Classification of Sleep Disorders is the primary reference for scientists and diagnosticians. Sleep disorders are separated into four distinct categories: parasomnias; dyssomnias; sleep disorders associated with mental, neurological, or other medical conditions; and sleep disorders that do not have enough data available to be counted as definitive sleep disorders. The ICSD has created a comprehensive description for each sleep disorder with the following information. Synonyms and Key Words – This section describes the terms and phrases used to describe the disorder and also includes an explanation on the preferred name of the disorder when appropriate. Essential Features – This section describes the main symptoms and features of the disorder. Associated Features – This section describes the features that appear often but not always present. Furthermore, complications that are caused directly by the disorder are listed here. Course – This section describes the clinical course and the outcome of an untreated disorder. Predisposing Factors – This section describes internal and external factors that increase the chances of a patient developing the sleep disorder. Prevalence – This section, if known, describes the proportion of people who have or had this disorder. Age of Onset – This section describes the age range when the clinical features first appear. Sex Ratio – This section describes the relative frequency that the disorder is diagnosed in each sex. Familial Pattern – This section describes whether the disorder is found among family members. Pathology – This section describes the microscopic pathologic features of the disorder. If this is not known, the pathology of the disorder is described instead. Complications – This section describes any possible disorders or complications that can occur because of the disease. Polysomnographic Features – This section describes how the disorder appears under a polysomnograph. Other Laboratory Features This section describes other laboratory test such as blood tests and brain imaging. Differential Diagnosis – This section describes disorders with similar symptoms. Diagnostic Criteria – This section has the criteria that can make a clear cut diagnosis. Minimal Criteria – This section is used for general clinical practice and is used to make a provisional diagnosis. Severity Criteria – This section has a three part classification into “mild,” “moderate,” and “severe” and also describes the criteria for the severity. Duration Criteria – This section allows a clinician to determine how long a disorder has been present and separates the durations into “acute,” “subacute,” and “chronic. Bibliography – This section contains the references.

Диагностикалық құралдар

Сомнологтар ұйқы бұзылысының немесе ұйқының қалыптан ауытқуының себебін анықтау үшін түрлі диагностикалық құралдарды пайдаланады. Осы құралдардың кейбіреуі, мысалы, ұйқы күнделігі мен ұйқы сауалнамасы сияқты, субъективті болып келеді. Ал қалғандары науқас ұйықтаған кезде қолданылады, оларға полисомнограф және актиграфия жатады.

Ұйқы күнтізбесі

Ұйқы күнделігі – науқастың ұйқы сапасы мен ұйқы мөлшері туралы ақпаратты тіркеп отыратын күнделікті жазба. Ақпаратқа ұйықтауға бату уақыты, ұйықтауға кеткен уақыт, түні бойы ояну саны, төсекке жатқан уақыт, күндізгі ұйқы, ұйқы сапасын бағалау, ұйықтауға көмектесетін препараттарды қолдану, алкоголь және темекі қолдану, сондай-ақ адамның ұйқысына әсер ете алатын ерекше оқиғалар кіреді. Мұндай жазбаны әдетте сомнологқа қаралудан бір-екі апта бұрын толтырады. Ұйқы күнделігін актиграфиямен бірге пайдалануға болады.

Ұйқы сұраныстары

Ұйқы сауалнамалары пациенттен күндізгі ұйқышылдық сияқты ұйқының белгілі бір аспектілері туралы сауалнаманы толтыруды сұрау арқылы ұйқы бұзылысының болуын анықтауға көмектеседі. Осы сауалнамалардың ішінде Эпворт ұйқышылдық шкаласы, Стэнфорд ұйқышылдық шкаласы және Ұйқы уақытын анықтау сауалнамасы бар. Эпворт ұйқышылдық шкаласы жалпы ұйқыға бейімділікті өлшейді және пациенттен сегіз түрлі жағдайда ұйықтап қалу мүмкіндігін бағалауды сұрайды. Стэнфорд ұйқышылдық шкаласы пациенттен жеті баллдық тест арқылы ұйқышылдығын бағалауын сұрайды. Ұйқы уақытын анықтау сауалнамасы – 10 минуттық өзін-өзі тексеру тестісі, оны 2 апталық ұйқы күнделігінің орнына пайдалануға болады. Сауалнама ұйықтау уақыты, ояну уақыты, ұйқыға келу уақыты және ұйқы басталғаннан кейін ояну сияқты ұйқы параметрлерін анықтауға мүмкіндік береді.

Актиграфия

Актиграфия зертханаға шектемей, ұйқы мен ояну үлгілерін бағалауға мүмкіндік береді. Мониторлар – бұл кішкентай, білезікке тағылатын қозғалыс мониторлары, олар бірнеше апта бойы қызметті жаза алады. Ұйқы мен ояулық пациенттің қозғалысын және ұйқы күнделігінен енгізілген ұйықтау және ояну уақыттарын талдайтын алгоритм арқылы анықталады.

Дене шынықтыру тексеруі

Физикалық тексеру ұйқы бұзылыстарын тудыруы мүмкін басқа да медициналық жағдайлардың бар-жоғын анықтауға көмектеседі.

Полисомнография

Полисомнография ұйқы кезінде бірнеше физиологиялық көрсеткіштерді үздіксіз бақылауды қамтиды. Бұл көрсеткіштерге электроэнцефалография, электроокулография, электромиография және электрокардиография, сондай-ақ ауа ағыны, оттегі қанының тоюы және желдету өлшемдері жатады. Электроэнцефалография ми қабығындағы нейрондық денелер мен дендриттердің кернеулік белсенділігін өлшейді, электроокулография - мүйіз қабығы мен торлы қабықтың арасындағы потенциалдың өзгеруін, электромиография - қаңқа бұлшық еттерінің электр потенциалын өлшеу арқылы REM ұйқысын анықтауға қолданылады, ал электрокардиография - жүрек соғуының жиілігі мен ырғағын өлшейді. Маңыздысы, ЭЭГ әрқашан нейрондардың бірлескен қызметін көрсетеді, өйткені ЭЭГ құралдары жеке нейронды өлшеуге жеткілікті сезімтал емес.

Ауа ағынын өлшеу

Ауа ағынының өлшеуі апноэнің болуын жанама түрде анықтау үшін қолданылуы мүмкін; өлшеулер пневмотахография, мұрын қысымы, жылу сенсорлары және шығарылған көмірқышқыл газы арқылы жасалады. Пневмотахография тыныс алу мен тыныс шығару арасындағы қысымның айырмашылығын өлшейді, мұрын қысымы пневмотахография сияқты ауа ағынының болуын анықтауға көмектеседі, жылу сенсорлары кіретін және шығатын ауаның температурасы арасындағы айырмашылықты анықтайды, ал шығарылған көмірқышқыл газын бақылау кіретін және шығатын ауадағы көмірқышқыл газының айырмашылығын анықтайды.

Оттегі мен желдетуді өлшеу

Ұйқымен байланысты тыныс алу бұзылыстарын бағалауда оттегімен қамтамасыз ету және желдетуді бақылау маңызды. Дегенмен, ұйықтаған кезде оттегі деңгейі жиі өзгеретіндіктен, дәлдікті қамтамасыз ету үшін көп рет өлшеу қажет. Артериялық оттегі қысымын тікелей өлшеу тек бір сәттегі жағдайды көрсетеді, ал артериялық қаннан оттегі алу сияқты инвазивті процедуралар науқастың ұйқысын бұзады; сондықтан, импульстік оксиметрия, транскутанды оттегі мониторингі, транскутанды көмірқышқыл газы және импульстің өту уақыты сияқты инвазивті емес әдістерге басымдық беріледі. Импульстік оксиметрия перифериялық капиллярлардағы (мысалы, саусақтардағы) оттегімен қамтамасыз етілуін өлшейді; алайда, Бонингтің жазған мақаласында импульстік оксиметрияның құрылғылардағы сигнал өңдеу айырмашылықтарына байланысты обструктивті ұйқы апноэсін диагностикалауда дәлдігі шектеулі болуы мүмкін екендігі айтылады. Транскутанды оттегі және көмірқышқыл газы мониторингі тері бетіндегі оттегі және көмірқышқыл газының жағдайын өлшейді, ал импульстің өту уақыты артериялық импульстің таралу толқынының жылдамдығын өлшейді. Соңғысы үшін, ұйқыдан оянғанда импульстің өту уақыты ұзарады, бұл ұйқы апноэсін анықтауға көмектеседі.

Қалқалау

Құрқырау микрофон арқылы анықталуы мүмкін және бұл обструктивті ұйқы апноэсінің белгісі болуы мүмкін.

Ұйқының бірнеше рет күту сынағы

Көп реттік ұйқыға кешігу тесті (MSLT) адамның тыныш кезеңде ұйықтауға физиологиялық бейімділігін, ұйықтауға кететін уақыттың ұзақтығы арқылы өлшейді. МСЛТ әдетте түнгі полисомнографиядан кейін жүргізіледі, бұл ұйқының жеткілікті ұзақтығын қамтамасыз етуге және басқа ұйқы бұзылыстарын жоққа шығаруға мүмкіндік береді.

Сергектіктік сынағын сақтау

Ұйқыны сақтау тесті (MWT) адамның белгілі бір уақыт бойы ояқ болу қабілетін өлшейді, яғни күндіз ояқ бола алатын уақытты анықтайды. Тест адамды температура, жарық және шу сияқты ұйқыға әсер ететін факторлардан бөліп оқшаулайды. Сонымен қатар, пациентке тест алдында немесе оның барысында ұйықтауға арналған дәрілер, алкоголь ішу немесе темекі шегуден аулақ болу ұсынылады. Пациентті төсекке жатқызғаннан кейін, оның ұйықтап қалуына дейінгі уақыт өлшеніп, күндізгі ұйқышаңдығын анықтау үшін пайдаланылады.

Емдеу әдістері

Сомнология міндетті түрде ұйқы медицинасын білдірмейді, бірақ сомнологтар ұйқы бұзылыстарын түзету үшін мінездік, механикалық немесе фармакологиялық тәсілдерді қолдана алады.

Әдепті емдеу

Мінез-құлықтық емдеулер барлық емдеулердің арасында ең көп тағайындалатын және ең экономикалық тиімді емдеулер болып табылады; осы емдеулерге жаттығулар, когнитивтік-мінездік терапия, релаксациялық терапия, медитация және ұйқы гигиенасын жақсарту кіреді. Ұйқы гигиенасын жақсарту науқасты үнемі белгілі бір уақытта ұйықтатуды, күндіз ұйықтаудан аулақ болуға кеңес беруді немесе басқа позада ұйықтауды ұсынуды қамтиды.

Механикалық өңдеулер

Механикалық емдеулер негізінен қоқырауды азайту немесе жою үшін қолданылады және инвазивті немесе инвазивті емес болуы мүмкін. Қоқырауды емдеуге арналған хирургиялық процедураларға тілдиктің қатаю әдістері, увулопалатофарингопластика және увулектомия кіреді, ал инвазивті емес процедураларға үнемі оң қысыммен ауа тарту, төменгі жақ сүйекті алға жылжытатын құрылғылар және тілді ұстап тұратын құрылғылар жатады.

Фармакологиялық емдеу

Фармакологиялық емдер ұйқы бұзылыстарын, мысалы ұйқысыздық немесе күндізгі уақытта шамадан тыс ұйқылылықты химиялық жолмен емдеу үшін қолданылады. Ұйқы бұзылыстарын емдеу үшін қолданылатын дәрілік заттар: құрысуға қарсы, нарколепсияға қарсы, Паркинсон ауруына қарсы препараттар, бензодиазепиндер, бензодиазепин емес гипнотиктер және опиаттар, сондай-ақ мелатонин гормоны және мелатонин рецепторларының агонисттері. Тыныштықсыз аяқ синдромын емдеу үшін құрысуға қарсы препараттар, опиоидтар және Паркинсонға қарсы дәрілер жиі қолданылады. Бұдан бөлек, ұйқысыздықты емдеу үшін мелатонин, бензодиазепин гипнотиктері және бензодиазепин емес гипнотиктерді де қолдануға болады. Нарколепсияға қарсы препараттар нарколепсияны және күндізгі уақытта шамадан тыс ұйқылылықты емдеуге көмектеседі. Ерекше қызығушылық тудыратын бензодиазепин препараттары, GABA тиімділігін арттыру арқылы ұйқысыздықты азайтады. GABA нейрондардың оқуын күшейту шегін арттыру арқылы олардың қоздырғыштығын төмендетеді. Бензодиазепин GABA рецепторларының GABA-ға жақсырақ байланысуына ықпал етеді, бұл препараттың ұйқыны шақыруына мүмкіндік береді. Әдетте, бұл емдеулер мінез-құлқымен емдеу сәтсіз аяқталғаннан кейін тағайындалады. Ұйқысыздықты емдеуде тиімді болғанымен, транквилизаторлар сияқты препараттардың қолдану қаупі бар, сондықтан бұл емдеулер бірінші кезекте қолданылмайды. Нарколепсия сияқты кейбір ұйқы бұзылыстары фармакологиялық емдеуді қажет етеді.