1981-1983 жылдардағы Польшадағы әскери тәртіп және репрессия кезеңі

Польшада 1981-83 ж.ғы репрессия, әскери жағдай. «Бірлік» қозғалысына қарсы шаралар, экономикалық дағдарыс, Э.Гиерек тұтқындалуы туралы ақпарат.

15 мин оқу

100%

Дереккөз: Martial law in Poland — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1981–1983 жылдардағы репрессия кезеңі

Польшадағы әскери жағдай 1981 жылдың 13 желтоқсанынан бастап күшіне енді. Польша Халық Республикасының үкіметі саяси оппозицияға, әсіресе "Солидарлық" қозғалысына қарсы тұру мақсатында әскери тәртіп пен әскери хунтаны енгізіп, күнделікті өмірді күрт шектеді. 1970 жылдардың соңынан бері коммунистік Польша терең экономикалық дағдарысқа тап болды. Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының (ПЗПР) бірінші хатшысы Эдвард Гирек экономикалық өндірісті арттыру үшін шетелдік кредиторлардан ірі қарыздар алған, бірақ бұл отандық дағдарысқа әкеп соқты. Керекті тауарлар қатаң түрде рационированиеленді, бұл 1980 жылы Коммунистік блоктағы алғашқы кәсіподақ – "Солидарлық" құрылуына түрткіс болды. Гданьск келісіміне сәйкес кәсіподақ құруға рұқсат берген Гирек бір айдан кейін қызметтен алынып, үй қамауына алынды. Басты өнеркәсіптік аймақтардағы жұмысшылардың көптеген ереуілдері мен демонстрациялары Польшаны банкроттыққа қарай жетеледі. Жаңа бірінші хатшы, генерал Войцех Ярузельский, қажет болған жағдайда демонстрацияларды күшпен тоқтатуға бел буды. 1981 жылдың 13 желтоқсанында Ярузельский телеарнада сөйлеген сөзінде әскери жағдай енгізілгенін жариялады, бұл алдыңғы күні Мемлекеттік кеңестің ресми түрде бекіткен шешіміне сәйкес болды. Польшаны басқару үшін конституциялық емес әскери хунта – Ұлттық құтқару әскери кеңесі (WRON) құрылды. Польша Халық Армиясы, Азаматтық милиция (MO), ZOMO арнайы жарымәскери бөлімшелері мен танктер көшелерге демонстрацияларды тарату, тұрақты патрульдер жүргізу, стратегиялық кәсіпорындарды бақылау және комендант сағатын орнату үшін орналастырылды. Рұқсатсыз қалааралық саяхатқа тыйым салынды, азық-түлік тапшылығы күшейді, барлық ақпарат құралдары мен хат-хабарлар цензураланды. Құпия қызмет (СБ) қоғамдық телефондар мен мемлекеттік мекемелердегі телефондарды тыңдады. Мыңдаған оппозициялық белсенділер сотсыз қамауға алынды, әскери жағдай 1983 жылы жойылғанмен, көптеген саяси тұтқындар 1986 жылғы жалпы кешірімге дейін босатылмады. Оппозицияға қарсы шаралар Рейган әкімшілігін Польшаға және көршілес Совет Одағына қарсы экономикалық санкциялар енгізуге мәжбүр етті, бұл Польша экономикасын одан әрі нашарлатты. Әскери жағдай енгізілгеніне жауап ретінде наразылық акциялары болды. 16 желтоқсанда ZOMO отряды Катовице қаласындағы Вужек көмір шахтасындағы "Солидарлық" шахтерлерінің ереуілін басып таңдады, нәтижесінде тоғыз демонстрант қаза тапты. Польша бойынша өткен басқа демонстрациялар әскери немесе жарымәскери күштер тарапынан су шашырату машиналары, көзден жас шығарушы газ, таяқтар және соққылар қолданылып таратылды, барлығы 91 адам қаза тапты, бірақ бұл сан нақты емес және тарихшылар арасында әлі де даулы мәселе болып қалуда. Әскери жағдай 1983 жылдың 22 шілдесінде, мемлекеттік мереке күні ресми түрде жойылды.

Martial law in Poland (Stan wojenny w Polsce) existed between 13 December 1981 and The government of the Polish People's Republic drastically restricted everyday life by introducing martial law and a military junta in an attempt to counter political opposition, in particular the Solidarity movement. Since the late 1970s, communist Poland had been in a deep economic recession. Edward Gierek, First Secretary of the Polish United Workers' Party (PZPR), had obtained a series of large loans from foreign creditors to achieve better economic output, but they instead resulted in a domestic crisis. Essential goods were heavily rationed, which acted as a stimulus to establishing the first trade union in the Communist Bloc, known as Solidarity, in 1980. Gierek, who permitted the trade union to appear per the Gdańsk Agreement, was dismissed from his post less than a month later and confined to house arrest. Following countless strikes and demonstrations by employees of chief industrial regions, Poland was heading towards bankruptcy. The new First Secretary, General Wojciech Jaruzelski, was determined to put an end to the demonstrations by force if necessary. On 13 December 1981, Jaruzelski announced the introduction of martial law in a televised speech, following the vote of the Council of State the previous day which formally authorised its introduction. An extraconstitutional military junta, the Military Council of National Salvation (WRON), was formed to rule Poland during the time. The Polish People's Army, Citizens' Militia (MO), ZOMO special paramilitary units, and tanks were deployed on the streets to demoralize demonstrators, begin regular patrols, control strategic enterprises, and maintain curfew. Intercity travelling without a permit was forbidden, food shortages intensified, and censorship was placed on all media and correspondence. The secret services (SB) wiretapped phones in public booths and state institutions. Thousands of opposition activists were imprisoned without trial, and although martial law was lifted in 1983, many political prisoners were not released until a general amnesty in 1986. The crackdown on the opposition led the Reagan Administration to introduce economic sanctions against Poland and the neighbouring Soviet Union, further worsening the former's economy. Some protests appeared in response to the introduction of martial law. On 16 December, the ZOMO squads pacified the pro Solidarity miners' strike in the Wujek Coal Mine in the industrial city of Katowice, killing nine demonstrators. Other demonstrations across Poland were dispersed by the military or paramilitary units, which utilized water cannons, tear gas, batons, truncheons, and clubs, killing 91 people in total, though this figure is uncertain and is still debated among historians. and was formally lifted on 22 July 1983, a state holiday.

Эдвард Жиректің реформалары (1970-1975)

1970 жылы Эдвард Гирек Гомулканың орнын басып, мемлекет басшысы болғанда, экономикалық өсімді арттыру және қазіргі заманғы инфрақұрылымды дамыту үшін шешуші шаралар қабылдады. Өзінің ілгерідегісінен гөрі либералды болған Гирек Польшаны Шығыс блогының ең бай және экономикалық тұрғыдан маңызды коммунистік еліне айналдыруға ниеттенді. Алайда, бұл идеялар қатал коммунистік басшылықтан қарсылық туғызды, себебі реформа орталық жоспарланған марксистік экономиканың негізгі принциптерінен айырылуға әкелер еді. Мемлекеттік кәсіпорындарға және мемлекеттік бақылаудағы бағалар мен саудаға деген басымдық ақырында әлсіретілді. Шағын жеке бизнестер пайда бола бастады, Польшада ЖІӨ уақытша өсті және тұрмыс жағдайлары жақсарды. Гирек АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты, одан кейін дипломатиялық және экономикалық мақсаттар үшін пайдаланды. Бұл тізбектей және үзіліссіз несиелер негізінен экспортқа тауар өндіретін ауыр индустрия, кендер немесе өндіріс орындарын құруға бағытталды. Экспорттан күтілетін табыс қарызды төлеуге жұмсалатын еді. Экономикалық секторды қаржыландырудан басқа, ақшалар әлеуметтік тұрғын үй салуға және жол желісін кеңейтуге, мысалы, Варшава мен өнеркәсіптік Силезияны байланыстыратын алғашқы толыққанды автожол 1976 жылы қозғалысқа ашылды. Сонымен қатар, халықтың өсуіне байланысты 1,8 миллионнан астам платтенбау пәтерлері салынды. 1971 мен 1975 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы өнімі шамамен 22%-ға, ал өнеркәсіптік өндіріс жылына 10,5%-ға өсті. Гирек сол кездегі Еуропаның ең заманауи теміржол вокзалы – Варшава Центральнаяның құрылысын бастады.

Дағдарыс; қарыз, рациондау және жетіспеушілік (1976-1981)

Шығыстар көбейіп, қарыздар жинақталған кезде шетелдік несие берушілер Польшаға несие беруден бас тартты. Сонымен қатар, 1973 жылғы, 1976 жылғы маусымдағы наразылықтар мен 1979 жылғы мұнай дағдарысы нәзік экономикаға әсер етті. Бұрынғы ЖІӨ өсімі, жоғары табыстар мен кеңейтілген өнеркәсіптердің арқасында белгілі бір тауарларға және тұтынуға сұраныс күрт өсті. Жаңа зауыттар мен мемлекеттік кәсіпорындар өндіріс желілерін іске қосу үшін импорттық отын, материалдар мен жұмыс күшіне мұқтаж болды. Көп ұзамай елде жергілікті халыққа арналған тауарлар экспорттала бастады, осының салдарынан кең таралған тапшылық пайда болды. Қалған активтер өндіріске, экспортқа және қарызды өтеуге жұмсалғандықтан, мемлекет шығындарды азайту үшін импортты да қысқартуға мәжбүр болды. 1976 жылы коммунистік үкімет қант, ет, өңделген азық-түлік және сүт өнімдеріне нормативтік карточкалар енгізді. Польшада өндірілмейтін кондитерлік өнімдер, какао, кофе, күріш, темекі және басқа да тауарлар мөлшері шектеулі болғандықтан, оларға қол жеткізу өте қиын болды. Тұрмыс деңгейі күрт төмендеді; импорттық тауарлардың ұсынысы ең төменгі деңгейге дейін төмендетілді және ел барлық мүмкіндігінше, тіпті негізгі жылу және электр станцияларына қажетті көмірді де экспорттауға мәжбүр болды. Электр қуатының үзілісі жиі кездесті. 1980 жылы қарыз 23 миллиард АҚШ долларына жетті, бұл Польшаның номиналды ЖІӨ-сінің шамамен жартысына тең еді. Сонымен қатар, жаңадан құрылған "Солидарлық" қозғалысы фермерлерді ауыл шаруашылығы өнімдерін (бидай, дәнді дақылдар, жеміс-жидектер және т.б.) мемлекетке сатудан бас тартуға шақырды, бұл наразылықтың белгісі болды. Нарықта және дүкендердегі тауарлардың нақты тапшылығына "Солидарлық" ұйымдастырған ереуілдердің салдарынан өндірістің кейде тоқтатылуы себеп болды. 1980 жылы ұлттық табыс өткен жылмен салыстырғанда 6%-ға, ал 1981 жылы 12%-ға төмендеді. Экспорт көлемі 4,2%-ға азайды. Басқарудағы нашарлық пен ысырапшылық кеңінен таралды. 1980 жылдың 6 қыркүйегінде Гирек қызметінен босатылып, Польша Біріккен Жұмысшылар партиясынан шығарылды (мүмкін, Кеңес Одағының ықпалымен) және сыбайлас жемқорлыққа қатысты жалған айыптамалар тағылды. Бір жылдан кейін, 1981 жылдың 10 қыркүйегінде Кеңес үкіметі Польша үкіметін Польшадағы ахуалға байланысты КСРО Польшаға мұнай жеткізімін 64%-ға, ал газды 47%-ға қысқартатынын хабарлады. Кеңес Одағынан дизель отынының импорты дереу тоқтатылды. Жағдай бұрыннан да қиын еді және одан әрі нашарлап, антикоммунистік көңіл күшін арттырды. Азамат соғысының қаупі туды. 1981 жылы Польша Париж клубына (Батыс Еуропа орталық банктерінің тобы) өзінің төлем қабілетсіздігі туралы хабарлады, бұл бүкіл әлемнің назарын аударды.

As expenditures increased and debts accumulated, foreign creditors refrained from granting Poland loans. Moreover, the 1973, June 1976 protests and 1979 oil crises affected the fragile economy. Due to previous GDP growth, higher income and expanded industries, the demand for certain goods and consumption surged. New factories and state enterprises required imported fuel, materials and a workforce to operate production lines. Soon, the country started exporting locally produced stock designated for the Polish populace, thus resulting in widespread shortages. Because the remaining assets were directed at production, exports and debt repayment, the state also reduced imports to minimize expenses. In 1976, the communist government introduced ration cards for sugar, meat, processed food and dairy followed. Confectionery, cocoa, coffee, rice, tobacco and other goods not produced in Poland were so heavily rationed that they were almost permanently unavailable. The living standards began to sharply decline; the supply of imported goods was kept to a low minimum and the country was forced to export everything it could, including coal necessary for basic heating and power plants. Power outages were commonplace. By 1980, the debt accounted to over US$23 billion, then almost half of Poland's nominal GDP. At the same time, the newly founded Solidarity movement encouraged farmers to refrain from selling agricultural products (wheat, grain, fruit and others) to the state as a sign of protest. The actual shortage of goods on the market and in stores was caused by the fact that production was occasionally halted due to the strikes organized by Solidarity. In 1980, the national income fell by 6% compared to previous year, and in 1981 by 12%. The number of exports declined by 4.2%. Mismanagement and wastefulness were abundant. On 6 September 1980, Gierek was dismissed from his office, expelled from the Polish United Workers' Party (possibly under the pressure from the Soviet Union) and falsely charged with corruption. A year later, on 10 September 1981, the Soviet authorities informed the Polish government that in connection with the prevailing situation in Poland the USSR would cut oil supply to Poland by 64% and gas by 47%. The import of diesel from the Soviet Union was terminated immediately. The situation was already dire and gradually worsened, which only fueled anti communist sentiment. A civil war was hanging by a thread. In 1981, Poland notified Club de Paris (a group of Western European central banks) about its insolvency, which caught the attention of the entire world.

Құпия дайындық және қоздыру

Станислав Канияның қысқа мерзімді қызметінен кейін генерал және қорғаныс министрі Войцех Ярузельский жаңа бірінші хатшы болып сайланды. Лауазымға кіріспес бұрын Ярузельский Польша Бас штабына 1980 жылғы 22 қазанда бүкіл елдегі әскери жағдай режимін енгізу жоспарларын жаңартуды тапсырды. 1980 жылғы қарашада Ішкі істер министрлігі мыңдаған оппозициялықтарды мемлекеттік түрмелерде және интернациялау орындарында ұстауды жоспарлады. 1980 жылғы 5 желтоқсанда Кания Мәскеудегі Варшава шарты саммитінде әскери жағдайға дайындық туралы айтты. Ол «Солидарлықты» әлсіретудің жолдары туралы өз пікірін білдірді және зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін «психологиялық операциялық әдіс» ең тиімді болады деп мәлімдеді. Бұл әдіс Шығыс блогының саясатын шайқалтатын күшті үгіт-насихатты талап етті. Тарихшы және публицист Пол Кенгордың сөзіне сүйенсек, сол кездегі АҚШ президенті Рональд Рейган советтерді қорқыту үшін Польшаға американдық әскерлерді жіберуді қарастырған. Алайда, бұл пікірді Бжезинский де, Гарвард университетінің профессоры Ричард Пайпс та қолдамады. Министрліктер әскери жағдай режимін енгізу алдында оны қолдауға шақыратын тиісті үгіт-насихат жүргізілуі керек екеніне келісті, ал шешімнің өзі қоғамға бейбітшілік пен тұрақтылық әкеледі деген сылтаумен негізделуі тиіс еді. Сондай-ақ, толыққанды жұмылдырылған «Күрескен Солидарлық» және оның одақтастары жалпы ереуіл ұйымдастырып, елді парализге түсірмес бұрын әскери жағдай режимін енгізу қажеттігі атап өтілді. Бұл оқиға газеттерде провокация ретінде жариялануға тиіс болған, бірақ цензура оны жасырып тастады. 27 наурызда «Солидарлық» үкіметке ескерту ретінде ереуіл ұйымдастырды, бірақ 30 наурызда Лех Валенса Мичислав Раковскиймен кездесіп, келісімге келді. Жалпы ереуіл тоқтатылды және жағдай қысқа мерзімге тұрақталды. Польша билігін хабардар етпей, Кеңес Одағы күтпеген жерден Борне-Сулиновоға 600-дан астам танк жіберді. Бір айдан кейін Варшава шартының бас қолбасшысы Виктор Куликов советтік әскери кеңесшілерін Польша Бас штабына орналастыруды және оларды дерлік барлық польшалық полктарға тағайындауды сұрады. Куликов Кеңес Одағының тапсырмасымен Польшадағы жағдайды польшалық әскерилердің көзқарасынан бақылау үшін жасырын КГБ агенттерін жіберуі мүмкін деген күдік туды. Алайда, Польша үкіметі оның өтінішін дереу қабылдамады. Ярузельскийдің әскери жағдай режимін енгізу үшін жасаған барлық әрекеттерінің толық көлемін тіпті Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының Орталық Комитетіндегі немесе Польша Сейміндегі жоғары лауазымды шенеуніктердің өзі білмеді.

After the short tenure of Stanisław Kania, General and Minister of Defence Wojciech Jaruzelski was chosen as the new first secretary. Before assuming office, Jaruzelski ordered the Polish General Staff to update plans for a nationwide martial law on 22 October 1980. In November 1980, the Ministry of Internal Affairs planned to potentially facilitate thousands of oppositionists in state prisons and places of internment. On 5 December 1980, Kania spoke of the preparations relating to martial law at the Warsaw Pact Summit in Moscow. He presented his own view of how to weaken Solidarity and insisted that a "psychological operational method" would be most appropriate to prevent violence. This method entailed strong propaganda that would shake the politics of the Eastern Bloc. According to historian and publicist Paul Kengor, then US president Ronald Reagan considered sending American troops to Poland to scare off the Soviets. This claim was not supported by Brzezinski nor by Richard Pipes from Harvard University. The ministries agreed that martial law should be preceded by appropriate propaganda calling for its support, and the decision itself should be based on a pretext that it would bring peace and stability for the society. It was also highlighted that martial law must occur before the fully mobilized Fighting Solidarity and its allies organize a general strike that would paralyze the entire country. The event, which was to feature in newspapers as a provocation, was concealed by censors. On 27 March, Solidarity organized a warning strike directed at the government, but, on 30 March, Lech Wałęsa met with Mieczysław Rakowski and a compromise was achieved. The general strike was called off and the situation stabilized for a short period. Without notifying the Polish authorities, the Soviets unexpectedly sent over 600 tanks to Borne Sulinowo. A month later, commander in chief of the Warsaw Pact, Viktor Kulikov, requested that Soviet military advisors be placed in the Polish General Staff and assigned to nearly all Polish regiments. It is suspected that Kulikov, acting on behalf of the Soviet Union, was tasked with sending undercover KGB agents to monitor the situation in Poland from the Polish military's perspective. His request, however, was immediately denied by the Polish government. The full extent of the actions undertaken by Jaruzelski to instigate martial law was not known by even some of the highest notables in the Central Committee of the Polish United Workers' Party or the Polish Sejm.

1981 жылғы 12-13 желтоқсан; "Фир" және "Азалия" операциялары

1981 жылдың 12 желтоқсанында, түн ортасына дейін аз қалғанда, Польшаның Мемлекеттік кеңесі Варшавадағы Бельведер сарайында жиналып, бүкіл елдегі әскери жағдайды бекітті. Сонымен қатар, Ұлттық құтқару әскери кеңесі (WRON – Wrona сөзі "Қараға" деп аударылады) құрылды, және оның мүшелері Польша халық армиясының жоғары дәрежелі генералдары мен әскери шенеуніктері болды, олар әскери хунтаны басқарды. Кейіннен бұл генералдар мен офицерлер кеңестің атымен "Қарағалар" деп танылды. Дәл сағат 00:00-де (түннің 12-сі) Азаматтар милициясының Моторлық резервтері (ZOMO) "Акция Йодла" (ағылш. Operation Fir) операциясын бастап, "Солидарность" қозғалысының жақын жердегі мүшелерін қамауға алды. Олар алдын ала дайындалған ұстау орындарына қамалды. Барлық күштердің 25 пайызы астана Варшавада және оның төңірегіндегі елді мекендерде шоғырланды. "Йодла" операциясынан бұрын, 12 желтоқсан күні шамамен сағат 22:30-да (кешкі 10:30) "Акция Азалия" (ағылш. Operation Azalea) басталды. "Азалия" бойынша, СБ құпия қызметі, жартылай әскери күштер, милиция, ZOMO және шекара күзеті 451 телекоммуникациялық орталыққа шабуыл жасап, жалған ақпарат таралуын болдырмақ үшін телефон желілерін кесті. Telewizja Polska телеарнасы және оның бас жаңалықтар бағдарламасы Dziennik (ағылш. Journal) хабарламаны сәл өңделген түрінде эфирге шығарды. Бұл жарияланымды таңғы сағат болғанына қарамастан миллиондаған поляк азаматы көрді.

1981 жылғы 16 желтоқсан; Вужек көмір кеніші

Шектеулер енгізілгеннен үш күн өткен соң, Катовице өнеркәсіптік қаласындағы Вужек көмір кенішіндегі шахтерлер генерал Ярузельскийдің әскери жағдайды жариялауына қарсы ереуілге шықты. Вужектегі шахтерлер мен жұмысшылардың көпшілігі "Солидарлық" қозғалысымен байланысты болды, ал оның жетекшілері мемлекеттік өнеркәсіпті бойкоттады. Көмір – электр энергиясы мен жылу өндіруге қолданылатын құнды отын көзі болғандықтан, сонымен қатар маңызды экспорттық тауар еді. Көмірді сату және экспорттау арқылы коммунистік үкімет қарыздарын біртіндеп төлеуге жеткілікті қаражат жинады. Жағдайдың тым ауыр екендігі анықталды, шахтерлермен тиісті түрде айналысу үшін моральдық принциптерді қолдану жеткіліксіз деп шешілді. Оның орнына, жақсы жабдықталған ZOMO және әскер күштері наразылық білдірушілерге "өлтіру үшін ату" тактикасын қолданып атысты. Қалған наразылар күшпен таратылды. Шахтерлер қайта-қайта жұмыс құралдарымен қарсы тұрып, ондаған сарбаз бен милиция қызметкерлерін жаралады. Бұл әскери жағдай кезеңіндегі ең қасіретті оқиғалардың бірі болды.

Гданск, Краков, Любин және наразылық акциялары жалғасуда

Вюек бейбіттендірілген күні солтүстік порты Гданьск қаласында 30 мың адамдық демонстрация өтті. ZOMO-мен қақтығыстар 17 желтоқсанға дейін жалғасты, нәтижесінде 324 адам жарақаттанды. Полиция Гданьсктегі Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы штаб-пәтеріне халық жақындаған кезде атыс қаруын және пулеметтерді қолданды. Ғимараттың шатырынан жасалған қысқа, ескерту мақсатындағы оқ ату бірнеше адамды жаралады, төртеуі ауыр жарақат алды. Бір қатысушы қаза тапты. Оңтүстік қала Краковта да үлкен демонстрациялар өтті, мыңдаған адам әскери жағдай мен коммунистік үкіметтің тоқтатылуын талап етіп көшеге шықты. 1982 жылдың 29-30 сәуір түнінде Водзислав-Сляскидегі жергілікті шахтерлер бомба жарып, 1945 жылы Польшаны нацистерден босатқан совет әскеріне арналған ескерткішті қиратты. Бұл жарылғыш заттармен жасалған жалғыз оқиға болды, ал ұсталған кінәлілер кейіннен «Силезия бомбалағандары» (поляк тілінде: «Bombowcy ze Śląska») деп аталды. Оқиға қалалар мен қалаларда, соның ішінде оңтүстік-батыс Төменгі Силезия провинциясындағы кемінде 18 жерде тіркелді. Вроцлавта, «Тікелей ынтымақтастықтың» негізгі орталықтарының бірінде, бірнеше мың адам ZOMO жасақтарымен сағаттап қақтығысты. Бір наразы оқтан қаза тапты. Мыс өндіруші Любин қаласы да «Тікелей ынтымақтастық» ұйымдастырған митингтердің орталығына айналды. Сол күні жиналған халық Польшаның мемлекеттік әнұранын шырқап, коммунистік режимге, Ярузельский басқаратын әскери хунтаға және Совет Одағына қарсы айқай-шулар мен ұрандар салды. Шамамен 30 минуттан кейін 2000 адам жиналды. Баррикада салуға әрекет жасалды, бірақ үкіметтік күштер оны бұзып, алғашқы топты көз жасы ағызу газымен таратып жіберді. Наразылар қайта жиналып, екінші толқын құрған кезде ZOMO атыс ашты және екі адамды қасақана өлтірді. Ашуға ішкен жұрт үздіксіз шабуылдады, ал милиция тағы бірнеше рет оқ атып, тағы бір адамды басқа жағынан жарақаттады. Ол бірнеше күннен кейін ауруханада көз жұмды. Легницадан қосымша күштер келді, ал жаңа келгендер Nysa микроавтобустарында «шабуыл тобына» ұйымдастырылды. Бұл топтар көшелерде жүріп, көшедегі қарапайым адамдарға шабуыл жасады. 31 тамыз – 1 қыркүйек түнінде көшелер тазартылып, барлық қабықтар мен оқтар сараптамаға жіберілді. 2 қыркүйекте билік зақымданған ғимараттарды жөндеуге бұйрық берді; сынған терезелер ауыстырылды және қабырғалардағы оқ іздері гипспен жабылды.

On the same day as Wujek was pacified, a 30,000 strong demonstration was held in the northern port city of Gdańsk. Clashes with ZOMO continued until 17 December and over 324 individuals were injured. The Militia used firearms and machine guns when the crowd approached the Polish United Workers' Party headquarters in Gdańsk. A short and presumably cautionary gun salvo from the building's roof hit several people and wounded four. One participant was killed. The southern city of Kraków was also witnessing heavy demonstrations, with thousands marching on the street demanding an end to the martial law and communist rule. On the night of 29–30 April 1982, local miners in Wodzisław Śląski planted a bomb and blew up a monument dedicated to Soviet soldiers who took control of Poland from the Nazis in 1945. It was the only incident involving explosives and the caught perpetrators became subsequently known as "Bombers from Silesia" (Polish: "Bombowcy ze Śląska"). towns and cities, with at least 18 in the southwestern province of Lower Silesia. In Wrocław, one of the main centers of Fighting Solidarity, several thousand people for many hours clashed with ZOMO units. One demonstrator was killed by a bullet. The copper mining town of Lubin also became a hotspot for Solidarity led rallies. On that day, the gathered people sang the Polish national anthem and chanted slurs and slogans against the communist regime, against the military junta with Jaruzelski as its head and against the Soviets. After approximately 30 minutes, the rally of 2,000 An unsuccessful attempt was made at building a barricade, but the government units were able to pass through and dispersed the first group with tear gas. When the demonstrators regrouped and formed a second wave, ZOMO opened fire and wittingly murdered 2 men. The now infuriated crowd began continuous attacks and the Militia shot several more times, injuring one more man at the back of his head. He died in the hospital a few days later. Reinforcements were sent from Legnica and the new deployees were organized into so called "raid groups" in Nysa vans. These groups roamed the streets, often attacking casual passers by. During the night of 31 August – 1 September, the streets were cleared, with all shells and bullets taken for analysis. On 2 September, authorities ordered the repairs of damaged buildings; broken windows were replaced and traces of bullets on the walls were covered with plaster.

Заң, ережелер және цензура

1981 жылдың желтоқсан айынан бастап, сағат 19:00-ден (кешкі 7:00-ден) таңғы 6:00-ға дейін қатаң коменданттық сағат енгізілді. Кейіннен коменданттық сағат уақыты 22:00 (кешкі 10:00) – 06:00-ге өзгертілді. Түнде көшеде жүруге және серуендеуге тыйым салынды, көшедегі патрульдеу жиі кездесетін жағдайға айналды. WRON әскери кеңесі елдің шекарасын мүлдем жапты, барлық әуежайларды жапты, ірі қалаларға автомобиль жолдары шектелді. Ерекше жағдайларда жеке тұлғаларға арнайы рұқсаттар берілді. Телефон байланысы үзілді, почта бақылауы күшейтілді, барлық тәуелсіз саяси ұйымдар қылмыстық деп жарияланды, мектептер мен университеттердегі оқу уақытша тоқтатылды. Үкімет аптасына алты күндік жұмыс режимін енгізді, ал бұқаралық ақпарат құралдары, мемлекеттік және денсаулық сақтау салалары, электр станциялары, көмір шахталары, теңіз порттары, теміржол станциялары және көптеген маңызды зауыттар әскери басқаруға берілді, ал қызметкерлер әскери бұйрықтарды орындауға немесе әскери сотқа берілуге міндетті болды. Қуғын-сүргін шараларының бір бөлігі ретінде, БАҚ және білім беру мекемелері "тексеруден" өтті, оның барысында әрбір қызметкердің үкіметке және "Солидарлық" қозғалысына қатысты көзқарасы бағаланды; нәтижесінде мыңдаған журналистер, мұғалімдер мен профессорлар өз мамандықтарынан шеттетілді. Жалған ақпарат таратушыларды сотқа беру үшін, әдеттегі сот жүйесін айналып өтетін әскери соттар құрылды. Қарсылықты басу мақсатында, азаматтық телефон желілері үкімет агенттерімен жүйелі түрде тыңдалды және бақыланды.

Қысқаша мазмұны

Алғашқы әскери жағдай енгізілген кезде ондаған адам қаза болды. Қатаң шаралар кезіндегі ресми мәліметтер он шақты адамның қаза тапқанын көрсетсе, 1989–1991 жылдарғы парламенттік комиссия 90-нан астам адамның қаза болғанын анықтады. 1982 жылдың 31 тамызында өткен үлкен демонстрациялардың екінші толқынында да адамдар қаза болып, жарақат алды. Ярузельскийдің шақыруымен, биліктегі Венгрия Социалистік жұмысшылар партиясының делегациясы 27-29 желтоқсан аралығында Польшаға келді. Венгриялықтар поляк әріптестерімен 1956 жылғы "контрреволюцияны" басу тәжірибесімен бөлісті. Ал 1981 жылдың күзінде Польша теледидары 1956 жылғы Венгрия оқиғалары туралы арнайы фильм көрсетті, онда көтерілісшілердің қауіпсіздік қызметкерлерін асып тастаған кадрлары көрсетілді.

Экономикалық әсері

Әскери жағдай жойылғаннан кейін де, азаматтардың азаматтық бостандықтарын күрт шектеген бірқатар қағидалар бірнеше жыл бойы күшінде болды. Бұл сонымен қатар, ауыр экономикалық салдарларға алып келді. Биліктегі әскери диктатура бағаларды күрт көтерді ("экономикалық реформалар" деп атады), нәтижесінде халықтың нақты табысы төмендеді. Соның салдарынан туған экономикалық дағдарыс, көптеген негізгі тауарлар мен материалдардың рационирленуіне әкелді. Экономикалық қиындықтар мен саяси репрессиялардың нәтижесінде, 1981 және 1989 жылдар аралығында 700 мың поляк Батысқа эмиграциялады. Елден және оның экономикалық проблемаларынан қашу үшін бірқатар халықаралық рейстер қашқындалған. 1980 жылдың желтоқсаны мен 1983 жылдың қазаны аралығында, 11 польша рейсі Берлин Темпельхоф әуежайына ғана қашқындалды. Соған шамамен бір уақытта, өзін "Польша революциялық үй армиясы" деп атаған топ 1982 жылдың 6 қыркүйегінде Швейцарияның Берн қаласындағы Польша елшілігін басып алып, бірнеше дипломатты кепілге алды. Бірақ, бұл коммунистік Польша құпия қызметтерінің "Солидарность" қозғалысын қарапайым ету мақсатымен жасаған айқын провокациясы болып шықты.

Халықаралық жауап

1981 жылы 23 желтоқсанда Катовицедегі "Вужек" көмір кенішіндегі оқиғадан кейін АҚШ Польша Халық Республикасына қарсы экономикалық санкциялар салды. 1982 жылы АҚШ 1987 жылға дейін ең ұсынылған ұлт саудасының мәртебесін тоқтатты және Польшаның Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) мүшелікке түсуіне вето қойды. 1982 жылдың 30 қаңтары, Польшада әскери жағдай енгізілген күннің бір жылдығы, АҚШ президенті Рональд Рейган әкімшілігімен Польшамен ынтымақтастық күні деп жарияланды. Келесі күні, 1982 жылдың 31 қаңтарында көптеген елдердің телеарналары, сондай-ақ "Америка дауысы", "Азаттық" радиосы және "Франция халықаралық радиосы" бірлесіп "Польша – Польша болсын" деген бағдарламаны эфирге шығарды. Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) "Солидарность" қозғалысына жыл сайын шамамен 2 миллион доллар ақшалай көмек берді, бес жыл ішінде барлығы 10 миллион долларға жетті. ЦРУ мен "Солидарность" арасында тікелей байланыс болған жоқ, барлық қаржы үшінші тараптар арқылы жіберілді. ЦРУ қызметкерлеріне "Солидарность" көшбасшыларымен кездесуге тыйым салынды, ал ЦРУ-дың "Солидарность" белсенділерімен байланысы AFL–CIO-ға қарағанда нашар болды. AFL–CIO өз мүшелерінен 300 000 доллар жинап, оны "Солидарность" қозғалысына материалдық және ақшалай көмек ретінде тікелей берді, ал "Солидарность" оның қолданылуын бақыламады. АҚШ Конгресі демократияны ілгерілету үшін Ұлттық демократия қорын (ҰДҚ) бекітті, ал ҰДҚ "Солидарность" қозғалысына 10 миллион доллар бөлді. ЦРУ-дың "Солидарность" қозғалысына көрсеткен көмегіне ақша, жабдықтар және оқу кірді, бұл көмек Арнайы операциялар бөлімімен үйлестірілді. АҚШ Өкілдер палатасының барлау комитетінің мүшесі Генри Хайд АҚШ-тың "жасырын газеттер, радио хабарларын тарату, үгіт-насихат, қаржы, ұйымдастырушылық көмек және кеңес беру" сияқты техникалық көмек көрсеткенін мәлімдеді. Рим папасы Иоанн Павел II Польшаның кардиналы Стефан Вышинскийге хат жолдап, мемлекет пен жұмысшылар арасында бейбіт келіссөздерді өткізуге шақырды және поляктардың "өздерінің мәселелерін өздері шешуге толық құқығы бар екенін" қолдады.

After the "Wujek" Coal Mine incident in Katowice on 23 December 1981, the United States imposed economic sanctions against the People's Republic of Poland. In 1982, the United States suspended most favored nation trade status until 1987 and vetoed Poland's application for membership in the International Monetary Fund. January 30, 1982, the first anniversary of the introduction of martial law in Poland, was declared by the administration of American President Ronald Reagan Day of Solidarity with Poland. The next day, January 31, 1982, television stations in many countries, as well as the radio stations Voice of America, Radio Liberty and Radio France Internationale broadcast a joint program entitled Let Poland be Poland. The Central Intelligence Agency (CIA) transferred around $2 million yearly in cash to Solidarity, for a total of $10 million over five years. There were no direct links between the CIA and Solidarność, and all money was channeled through third parties. CIA officers were barred from meeting Solidarity leaders, and the CIA's contacts with Solidarność activists were weaker than those of the AFL–CIO, which raised $300,000 from its members, which were used to provide material and cash directly to Solidarity, with no control of Solidarity's use of it. The U. S. Congress authorized the National Endowment for Democracy to promote democracy, and the NED allocated $10 million to Solidarity. CIA support for Solidarity included money, equipment and training, which was coordinated by Special Operations. Henry Hyde, U. S. House intelligence committee member, stated that the USA provided "supplies and technical assistance in terms of clandestine newspapers, broadcasting, propaganda, money, organizational help and advice". Pope John Paul II wrote a letter to the Primate of Poland, Cardinal Stefan Wyszyński, in which he called for peace talks between the state and the workers, supporting the Poles' "undeniable right to resolve their problems by themselves".

Конституцияға қайшы шешім

1989 жылы Польшада коммунизм құлағаннан кейін, парламенттік комиссия мүшелері әскери жағдайдың елдің конституциясын айқын бұза отырып енгізілгенін анықтады. Конституция атқарушы билікке парламент сессиялары арасында ғана әскери жағдай жариялауға рұқсат берген (басқа уақытта бұл шешімді Сейм қабылдауға тиіс болған). Алайда, әскери жағдай енгізілген кезде Сейм отырыста болған. 1992 жылы Сейм 1981 жылғы әскери жағдайды заңсыз және конституцияға қайшы деп жариялады.

Кеңестер интервенциясы туралы пікірталас

Войцех Ярузельский сияқты әскери жағдайды ұйымдастырушылар әскердің шаралары Польшаны Кеңес Одағының, Шығыс Германияның және басқа Варшава шарты елдерінің (1956 жылы Венгрияда және 1968 жылы Чехословакияда болған бұрынғы әскери араласулар сияқты) мүмкін қаупінен сақтап қалды деп мәлімдейді. Әскери жағдай енгізілуін қолдаған қоғамдық қайраткерлер (оның ішінде оңшылдардан Жендрей Гиртич сияқтылар) да осы қауіп туралы айтты. 2009 жылы архивтік құжаттарда Ярузельскийдің кеңестік әскери басшы Виктор Куликовпен сөйлескен кезде, ішкі жағдай нашарлағандықтан кеңес әскерлерінің араласуын өтінгені көрсетілді. Ярузельский бұл құжатты "тағы бір жалғандық" деп мәлімдеп, барлық айыптауларды жоққа шығарды.