Артуқід әмірі Ілғази бен Мардин тарихы

Кіріспе

Артукидтердің Мардин билеушісі 1107–1122 жылдары. Наджм ад-Дин Илғази ибн Артук (8 қараша 1122 жылы қайтыс болды) – 1107–1122 жылдары Мардинді билеген түркімен Артукид әулетінен шыққан билеуші. Ол Оғыз тайпасының Дөгер руында туған.

Өмірбаян

Оның әкесі Артук бей Артукид әулетінің негізін қалаушы болды және оны Селжұқ әмірі Тутуш Иерусалимнің губернаторы етіп тағайындады. Артук қайтыс болғаннан кейін, Ілғазы мен оның інісі Сөкмен Иерусалимнің әкімдері болды. 1096 жылы Ілғазы Дамасктың Дуқағымен және Антиохияның Яғы Сиянмен Алеппоның Радванға қарсы одақтасты; Дуқақ пен Радван Тутуш қайтыс болғаннан кейін Сирияны бақылау үшін күресіп жатты. Ілғазы мен Дуқақ ақырында дауласып, Ілғазы тұтқындалды, бұл оның інісі Сөкменнің Иерусалимді басып алуына әкелді, бірақ Ілғазы босатылған кезде қаланы қайтарып алды. 1098 жылы қаланы Мысырдың Фатимид әмірі әл-Афдал Шаханшах басып алғанға дейін ол қалада болды. Бұдан кейін ол ағаларының да тұрған жері – Жәзираға барып, өзінің беделін көтеруге тырысты. Содан кейін ол Селжұқ сұлтаны Махмұд I-нің қызметіне кірді, ол оған Хулуанды берді және оны Бағдадтың шихнасына, сұлтанның атынан халифаның істерін бақылайтын кеңсеге тағайындады. 1104 жылы Ілғазы шихна ретінде қызметінен босатылып, сол жылы Сөкмен қайтыс болғаннан кейін Артукид әулетінің басшысы болды. Бұл туралы Сөкменнің ұлы Ибраһим дау көтерді, бірақ 1108 жылы Ілғазы Мардинді одан тартып алды. Артукидтердің басшысы ретінде ол ұзаққа созылған одақтар жасаған жоқ және жиі жақтарын ауыстырып, мұсылмандармен де, христиан крестшілерімен де одақтасты. 1110 жылы ол Эдессаны қоршауға алуға қатысты. 1114 жылы ол өзінің немере інісі Балақ (болашақтағы Алеппо әмірі) Мосулдың Селжұқ губернаторы Ақсунқұр әл-Бұрсуқиді жеңіп, Селжұқ сұлтанының ұлы Масудты тұтқынға алды. 1115 жылы Ілғазы Хомсты қоршап алды, бірақ оны губернаторы Хир Хан қысқа уақытқа тұтқынға алды. Сол жылы Роджер Антиохиялық, Бальдуин I Иерусалимдік, Понс Триполилік және Бальдуин II Эдессалық Антиохияны Селжұқ генералы Бурсуқ ибн Бурсуққа (әл-Бұрсуқимен шатастырмау керек) қарсы қорғады. Бұл екі әскер шайқасқа қатыспады, бірақ кейіннен Бурсуқ Роджермен Сармин шайқасында жеңілді. 1117 жылы Лулу өлтірілгеннен кейін Ілғазы Алеппоны өз бақылауына алды. Оны басқаруға Әмина Хатун шақырды. 1118 жылы ол Майяфирикинды басып алып, оны қоршаған ауылды бейбітшілікке жеткізді. 1119 жылы Ілғазы Роджерді Агер Сангуинис шайқасында жеңіп, өлтірді; Ибн әл-Қаланиси жеңісті «ең керемет жеңістердің бірі» деп сипаттады, ал мұндай құдайлық көмек Исламға ешқашан берілмеген. Антиохияның Атариб, Зердана, Сармин, Маарат әл-Нуман және Кафартаб қалалары оның әскеріне түсті. «Бірақ Ілғазы өзінің жеңісін толыққанды пайдалана алмады. Оның ұзақ уақыт бойы мас болуы әскерін басшылықтан айырды, ал түрікмендер олжадан кейін еркін тарады». Бальдуин II (қазіргі Иерусалимнің Бальдуин II) көп ұзамай Ілғазыны қуып, 1119 жылы 14 тамыздағы Хаб шайқасында түріктерге ауыр залал келтірді. Келесі жылы Ілғазы Нисибинды басып алды, содан кейін солтүстікке қарай Арменияға қарай бұрылмас бұрын Эдесса графтығын тонады. 1121 жылы ол крестшілермен келісім жасады және 250 000 – 350 000 әскерімен, оның ішінде күйеу баласы Садақа мен Ганжаның сұлтан Маликі бастаған адамдармен Грузияға шабуыл жасады. Грузияның Давид IV Дидгори шайқасында қарсы шықты және Ілғазы жеңілді. Едессалық Матайдың айтуынша, 400 000 Селжұқ қаза тапты. Түрлі басшылардың ішінде тек Ілғазы мен оның күйеу баласы Дубайс ғана құтқарылды. 1122 жылы Ілғазы мен Балақ Эдессаның Иоселин I-ін жеңіп, тұтқынға алды, бірақ Ілғазы сол жылдың қарашасында Диярбекирде қайтыс болды. Ол Майяфарикинде (бүгінгі Сильван) жерленген. Балақ оған Алеппода, ал оның ұлдары Сүлеймен мен Тимурташ оған Мердинде билік жүргізді. Ибн әл-Қаланиси Ілғазының мінезіне бейтарап қарайды және әмірдің тек бір «аянышты әдеті» туралы айтады: «Ілғазы шарап ішіп, оны жеңген кезде, ол әдетте бірнеше күн бойы мас күйде болды, өзінің сезімдерін жеткілікті түрде қалпына келтірмей, бақылауға алу немесе кез-келген мәселе немесе шешім туралы кеңес алу үшін». Антиохиялық хроникашы Вальтер Канцлер, Әгер Сангуинис шайқасына дейін, Вальтердің өзі тұтқындалғанға дейін, Ілғазыға бейтарап болды; Ілғазы (латын тілінде «Алғази» деп жазылған) содан кейін «тиран» және «Түркмендердің алдамшы және қарсылық білдіруші ханзадасы» ретінде сипатталады. Вальтер Ілғазының маскүнемдігіне де тоқталып өтті.

His father Artuk Bey was the founder of the Artukid dynasty, and had been appointed governor of Jerusalem by the Seljuq emir Tutush. When Artuk died, Ilghazi and his brother Sökmen succeeded him as governors of Jerusalem. In 1096, Ilghazi allied with Duqaq of Damascus and Yaghi Siyan of Antioch against Radwan of Aleppo; Duqaq and Radwan were fighting for control of Syria after the death of Tutush. Ilghazi and Duqaq eventually quarrelled and Ilghazi was imprisoned, leading to the capture of Jerusalem by his brother Sökmen, but Ilgazi recovered the city when he was released. He held it until the city was captured by the Fatimid vizier of Egypt, al Afdal Shahanshah, in 1098. After this he sought to make a name for himself in the Jezirah, where his brothers had also established themselves. He then entered the service of the Seljuq sultan Mahmud I, who granted him Hulwan and made him shihna of Baghdad, an office which oversaw the affairs of the caliph on behalf of the sultan. Ilghazi was dismissed as shihna in 1104 and became leader of the Artukid family after the death of Sökmen that year. This was disputed by Sökmen's son Ibrahim, but Ilghazi took Mardin from him in 1108. As head of the Artukids he made no lasting alliances and frequently switched sides, allying with both fellow Muslims and Christian crusaders whenever he saw fit. In 1110, he participated in an unsuccessful siege of Edessa. In 1114, he and his nephew Balak (future emir of Aleppo) defeated the Seljuq governor of Mosul, Aqsunqur al Bursuqi, and captured Mas'ud, son of the Seljuq sultan. In 1115, Ilghazi besieged Homs, but was captured briefly by its governor Khir Khan. Later that year, Roger of Antioch, Baldwin I of Jerusalem, Pons of Tripoli, and Baldwin II of Edessa defended Antioch against the Seljuq general Bursuq ibn Bursuq (not to be confused with al Bursuki), with the aid of Ilghazi, Toghtekin of Damascus, and Lulu of Aleppo, all enemies of Bursuk. These two armies did not come to battle, although Bursuk was later defeated by Roger at the Battle of Sarmin. Ilghazi gained control of Aleppo after the assassination of Lulu in 1117. He was invited to take control by princess Amina Khatun. In 1118, he took control of Mayyafiriqin and pacified the surrounding countryside. In 1119, Ilghazi defeated and killed Roger at the Battle of Ager Sanguinis; Ibn al Qalanisi describes the victory as "one of the finest of victories, and such plenitude of divine aid was never granted to Islam in all its past ages." The Antiochene towns of Atharib, Zerdana, Sarmin, Ma'arrat al Numan and Kafartab fell to his army. "Il Ghazi, however, was unable to extract full profit from his victory. His prolonged drunkenness deprived his army of leadership, and left the Turkmens free to scatter after plunder." Baldwin II (now Baldwin II of Jerusalem) soon arrived to drive Ilghazi back, inflicting heavy losses on the Turks in the hard fought Battle of Hab on August 14, 1119. The next year Ilghazi took Nisibin, and then pillaged the County of Edessa before turning north towards Armenia. In 1121, he made peace with the crusaders, and with supposedly up to 250,000–350,000 troops, including men led by his son in law Sadaqah and Sultan Malik of Ganja, he invaded Georgia. David IV of Georgia met him at the Battle of Didgori and Ilgazi was defeated. According to Matthew of Edessa 400 000 Seljuks were killed. Among the various leaders, only Ilghazi and his son in law Dubais escaped. In 1122, Ilghazi and Balak defeated Joscelin I of Edessa and took him prisoner, but Ilgazi died in November of that year at Diyarbekir. He was buried at Mayyafariqin (Silvan today). Balak succeeded him in Aleppo and his sons Suleiman and Timurtash succeeded him in Mardin. Ibn al Qalanisi is generally neutral on the character of Ilghazi, and describes only one "disgraceful habit" of the emir: "Now when Ilghazi drank wine and it got the better of him, he habitually remained for several days in a state of intoxication, without recovering his senses sufficiently to take control or to be consulted on any matter or decision." The Antiochene chronicler Walter the Chancellor was at first also neutral towards Ilghazi, until the Battle of Ager Sanguinis, in which Walter himself was captured; Ilghazi (written as "Algazi" in Latin) is then described as a "tyrant" and the "prince of the delusion and dissent of the Turcomans." Walter also remarks on Ilghazi's drunkenness.