Кіріспе

Босния және Герцеговинаның сербтері, көбінесе босниялық сербтер немесе герцеговиналық сербтер деп аталады, елдің үш құраушы ұлтының бірі болып табылады. Көпшілігі өздерін православиелік христиандар және серб тілінде сөйлейтіндер деп жариялайды. Сербтердің Босния мен Герцеговинаның қазіргі аумағын мекендегенінің ұзақ және үздіксіз тарихы бар, сондай-ақ осы аумақта мемлекеттіліктің ұзақ тарихы бар. 7 ғасырда Балқанға славяндар қоныс аударды, ал сербтер жарым аралды, оның ішінде қазіргі Герцеговинаның кейбір бөліктерін қоныстандырған негізгі тайпалардың бірі болды. Боснияның кейбір жерлерін серб князі Часлав 10 ғасырда, 960 жылы қайтыс болғанға дейін басқарды. Дукляның аумақтары, соның ішінде Зета мен Захлумия кейіннен 1101 жылы құлау алдында Сербия патшалығына біріктірілді. 12 ғасырдың екінші жартысында Босния мен Герцеговинаны Неманич әулеті басқарды. Степан Томашевич 1459 жылы Сербияның деспоты ретінде қысқа уақыт билік жүргізді және 1461 мен 1463 жылдар аралығында Боснияның патшасы болды. 15 ғасырдан бастап Осман билігі Босния мен Герцеговинада тұратын православиелік халыққа қарсы кемсітушілікке, сондай-ақ 19 ғасырда сербтердің ұлттық санасының қалыптасуына әкелді. 20 ғасыр Аустрия-Мажарстанның басып алуымен (1878–1918), Екінші дүниежүзілік соғыстағы геноцидпен және 1992 жылы Босния соғысына әкелген Югославияның ыдырауымен белгіленді. 1990 жылдары көптеген сербтер Сербия мен Черногорияға көшіп кетті. Босния соғысынан бұрын Босния-Герцеговинаның көп бөлігінде өмір сүрген сербтердің көпшілігі қазір Серб Республикасында тұрады. Босния мен Герцеговинаның статистикалық кеңсесінің мәліметіне сәйкес, 2013 жылғы санақ бойынша Босния мен Герцеговинада 1 086 733 серб тұрады. "Рашка" (Рашка) аймағы сербтердің қоныстану орталығы болды және серб тайпалары Адриатика жағалауының жанындағы, әсіресе қазіргі Герцеговина мен Черногория аймақтарында орналасқан деп есептеледі. Князь Властимир (830–850 жылдары билік еткен) серб тайпаларын біріктірді, ал болгарларды жеңгеннен кейін батысқа қарай кеңейіп, Босния мен Захумле (Герцеговина) алды. Кейіннен, князь Петар (892–917 жылдары билік еткен) Боснияның герцогы Тишемирді жеңіп, Босна өзенінің аңғарын басып алды. Осы кезде Босния алғаш рет жеке аумақ ретінде "De Administrando Imperio" (шамамен 960 жыл) атты саяси және географиялық құжатта тіркелді, оны Шығыс Рим императоры Константин VII жазған. Серб князіне арналған бөлімде оның жерлері "Босона, Катера және Десник" деп сипатталған, бұл Боснияның сербтерге тәуелділігін көрсетеді, бірақ оның аумағы қазіргі Босниядан кішірек болған. Князь Часлав Сербияны кеңейтіп, Травуния мен Боснияның кейбір бөліктерін қосып, 10 ғасырда Боснияны 960 жылы қайтыс болғанға дейін тиімді басқаруға қол жеткізді. Оның өлімінен кейін Боснияның көп бөлігі Хорватияның билігіне айналды, бірақ Византия империясы Самуил Болгарияны жеңіп алғанға дейін, ол аумақты бағындырды. 11 ғасыр бойы Босния жартылай хорваттар, жартылай сербтердің басқаруында болды. Боснияның оңтүстігінде Дукляның аумақтары орналасқан, оған Зета мен Захлумия кірді, олар жергілікті серб князьдері басқаратын серб патшалығына біріктірілді. 1070 жылдары бұл Рашка аймағын да қамтиды. Константин Бодиннің тұсында сербтер Боснияның көп бөлігін басып алды, бірақ 1101 жылы оның өлімінен кейін патшалық бөлінді. 12 ғасырдың көп бөлігінде Босния Венгрия мен Византия империясы арасында соғыс жүрді; Венгрия оны 1137 жылы Византия империясына жоғалтып, 1180 жылы қайтадан басып алды. 1180 жылдан кейін Боснияның билеушісі Бан Кулин өзінің тәуелсіздігін нығайта бастады және венгрлік бақылау номиналды болды. Осы тәуелсіздікке дейін Босния кейде Сербияның билігі астында болды, әсіресе 10 ғасырдың ортасы мен 11 ғасырдың соңы. Ерте орта ғасырлар кезеңінің басым бөлігінде Герцеговина іс жүзінде Сербия аумағы болды. Алайда Боснияның өзі саяси және діни тұрғыдан көбірек Хорватияға байланысты болды. Тарихшылар Джон Файн және Роберт Дония 1180 жылға дейін Босния қысқа уақытқа сербтер мен хорваттардың құрамында болғандығын ескергенде, босниялықтардың адалдықтарын алуға немесе Боснияға ешқандай дәрежеде дәрежеге ие болуға жеткілікті ұзақ уақыт бойы көршілердің ешқайсысы босниялықтарды ұстаған жоқ деген тұжырымға келді. 12 ғасырдың екінші жартысында Сербияның бірлігі мен билігі Рашканың Ұлы князі (župan) Стефан Неманья бастаған Неманич әулеті құрылғаннан кейін өсті. Қазіргі Монтенегро, Босния, Герцеговина және Сербияның орталық бөлігі оның билігіне кіретін. Орта ғасырларда Герцеговинада Шығыс православиесі бекітілді, ал Неманич әулеті кезінде Сербия православие шіркеуінің ықпалы аймақта өсті. Алайда православие Боснияға Осман империясының басып алуына дейін елеулі үлкен прогресс жасаған жоқ. Котроманик (көпше түрі: Котроманики) әулеті Боснияны 13 ғасырдың екінші жартысынан бастап 1463 жылы Осман империясының басып алуына дейін басқарды. Ол 1322 жылы Боснияның баны болған Степан II-мен басталды, ол Герцеговинаны қоса алған аумақтарды қосып алып, Босния мемлекетінің аумағын кеңейтті, бұл Босния мен Герцеговина саяси бірлігінің алғашқы рет құрылуына мүмкіндік берді. Котроманик әулеті Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаның бірнеше патшалық үйлерімен туысқандық байланыс жасады, бұл олардың династиялық дамуына көмектесті. Степан II-нің сіңілі баласы Твртко I, серб Неманич әулетінің ұрпағы, одан кейін 1377 жылы Босния патшалығын құрды және өзін "Сербия/сербтер мен Боснияның патшасы" деп жариялады. Соңғы билеуші Степан Томашевич 1459 жылы Сербияның деспоты ретінде қысқа уақыт билік жүргізді және 1461 мен 1463 жылдар аралығында Боснияның патшасы болды, бірақ екі елді де және өзінің өмірін Осман түрктеріне жоғалтты. Герцеговина 1466 жылы құлады. Алайда Осман империясы Боснияның жекелігі мен аумақтық тұтастығын сақтауға мүмкіндік берді, Боснияны империяның бір бөлігі ретінде қарастырды. 1875 жылы Герцеговинадағы христиан халқының көтерілісінен бастау алған маңызды көтеріліс басталды, оған босниялық сербтер жетекшілік етті. Бастапқыда босниялық мұсылман жер иелерінен салықтың артық болуына қарсы болған көтеріліс Осман билеушілеріне қарсы кеңірек көтеріліске айналды. 1803 жылы Матея Ненадович Сараеводан жергілікті серб көшбасшыларымен кездесіп, көтерілістегі олардың үлесін келісу үшін, соңғы мақсаты екі армияның Сараевода кездесуі болды. Австро-Мажар әкімшілігі көп конфессиялық және плюралистік босниялық ұлт идеясын қолдады. Боснияны басқаруға тағайындалған Австро-Мажарлық қаржы министрі және Венадағы әкімшілік Béni Kállay Босния халқында "үлкен және қуатты ұлтқа жататынымыз" сезімін тудыру мақсатында Bošnjaštvo ("босниялықтық") түріндегі босниялық национализмін қолдады. Австро-Мажарлар босниялықтарды "босния тілінде сөйлейтін және тең құқылы үш дінге бөлінген" деп қарады. Бір жағынан, бұл саясат Босния мен Герцеговинаны өзінің ірредентистік көршілерінен (Шығыс православиелік Сербия, католик Хорватия және мұсылман Осман империясы) оқшаулауға және Боснияның православиелік және католик қауымдастықтары арасында серб және хорват ұлттық идеяларын маргиналдауға бағытталған. Екінші жағынан, Габсбург әкімшілері дәл осы ұлттық идеяларды (әсіресе босниялық фольклор мен символизмді) өзінің Габсбург мемлекетіне адал босниялық патриотизмінің нұсқасын ілгерілету үшін пайдаланды. Сондықтан Габсбург саясатын ұлттыққа қарсы емес, империялық национализмнің өзіндік стилін қалыптастыру деп сипаттауға болады. Бұл саясат ұлттық және діни желілер бойынша жіктерді де күшейтті. Босниялық сербтер...

Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Босния мен Герцеговина 1918 жылдың қазан және желтоқсан аралығында құрылған, халықаралық жағынан мойындалмаған словендер, хорваттар және сербтер мемлекетінің құрамына кірді. 1918 жылдың желтоқсанында бұл мемлекет Сербия Корольдігімен бірігіп, Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігін құрды, ол 1929 жылы Югославия Корольдігі деп қайта аталды. Сербия басшылығы мұсылман өкілі Мехмед Спахоның талаптарын қабылдап, Босния мен Герцеговинаның соғысқа дейінгі аумақтық тұтастығын сақтауға шешім қабылдады, осылайша Боснияның ішкі аудандарының шекараларын өзгертпеді. Босниялық сербтердің көпшілігі Сербиямен бірігуді қолдады, себебі бұл барлық сербтердің бір мемлекетте бірігу арманының іске асуындай көрінді. Дегенмен, Босниялық сербтердің бір бөлігі Босния мен Герцеговина мен Сербия арасындағы ресми байланыс болмағандықтан наразылық білдірді. Босниялық мұсылмандар жаңа келісімді отаршылдық үкімнің түрі деп қарастырып, оның орнына құрамына кіретін аймақтарға автономия құқығы берілген орталықтандырылмаған унитарлық мемлекет құруды ұсынды. Босниялық хорваттар Югославияны алты бірлікке бөлуді қолдады, олардың бірі Босния мен Герцеговина болуы керек еді. 1921 жылғы Конституция Боснияның аумақтық бірлігін сақтап, мұсылмандардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Бұл 1929 жылға дейін жалғасты, содан кейін 6 қаңтарда король Александр диктатура жариялады. Корольдық Югославия деп аталған мемлекет, негізінен табиғи шекараларға сүйенген Бановиналар деп аталатын жаңа аумақтық бірліктерге бөлінді. Босния мен Герцеговина төрт Бановинаға бөлінді, олардың үшеуінде сербтер көпшілікті құрады. 1934 жылы король Александр қаза тауып, диктатура аяқталды. 1939 жылы қырғындарға, жемқорлыққа, зорлық-зомбылыққа және орталықтандырылған саясаттың сәтсіздігіне тап болған серб басшылығы хорваттармен келісімге келді. Бановиналар кейін 1939 жылы бірлескен мемлекетті үш бөлікке немесе үш Бановинаға бөлудің соңғы ұсынысына айналды: бір словен Бановинасы, бір хорват және бір серб Бановинасы, олардың әрқайсысы тиісінше этникалық топтардың этникалық аймақтарының көп бөлігін қамтыды. Қазіргі Босния мен Герцеговинаның аумағының көп бөлігі Сербия Бановинасының құрамына кіруі керек еді, себебі Босния мен Герцеговинаның аумағының көп бөлігі сербтермен қоныстанған және сербтер жалпы салыстырмалы көпшілікті құрады. 1939 жылдың 26 тамызында Хорватия шаруалар партиясының президенті Владко Мачек және Драгиша Цветкович келісімге келді (Цветкович-Мачек келісімі), оған сәйкес Сава және Жағалау Бановиналарын, сондай-ақ Оңтүстік Далмация, Срем және Солтүстік-Батыс Босниядағы бірқатар аудандарды қамтитын Хорватия Бановинасы құрылды. Хорват Бановинасының шамамен 20% сербтермен қоныстанған. Бұл жеңілдіктер кейбір хорваттарға қанағаттандырмады, ал сербтер де қанағаттанбады және өз Бановиналарын іздеді. Босниялық мұсылмандармен бөліну жоспары туралы кеңес жүргізілмеді және оларға ешқандай балама ұсынылмады. Сербтер мен хорваттардың арасындағы бәсекелестік идеологиялардың Босния мен Герцеговинаға әсері, сондай-ақ жаңа Югославия мемлекетіндегі этносаралық қатынастар мен басқару мәселелерінде келісімнің болмауы тұрақсыздыққа алып келді. Алайда Югославия 1941 жылдың сәуір айында нацистік Германияның елге басып кіруінен кейін ғана құлады, бұл елді үш түрлі оккупациялық аймаққа бөлді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Югославияны басып алғаннан кейін Босния мен Герцеговина аумағы Хорватияның Тәуелсіз Мемлекетіне (NDH) қосылды, бұл итальяндық-германдықтар орнатқан қуыршақ мемлекет болды. Хорват фашистік усташе режимі және оның басшысы Анте Павелич билікке келді. Усташе билігі тұсында сербтер, еврейлер және рома халқы жүйелі геноцидке ұшырады, олардың көптігіне байланысты сербтер басты нысанаға айналды. Зорлық-зомбылықтың масштабы Босния мен Герцеговинада тұратын әрбір алтыншы сербтің қаза тауып, соғыста, көбінесе усташелердің қолынан туысқандарының қаза болуына әкелді. Бұл оқиға Хорватия мен Босниядағы сербтердің ұжымдық естелігіне терең әсер етті. Басқалары концлагерлерге жіберілді. Витез қаласының жанында орналасқан Крущица концлагері – усташелер құрған концлагерлердің бірі еді. Ол 1941 жылдың сәуір айында серб және еврей әйелдері мен балалары үшін құрылды. АҚШ Холокост мұражайының мәліметтері бойынша, усташе билігі тұсында 320 000–340 000 серб өлтірілді. Соғыс кезінде Босния мен Герцеговина аумағында 209 000 серб, яғни Босния халқының 16,9 пайызы қаза тапты. 2015 жылдың 4 қарашасында Босния мен Герцеговина Президенттігінің босниялық мүшесі Бакир Изетбегович Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінде сербтерді қуғынға салуды геноцид деп мойындады. Оське қарсы көпұлтты қарсылық қозғалысы Югослав партизандары түрінде пайда болды, оған Жосип Броз Тито жетекшілік етті. Сонымен қатар, Дража Михайлович басқарған серб ұлтшылдары мен роялистерден Четниктер жасағы құрылды, ол бастапқыда қарсылық қозғалысы болғанмен, көбірек жақтасқандыққа ұшырады. Сербтердің адалдығы партизандар мен четниктер арасында бөлінді, бірақ Шығыс Босниядағы сербтер аймақта әскери жетістікке жеткен партизандарға көбірек жақтасты. НДХ-ның басқа аймақтарындағыдай, Босния мен Герцеговинадағы усташе саясаты серб халқының көтерілісіне әкелді. 1941 жылдың маусым айында Герцеговинаның шығысындағы сербтер сербтерді қырғыннан кейін НДХ билігіне қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырды, ол екі аптадан кейін басылды. Сербтерді қуғынға салу серб халқының қоныстанған аймақтарында, Боснияның кейбір бөліктерінде қарсылық қозғалыстарының күшеюіне әкелді. Тағы бір көтеріліс, оған партизандар жетекшілік етті, 1941 жылдың 27 шілдесінде басталды. Партизандар 1945 жылдың 6 сәуірінде Сараевоны азат етті, ал бірнеше аптадан кейін Босния толық бақылауға алынды. Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы құрылды және 1946 жылғы Конституция Босния мен Герцеговинаны жаңа Югославия мемлекетінің алты құрауыш республикасының бірі деп ресми жариялады.

Босния соғысы

1991 жылы маусымда Словения мен Хорватия тәуелсіздік жариялағаннан кейін Босния мен Герцеговина Югославия федерациясында қалу, әлде өз тәуелсіздігін іздеу дилеммасына тап болды. Көптеген босниялықтар мен хорваттар тәуелсіздікті қолдады, ал босниялық сербтердің көпшілігі оған қарсы болды. 1991 жылдың 15 қазанында Сараевода Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының Парламенті «егемендік туралы меморандумды» қабылдады, осының салдарынан босниялық серб өкілдері Парламенттің құрамынан шығып кетті. 1991 жылдың 24 қазанында Серб демократиялық партиясы (СДП) Босния мен Герцеговинаның серб халқы Ассамблеясын құрды, ол серб халқы Югославияда қалуды қалайтынын жариялады. 1992 жылдың 9 қаңтарында босниялық сербтер «Босния мен Герцеговинадағы серб халқының Республикасын» жариялады. 1992 жылдың 29 ақпаны мен 1 наурызы аралығында Еуропалық қауымдастық қолдауымен босниялық референдум өтті, онда сайлаушылардың 99,7 пайызы тәуелсіздікке дауыс берді. Босниялық сербтер бойкоттағандықтан, сайлауға қатысу көрсеткіші 63,4 пайызды құрады.

Демография

2013 жылғы санақ бойынша Босния және Герцеговинада 1,086,733 серб тұрды, бұл жалпы халықтың 30,78% құрайды. Олардың көп бөлігі, 1,001,299 адам Серб Республикасында немесе жалпы серб халқының 92,13% тұрды. Серб Республикасында сербтер жалпы халықтың 81,51% құрайды. Ал Босния және Герцеговина Федерациясында 56,550 серб немесе жалпы серб халқының 5,20% тұрды. Сербтер Босния және Герцеговина Федерациясы халқының 2,55% құрады. Брчко округінде 28,884 адам немесе жалпы серб халқының 2,66% тұрды. Олар Брчко округінің жалпы халқының 34,58% құрады.

Демографиялық тарихы

Этникалық жиынтықтар мен пайыздарЖыл/ХалықСербтер %Барлық БиХ халқы1879 496,485 42,88% 1,158,4401885 571,250 42,76% 1,336,0911895 673,246 42,94% 1,568,0921910 825,418 43,49% 1,898,0441921 829,290 43,87% 1,890,4401931 1,028,139 44,25% 2,323,5551948 1,136,116 44,29% 2,565,2771953 1,261,405 44,40% 2,847,4591961 1,406,057 42,89% 3,277,9351971 1,393,148 37,19% 3,746,1111981 1,320,644 32,02% 4,124,0081991 1,369,258 31,21% 4,364,6492013 1,086,733 30,78% 3,551,159

Ортағасырлық Босния және Осман империясы

Константин Порфирогениттің "Империяны басқару" еңбегінің 32-тарауы "Сербтер және олардың қоныстанған жерлері туралы" деп аталады. Онда сербтердің қоныстанған аумақтары туралы айтылады, олардың ішінде Босния да бар, атап айтқанда, Котор және Десник деген екі қонысқан қала есімдері кездеседі, олардың орналасқан географиялық жағдайы нақты белгісіз.

Австрия-Венгрия және Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (Югославия Корольдігі)

Австрия-Венгрия серб халқының санын азайту және олардың ұлттық ерекшеліктерін жоюға бағытталған демографиялық саясатты жүргізді, оларды "босниялық ұлтқа" айналдыруға тырысты, сондықтан Австрия халық санағында діни көзқарас жеке басты анықтаудың басты өлшемі ретінде қарастырылды. 1910 жылғы соңғы австриялық халық санағында 825 418 православиелік серб тіркелді, бұл жалпы халықтың 43,49% құрады. Католик энциклопедиясы, 1917 жыл: "1895 жылғы 22 сәуірдегі халық санағына сәйкес, Боснияда 1 361 868 адам, ал Герцеговинада 229 168 адам тұрады, жалпы саны 1 591 036 адамды құрайды. Шаршы мильге шаққандағы адам тығыздығы төмен (шамамен 80 адам), Зальцбургтен (шамамен 70 адам) басқа Австрияның барлық провинцияларынан кем. Бұл орташа көрсеткіш алты округте (Боснияда бесеу, Герцеговинада біреу) көп өзгермейді. Округтердегі шаршы мильге шаққандағы адам саны: Дольня-Тузла, 106; Банялука, 96; Бихач, 91; Сараево, 73; Мостар (Герцеговина), 65; Травник, 62. Барлығы 5 388 елді мекен бар, олардың тек 11-нде 5000-нан астам тұрғын, ал 4689-ында 500-ден аз адам тұрады. Оңтүстік-шығыста тұратын 30 мыңға жуық албандықтарды, бұрын Испаниядан көшіп келген еврейлерді, аздаған Осман түрктерін, саудагерлерді, шенеуніктерді және австриялық әскерлерді есептемегенде, қалған халықтың (шамамен 98%) көп бөлігі оңтүстік славян халқына, сербтерге жатады. Бір ұлттық құрамға ие болғанымен, халық діни сенімдері бойынша үш бөлек топқа бөлінеді: мұсылмандар – шамамен 550 000 адам (35%), грек православиешілері – шамамен 674 000 адам (43%), католиктер – шамамен 334 000 адам (21,3%). Соңғыларының көп бөлігі шаруалар."

Екінші дүниежүзілік соғыс

Сербтер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қуғын-сүргінге ұшырағандықтан демографиялық жағдайы күрт өзгерді. Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің православиелік сербтерді жертен шығару, өлтіру және католиктік дінге мәжбүрлеп көшіру сияқты қатыгез саясаты Босния мен Герцеговинада серб халқының қалпына келмеуіне себеп болды. Нацистік Германия мен Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің жоспарлары бойынша 110 000 серб неміс басқан Сербияға көшіріліп, тасымалданды. 1941 жылдың мамыр-тамыз айларында ғана 200 мыңнан астам серб Сербияға қуылды. Соғыс қызып тұрғанда Сербияда Усташа билеген Босния мен Герцеговинадан 200 000–400 000 серб босқыны болды. Соғыс аяқталғанға дейін 137 000 серб Босния мен Герцеговина аумағынан мүліктің бәрін тастап кетіп қалды. 1961 жылғы халық санауы бойынша сербтер жалпы халықтың 42,9% құрады, олардың саны 1 406 057 адамды көрсетті. 1981 жылғы халық санауы бойынша сербтер жалпы халықтың 32,02% құрады, олардың саны 1 320 644 адамды құрады. Босния мен Герцеговина аумағында сербтердің үлесі аздап өзгерді, бірақ олардың жалпы саны азайды.

Мемлекеттік деңгейде

Босния және Герцеговина Парламенттік Ассамблеясы екі палатадан тұрады: Өкілдер палатасы және Халықтар палатасы. Өкілдер палатасында 42 мүше бар, олар тікелей дауыс беру арқылы сайланады, олардың 28-і Федерациядан, ал 14-і Босния және Герцеговинаның сербтік құрамы – Серб Республикасынан сайланады. Халықтар палатасы 15 мүшеден тұрады, олардың бесеуі босниялықтар, бесеуі хорваттар және бесеуі сербтер, әрқайсысы төрт жылдық мерзімге сайланады. Халықтар палатасының босниялық және хорват мүшелерін Босния және Герцеговина Федерациясының Парламенті сайлайды, ал серб мүшелерінің бесеуін Серб Республикасының Ұлттық Ассамблеясы сайлайды. Серб Республикасында премьер-министр және он алты министрлік бар.

Саяси партиялар

Босния және Герцеговинада және Серб Республикасында бірнеше серб саяси партиялары бар. Тәуелсіз әлеуметтік демократтар альянсы (ТӘСД) 2006 жылдан бері Серб Республикасындағы үстем партия болып табылады, ол алғашқы сайлау табысына қол жеткізгеннен бастап. Оның реформаторлық және социалистік идеологиясы айтарлықтай өзгерді және ол ұлтшылдық және сепаратистік бағытты күшейтіп алды. Сербия демократиялық партиясы (СДП) – жетекші оппозициялық партия. 1990 жылы Радован Караджич құрған бұл партия, ішкі дау-дамайларға дейін аймақтағы ең күшті саяси күш болған. Шіркеулер мен монастырлар фрескалармен және иконостастармен әсемделген, бұл өнер туындыларының тамыры 16 және 17 ғасырларда салынған православие шіркеулері мен монастырларына жетеді. Сараево қаласындағы Ескі православие шіркеуінің мұражайы иконалар мен әртүрлі ғасырларға жататын басқа да құнды заттардың бай коллекциясы бойынша әлемдегі үздік бес мұражайдың қатарында. Босниялық сербтер қазіргі серб сурет өнеріне маңызды үлес қосты. Белгілі суретшілер: Югославиядағы алғашқы абстрактты суретші деп есептелетін Милош Бажич, босниялық пейзажға негізделген көрнекті экспрессионист Йован Биелич, Войо Димитриевич, Неделько Гвозденович, Коста Хакман, Бранко Шотра, Мица Тодорович және тағы басқалар. 1907 жылы Перо Попович, Бранко Радулович және Тодор Швракич Босния және Герцеговинадағы қазіргі заманғы сурет өнерінің бастауын белгілеген екі көрменің бірінде өздерінің туындыларын көрсетті. Сретэн Стоянович – белгілі мүсіншілердің бірі.

Тіл және әдебиет

Босния және Герцеговинаның сербтері серб тілінің шығыс герцеговиналық диалектісінде сөйлейді, ол ижекавиандық айтылумен ерекшеленеді. Серб тілінің іздері осы аумақта өте ерте заманнан бар, мысалы, ежелгі жазуларда, Грдшаның ең көне стечак деп аталатын қабір тасында. Сербияның ең маңызды қолжазбаларының бірі – Мирослав Евангелиясы, Сербияның Ұлы князі Мирослав Хум үшін жазылған. Серб тілі Босния және Герцеговинада жазылған ортағасырлық бірнеше Евангелияға бай. Олар миниатюралармен безендірілген. Ортағасырлық Боснияда сербтердің тәжірибесі серб діни әдебиетінің дамуы және тілдің жетілдірілуі арқылы гүлденді. 16 ғасырдың басында Божидар Горажданин Горажде баспаханасын құрды. Бұл сербтер арасындағы ең алғашқы баспаханалардың бірі және қазіргі Босния және Герцеговина аумағындағы алғашқы баспахана болды. Сол жерде басылған Горажде Псальмасы ерте серб баспагерлерінің ең жақсы туындыларының бірі саналады. 19 ғасырдан бастап Сараеводағы «Босанска вила» және Мостардағы «Зора» саяси және мәдени мәселелерді көтерген маңызды әдеби журналдар болды. Босниялық сербтер серб эпосына үлкен үлес қосты. Эпостық поэзияның белгілі орындаушылары – Филип Вишнич және Тешан Подругович. Босния және Герцеговина серб жазушыларының шығармалары бүкіл серб әдебиеті үшін зор маңызға ие. Есімдері таныс авторлар: Алекса Шантич, Йован Дучич, Петар Кочич, Сима Милутинович Сараелия және Светозар Ћорович.

Музыка

Гюсле, фрула, гайде, тамбурица сияқты дәстүрлі аспаптар Босния және Герцеговина сербтері музыкалық өнернамалар үшін қолданылады. Босния және Герцеговинадағы алғашқы серб әншілер үйірлері 1885 жылы Фочада, 1886 жылы Тузлада, 1887 жылы Приедорда, ал 1888 жылы Мостар мен Сараевода, сондай-ақ елдің басқа қалаларында құрылды. Босния және Герцеговинадағы алғашқы концерт 1881 жылы Баня-Лукада өтті. Серб музыкасы Босния және Герцеговинадағы серб халқының халық әндерімен бай. Көптеген әндер «ојкање» деп аталатын дәстүрлі ән салу тәсілімен орындалады. Раде Йованович, Йовица Петкович, Драгиша Недович сияқты серб әншілері мен композиторлары «севдалинка» деп аталатын әндердің ерекше түріне маңызды үлес қосты. Алекса Шантичтің «Эмина» поэмасы ең танымал «севдалинкалардың» біріне айналды. Халық музыкасының белгілі орындаушылары: Вука Шехерович, Нада Мамула, Нада Обрич және Маринко Роквич. Босния және Герцеговина сербтері Екінші дүниежүзілік соғыстың соңынан бастап елдің тарауына дейін белсенді болған Югославияның поп-рок сахнасына үлкен үлес қосты. Серб музыканттары Ambasadori, Bijelo Dugme, Bombaj Štampa, Indexi, Plavi orkestar, ProArte, Regina, Vatreni Poljubac және Zabranjeno pušenje сияқты танымал топтардың мүшелері және көбінесе жетекшілері болды. Здравко Чолич – Югославия мен Сербияның ең ірі музыкалық жұлдыздарының бірі. Ядранка Стоякович пен Срджан Марьянович әнші-күйші ретінде маңызды мансапқа ие болды. Югославиядан кейінгі танымал әншілер қатарында Желько Самарджич, Романа, Неделько Байич Бая, Саша және Деян Матич бар. Босниялық серб Душан Шестич Босния және Герцеговинаның мемлекеттік әнұранын жазды.

Театр және кино

Босния және Герцеговинадағы алғашқы театрлық қойылымды 1865 жылы серб Стево Петранович Тешань қаласында ұйымдастырды, ал Сараеводағы алғашқы қойылымдар серб Деспич отбасының үйінде өткізілді. Босния және Герцеговинадағы алғашқы көркем фильм – «Майор Баук» фильмін Никола Попович Бранко Ћопичтің сценарийі бойынша түсірген. Ең танымал режиссерлер қатарында Канн кинофестивалінде екі рет «Алтын пальма» жүлдесін жеңген Эмир Кустурица, Здравко Шотра, Предраг Голубович және Боро Драшкович бар. Белгілі сценарийшілер – Гордан Михич және Срджан Кольевич. Югославия және сербия кинематографиясында жетістікке жеткен актерлер: Предраг Тасовац, Бранко Плеша, Марко Тодорович, Тихомир Станич, Никола Пеякович, Небойша Глоговац, Давор Дуймович, Наташа Нинкович және Данина Йефтич.

Фольклорлық

Босния және Герцеговина сербтері серб халқының фольклорына, оның ішінде халықтық киім, музыка, дәстүрлі ән мен аспаптар, эпикалық поэзия, қолөнер және билерге маңызды үлес қосты. Боснияның киімдері екі топқа бөлінеді: Динарлық және Паннониялық стильдер. Шығыс Герцеговинадағы халықтық киімдер Ескі Герцеговина киімдерімен тығыз байланысты. Ел бойынша мәдени-көркем қоғамдар фольклорлық дәстүрді сақтап, дамытуда.

Білім

Босниядағы алғашқы білім беру мекемелері діни орындар болды, босниялық сербтер жағдайында дін қызметкерлері монастырьларда мұғалімдер ретінде қызмет етті. 1878 жылы, австро-венгрлік оккупацияның алғашқы жылында Босния мен Герцеговинада 56 православие мектебі болды, олардың көпшілігі Осман империясының соңында құрылған. 1910 жылы олардың саны 107-ге дейін өсті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін австро-венгрлік билік оларды таратып, қайта жаңғыртуға мүмкіндік бермеді. Сараеводағы алғашқы қыздар мектебін 1858 жылы Стака Скендерова ашты. Коммунизм кезінде Босния мен Герцеговинаның білім беру жүйесі ұлттардың араласуына және сербтердің ұлттық ерекшеліктерін басуға негізделді, себебі Тито елдің әлеуметтік жағын дамытуға баса назар аударды. Босния соғысы кезінде Босния және Герцеговина Серб Республикасы құрылғанда, босниялық сербтердің мектептік оқу бағдарламалары Сербияға бейімделу үшін өзгертілді. Соғыс аяқталғаннан кейін және Дейтон келісімдері арқылы Серб Республикасы құрылғаннан кейін, Серб Республикасындағы білім беру саласындағы құзыреттілік Серб Республикасы Үкіметіне берілді, ал Федерацияда – кантондарға. Сараево университеті екіге бөлінді: босняк бөлімі Батыс Сараевода, ал серб бөлімі Шығыс Сараево университеті болып қайта аталды, оның ресми тілі серб тілі болды. Баня-Лука университеті Серб Республикасының құрамына кірді. Серб халқы көпшілік құратын немесе айтарлықтай азшылық болатын муниципалитеттерде, серб тілі ресми тіл болатын мектептер де бар.

Дін

Босния және Герцеговинаның сербтері негізінен Серб Православие шіркеуіне жататын Шығыс православиелік христиандар. CIA World Factbook мәліметтері бойынша, православиелік христиандар ел халқының 30,7% құрайды. Серб Православие шіркеуінің Босниядағы құзыреті бір митрополиядан және төрт епархиядан тұратын бес бөлімшеге бөлінген. 1220 жылы архиепископ Сава Боснияға дейін созылған Орта ғасырлық Дабар епархиясын құрды. 1557 жылы Сербияның Печ патриархаты қайта жаңғырғаннан кейін, ол Дабар және Босния епархиясы болып, кейіннен митрополия мәртебесіне ие болды. 1611 жылы Хум православиелік епархиясы екі аймаққа бөлінді, бірақ келесі ғасырда Захумлье және Герцеговина епархиясына біріктірілді. Шамамен 1532 жылы Зворникте православие епископтығы құрылып, 1852 жылы Тузлаға көшірілді. Баня-Лука епархиясы 1900 жылы құрылды, ал Бихач және Петровац епархиясы 1925 жылы құрылып, 1934 жылы таратылды, 1990 жылы қайта жаңғыртылды. Санкт-Базиль Острог және Санкт-Петр Дабар Боснияның Православие теология факультеті мен семинариясы Босния және Герцеговинадағы екі православие жоғары оқу орны болып табылады және екеуі де Фочада орналасқан. Олардың екеуі де 1882 жылы Босниядағы алғашқы серб орта мектебі ретінде құрылған Сараево Релево діни семинариясымен тарихи байланыста. Босния және Герцеговинада әртүрлі кезеңдерге жататын көптеген серб шіркеулері мен монастырлары бар. Әр бөлімшеде өзінің соборлық шіркеуі мен епископ сарайы бар.

Спорт

Босния және Герцеговинаның сербтері Югославия және Сербия спортына елеулі үлес қосты. Босния және Герцеговинаның қазіргі аумағындағы алғашқы серб "Сокол" қоғамдарын 19 ғасырдың соңында зиялылар құрды. Хорват сербі Стивен Жакула "Сокол" және гимнастика клубтарын ашу мен сақтаудағы көрнекті еңбеккер ретінде есте қалады. Жакула Мостарда "Обилич" серб гимнастика қоғамын және Тузлада "Серб Соколы" спорттық-гимнастика қоғамын құруды бастады. "Сокол" қоғамдары Босния және Герцеговинаның басқа қалаларында да құрылды. Футбол босниялық сербтер арасында ең танымал спорт түрі. Босния және Герцеговинадағы ең көне сербтер басқарған клуб – 1908 жылы құрылған "Славия Источно Сараево", ал ең танымал клубтардың бірі – Митропа кубогы мен Югославия кубогының жеңімпазы "Борац Баня Лука". Сербиялық клубтар Босния және Герцеговинаның Премьер-лигасында және Серб Республикасы Футбол қауымдастығы басқаратын Серб Республикасы Бірінші лигасында қатысады. Югославия, Сербия және Босния құрамаларында ойнаған танымал ойыншылар: Бранко Станкович, Милан Галич, Велимир Сомболак, Душан Баевич, Бошко Антич, Илия Пантелич, Милош Шестич, Саво Милошевич, Младен Крстаич, Невен Суботич, Звездан Мисимович, Лука Йович, Сергей Милинкович-Савич, Огнен Вранеш, Гойко Цимирот, Срджан Граховац, Неманья Бильбия, Дарио Джумич, Зоран Квржич, Мият Гачинович, Раде Крунич және т.б. Звездан Мисимович 2007-2012 жылдары Босния және Герцеговина ұлттық құрамасының капитаны болды, ал Люпко Петрович 1991 жылы "Ред Стар" (Белград) клубын Чемпиондар лигасының жеңімпазы етіп шығарды. Марко Марин – серб тегінің неміс футболшысы. Цикан Станкович – серб тегінің австриялық футболшысы. Босниялық сербтер арасында екінші орынды баскетбол алады. Александр Николичті көбінесе Югославия баскетболының "әкесі" деп атайды. Ол екі рет Еуропаның жыл жаттықтырушысы атағын жеңіп алды, үш рет Еуролига және екі рет FIBA Континенттік кубогын ұтты. Югославия баскетболының төрт "әкесінің" екіншісі – Борислав Станкович, FIBA-ның бұрынғы бас хатшысы және ХОК мүшесі. Әлемдегі ірі жарыстарда сәтті өнер көрсеткен ойыншылар: Ратко Радованович, Дражен Далипагич, Зоран Савич, Предраг Данилович, Владимир Радманович, Желица Комненович, Сладжана Голич, Саша Чадо, Огнен Кузьмич. "Борац" (Баня-Лука) гандбол клубы – Босния және Герцеговинадағы ең табысты серб гандбол клубы. Ол 1976 жылы EHF Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды және 1975 жылы күміс жүлдегер болды. Светлана Китичті Халықаралық Гандбол федерациясы барлық уақыттағы ең үздік әйел гандболшы деп таныды. Басқа да жетістіктерге жеткен ойыншылар: Деян Малинович, Милорад Каралич, Небойша Попович, Златан Арнаутович, Радмила Дрляча, Весна Радович, Небойша Голич, Младен Божинович, Даниел Шарич. Сербияның ең танымал волейбол отбасы – Грбичтер, Шығыс Герцеговинадағы Требинье қаласынан шыққан. Әкесі Милош Еуропа чемпионатында Югославияның алғашқы медалін жеңіп алған команданың капитаны болды, ал ұлдары Ваня мен Никола Сербия құрамасымен Олимпиада чемпиондары атанды. Сербия құрамасымен сәтті өнер көрсеткен басқа да ойыншылар: Джордже Джурич, Бранкица Михайлович, Тияна Бошкович, Елена Благоевич, Саня және Саша Старович. Митар Джурич – серб тегінің грек волейболшысы. Командалық спорттан басқа, босниялық сербтер жеке спорт түрлерінде де жетістіктерге жетті, мысалы, бокста Слободан және Тадижа Качар, дзюдода Радомир Ковачевич, Неманья Майдов және Александар Кукольж, каноэде Миленко Зорич, жүзуде Велимир Степанович және Михайло Чепркало, атуда Андреа Арсович және т.б.