Кіріспе

Көмекейлілер отбасысы - зергерлік қоңыздар.

Scutelleridae – нағыз қоңыздар отбасысы. Олар көбінесе жарқын түсіне байланысты зергерлік жәндіктер немесе металл қалқанды жәндіктер деп аталады. Азиялық Scutellera туысына негізделген атаумен, олар кеуде қалқанының (scutellum) үлкейіп, ішек және қанаттардың үстін жабатын үздіксіз қалқанға айналуына байланысты қалқанды жәндіктер деп те аталады. Бұл ерекшелік оларды Heteroptera ішіндегі көптеген басқа отбасылардан ерекшелейді және оларды жәндік емес, қоңыз деп жаңылыстыруы мүмкін. Бұл жәндіктер әртүрлі өсімдіктердің шырынын, соның ішінде кейбір коммерциялық егістерді жейді. Олар иіс шығаратын қоңыздарға жақын туыс, және мазалау кезінде жағымсыз иіс шығаруы мүмкін. Әлем бойынша шамамен 450 түрі бар.

Сипаттама

Зергерлік құрттар – орташа мөлшердегі, сопақ пішінді жәндіктер, олардың дене ұзындығы шамамен … құрайды. Оларды қамыралар (Pentatomidae) отбасынан оңай ажыратуға болады, себебі олардың кеудесінің соңғы, қалқан тәрізді үлкен бөлігі (скутелл деп аталады, латынше "кішкентай қалқан") толығымен ішек және қанаттарды жабады. Зергерлік құрттар көбелектерге ұқсағанымен, олар гемиптерлер немесе шынайы құрттар болып табылады. Скутелл – бұл кеуде қуысының ұзартылуы, бұл қамыралардың қатқылданған алдыңғы қанаттарынан (элитра) ерекшеленеді. Осылайша, зергерлік құрттардың скутелл астында төрт мембраналы қанаты бар, ал қамыраларда – екі. Барлық гетероптерлер сияқты, зергерлік жәндіктер де сегменттелген, мүсінге ұқсас ауыз мүшесімен (рострум деп аталады) сипатталады. Тарс үш сегменттен тұрады (тарсомерлер). Көзге түсетін зергерлік құрттар көбінесе жарқын түстерге ие, көздің бұрышына байланысты өзгеретін, түрлі-түрлі жарықтандырылған металл реңктерін көрсетеді. Түстер бірнеше фактордың бірігуінен пайда болады. Кейбір түрлер, мысалы Chrysocoris stockerus және Scutellera nobilis, пигменттелген хитиннің бірнеше жұқа қабаттарынан түстерді көрсетеді. Түстер көбінесе кептірілген кезде өзгеріп немесе көмескіленеді, себебі ең жоғарғы хитинді қабат мөлдір емес болып, төменгі қабаттың түстерін жасырады. Түстерді сумен ылғалдандыру арқылы қалпына келтіруге болады. Африкалық қалқаншы құртқа (Calidea panaethiopica) ұқсас басқа түрлерде, арқалық қабықшада ұсақ, үнемі арақашықтықта орналасқан жарты шар пішіндес қуыстар болады. Бұл ойыстар Брэгг айнасы сияқты әрекет етеді. Жарық ойысты бетке түскенде, ол бірнеше рефлексияларды тудырады, нәтижесінде ерекше екі тонды сары-көк түсті жарық пайда болады. Зергерлік құрттардың түстері мен өрнектері инстарлар арасында және тіпті бір түрдің ересектерінде де айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Сондай-ақ, зергерлік құрттар қорғану мақсатымен басқа организмдердің түстерін, өрнектерін және пішіндерін еліктейді. Мысалы, сары дақты қара Steganocerus multipunctatus түрі, Мюллерлік имитация арқылы кептіргіш кеміргіш Chiridopsis suffriani түріне ұқсайды.

Экология және тіршілік циклі

Барлық зергерлік жәндіктер өсімдіктермен қоректенеді (фитофаг). Жұмыртқалар тығыз топтасып салынады. Олар дөңгелек немесе бөшке тәрізді болуы мүмкін, жоғарғы жағында қақпақ немесе тығын болады (оперкулум деп аталады). Сонымен қатар, олардың қақпағының жанында микропилярлық процестер деп аталатын кішкентай өсінділердің сақинасы бар. Олар сперманың жұмыртқаға өтуіне және эмбрион үшін жұмыртқаның ішінде және сыртқы ортада газ алмасуына мүмкіндік береді. Жұмыртқалар жаңа салынғанда ақ немесе қаймақ түсті болады, бірақ эмбрион жетілген сайын түсі өзгеріп қалуы мүмкін. Шығар кезде проларва (жетілген эмбрион) жұмыртқаның қақпағын ашып, перистальтикалық қозғалыстар арқылы және жұмыртқаның ішіндегі Т пішіндес құрылымның (жұмыртқаны жарушы) көмегімен шығады. Барлық гемиптерлер сияқты, зергерлік жәндіктер де толық емес метаморфозға (гемиметаболияға) ұшырайды және дернәсіл мен қуыршақ сатыларынан өте алмайды. Оның орнына ересек жәндіктер бірнеше сатыдан (инстар) нимфалардан (әдетте бес) бірінен соң бірі молдау арқылы (экдизис) дамиды. Нимфалар ересектерге ұқсайды, бірақ олардың мөлшері кішідірек және қанаттары жоқ. Олардың түсі мен өрнегі ересектердікінен өзгеше болуы мүмкін. *Pachycoris klugii*, *Pachycoris stalii*, *Pachycoris torridus* және *Tectocoris diophthalmus*.

Көбею

Кейбір зергерлік құрттар жұптасу үшін арқа жақтағы құрсақ немесе кеуде сүйек бездерінен шығарылатын химиялық секрецияларды пайдаланады. Белгілі бір туыстарда (мысалы, Tectocoris, Psacasta, Odontoscelis және Irochrotus) аталықтарында құрсақта андрокония (жекеше: андроконий) деп аталатын ерекше бір жасушалы бездер болады. Бұл бездер жарылғанда жыныстық феромондарды бөліп шығарады.

Қорғау

Иіс шығаратын құрттар сияқты, зергерлік құрттардың көп бөлігі, ересектер де, нимфалар да, кеуде қуысының екі жағында орналасқан бездерден өткір қорғаныс химиялық заттарды бөліп шығаруға қабілетті. Зергерлік құрттардың бөліп шығаратын типтік қосылыстары спирттер, альдегидтер және эфирлерді қамтиды. Нимфалар мен ересектер көбінесе топтасып кездеседі, біріне-бірі жақын жерде көптеп табылады. Бұл мінез-құлық эволюциялық пайда әкеледі деп саналады. Бір аумақтағы жәндіктердің саны неғұрлым көп болса, құрттарға қауіп төнген кезде бөлінетін химиялық заттардың иісі соғұрлым күшті болады. Олар Хемиптера (нағыз жәндіктер) классының, Гетероптера субретінің және Пентатомоморфа инфраотрядының құрамына жатады. Олар Pentatomoidea суперотбасына жатқызылған. Бұрын 1909 жылы Джордж Уиллис Киркалди оларды Pentatomidae тұқымдасының кіші тұқымдасы ретінде жіктеген. Оларды отбасы статусына қайтаруға жасалған алғашқы әрекет 1917 жылы Эдвард Пейсон Ван Дюзиге қатысты. Бүгінде көптеген мамандар оны заңды отбасы деп мойындайды. Төменде Grazia және тағы басқалардың (2008 ж.) еңбегіне сүйене отырып, Pentatomoidea суперотбасының морфологиялық салмақталмаған ағашы келтірілген.

Экономикалық маңызы

Көптеген зергерлік құрттар егіндік өсімдіктерге көп зиян келтірмейді, бірақ Scutelleridae тұқымдасының бірнеше түрі маңызды ауылшаруашылық зиянкестері саналады. Кейбір жыртқыш құрттар түрлерімен бірге олар жиынтығында "күн зиянкестері" (сенн, шенн немесе шүнэ зиянкестері деп те жазылады) немесе бидай құрттары деп аталады. Олардың ең экономикалық маңызды түрлері Eurygaster туысына жатады. Атап айтқанда, Eurygaster integriceps Солтүстік Африка, Балқан аймағы, Батыс және Орталық Азиядағы дәнді дақылдарға өте зиянды зиянкес болып табылады. "Күн зиянкесі" деген атпен танымал басқа скутеллеридтерге, мысалы, Odontotarsus туысының түрлері де кіреді. Күн зиянкестерін бақылау әдістеріне Scelionidae отбасынан Trissolcus және Ooencyrtus туыстас масаларды пайдаланып биологиялық зиянкестерді бақылау кіреді. Мақта арлекинді құрты (Tectocoris diophthalmus) мақта және гибискус дақылдарының да маңызды зиянкесі болып табылады.

Қорғау

Биологиялық күрес әдістері кейде күтілмеген салдарға әкеп соқты. Гемиптерлермен қоректенетін паразиттік шыбын – Трихопода пеннипес, Гавайиге шабуылдаушы түрді бақылау мақсатында, яғни Nezara viridula – оңтүстік жасыл ессіз жәндікті жою үшін әкелінді. Алайда, қазір бұл шыбын Гавайидегі жергілікті жәндіктерге де қауіп төндіріп отыр, әсіресе Коа жәндігіне (Coleotichus blackburniae, иіс бездері жоқ ерекшеліктерімен белгілі бір асыл тас жәндігі), ол қазір сирек кездеседі.