Аллама Хиллі (1250-1325) – атақты шиит дін ғалымы, теолог. 100-ден астам кітабы бар, манускрипт түрінде сақталған. Шиит ағымының дамуына зор үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирактық ислам теологы және ғалымы (1250–1325) Иран жоғары мектептері
Iraqi Islamic theologian and scholar (1250 1325)
Iranian High Schools
Жамал ад-Дин әл-Хасан бин Юсуф бин ʿАли бин әл-Мутахар әл-Хилли (جمال الدين الحسن بن يوسف الحلي; 1250 жылдың желтоқсаны – 1325 жылдың желтоқсаны), көбінесе Аллама Хилли (علامه حلی) деп танылатын, он екі имамдық шиит теологы және муджахид болған. Ол өз заманының белгілі шиит ғалымдарының бірі еді. Оның толық аты – Жамал ад-Дин Әбу Мансур әл-Хасан бин Юсуф ибн әл-Муттахар әл-Хилли. Оның кем дегенде жүз кітабы жазылғандығы белгілі, олардың кейбіреулері қолжазба күйінде сақталған. Мұхаммед ибн әл-Хассан әл-Хурр әл-Амили өзінің "Амал әл-Амиль" еңбегінде, 40-бетте, осы білімді автордың 67 туындысын тізімдеген.
Jamāl ad Dīn al Ḥasan bin Yūsuf bin ʿAli bin al Muṭahhar al Ḥillī (جمال الدين الحسن بن يوسف الحلي; December 1250 – December 1325 CE), commonly known as Allāma Ḥelli (علامه حلی), was a Twelver Shia theologian and mujtahid. He was one of the well known Shia scholars of his time. His full name is Jamāl ad Dīn Abu Manṣūr al Ḥasan bin Yūsuf ibn al Muṭahhar al Ḥillī. We know of at least one hundred books written by him, some of which are still in the form of manuscripts. Muhammad bin Al Hassan al Hurr Al Amili in his work Amal al Amil, p. 40, enumerated no less than 67 works of this learned author.
Атаулары мен лауазымдары
Әл-Хиллидің аты былай: Оның куниясы Әбу Мансур еді, ал бірінші лақабы – «ғалым» деген мағына беретін ʿAllāma, екіншісі – Jamāl al Dīn, үшіншісі – Jamāl al Milla wa l Ḥaqq wa l Dīn. Оның нақты аты әл-Хасан, әкесінің нақты аты Юсуф еді.
Al Ḥilli's name is as follows: His kunya was Abu Manṣūr and his first title was ʿAllāma “sage,” his second, Jamāl al Dīn, and third, Jamāl al Milla wa l Ḥaqq wa l Dīn. His given name was al Ḥasan and his father's given name was Yūsuf.
Өмір
Әл-Хилли, сондай-ақ Хилланың данасы деп белгілі, Ирактағы әлі күнге дейін бар Әл-Хилла қаласында дүниеге келді. Өмірінде Бағдадты сунниттер басқарған кезде, ол қала шииттер исламының орталығы болып есептелді. Әл-Хилли сондай-ақ, жаңадан құрылған Мараге обсерваториясында Насир әл-Дин әл-Түсидің басшылығымен Авиценнаның философиясы мен математикасын оқыды, Фахр әл-Дин әл-Разидің еңбектерімен танысты. Кейін Бағдадқа сапар шегіп, Ибн Арабидің ілімдерін үйренді. Өз заманының көрнекті ғалымдарының шәкірті ретінде философия, теология және астрологияны меңгерген соң, ол өзінің жемісті жазушылық жолын бастады. Оған 500-ге жуық еңбек жатқызылады, алайда олардың тек бір бөлігі ғана жарияланды. 705/1305 жылы ол Персияға көшіп, Ильханат сарайында шииттер исламын таратуда маңызды рөл атқарды. 1305 жылы Әл-Хилли Персияға, Ильхан Ольжаитудың сарайына көшіп барды, оны шииттік исламға көндіргендігі айтылады. Ольжаитудың дін ауысуы нәтижесінде Персияда шииттер исламы мемлекеттік дін деп жарияланды, он екі имамның есімімен монеталар соғылды. Әл-Хилли және оның ұлы Фахр әл-Мұхақиқин жергілікті сүннит ғалымдарымен теологиялық және құқықтық пікірсайыстарға қатысты. Ильханның ықыласына ие болған Әл-Хилли саяхатшы медресеге (саираға) тағайындалды. Алайда, ол ақырында туған қаласына оралып, өмірінің соңғы жылдарын мұғалімдік қызметпен өткізді.
Al Hilli also known as the sage of Hilla, was born in the still existent town of Al Hillah, Iraq. commonly viewed as the centre of Shia Islam when Sunni leaders were in control over Baghdad during his life. He also spent some time at the newly established Maragheh observatory, where he studied Avicennan philosophy and mathematics under Nasir al Din al Tusi, and was also introduced to the works of Fakhr al Din al Razi. Later, he travelled to Baghdad and became acquainted with the doctrines of Ibn Arabi. After mastering philosophy, theology and astrology as a pupil of the eminent scholars of his time, he began a prolific career as an authoritative writer in his own right. Some 500 works are attributed to him, although only a few have been published so far. He moved to Persia in 705/1305, where he became most influential in spreading Shia Islam within Il Khanid court circles. In 1305, Al Hilli emigrated to Persia, to the court of the Ilkhan ruler Öljaitü, whom it is believed he converted from Sunni to Shia Islam. As a result of his conversion, Öljaitü proclaimed Shia Islam as the state religion in Persia. Coins were minted in the names of The Twelve Imams. Both al Hilli and his son, Fakhr ul Muhaqqiqin were engaged in extensive theological and jurisprudential debates with the local Sunni scholars. Having impressed the Ilkhan, he was appointed to the traveling madrassah sayyarah. Al Hilli, however, eventually returned to his hometown and spent the last years of his life teaching there.
Зияткерлік өнім
Кейбір деректерге сәйкес, Әл-Хилли ислам құқығы, құқықтану, теология және Құранды түсіндіру салаларында мыңнан астам еңбек жазған (оның ішінде қысқа трактаттар мен хаттар). Олардың шамамен алпысы бүгінгі күнге дейін сақталған. Дегенмен, олардың тек сегізі жарияланған. Олар Имами шииттері тарапынан өз дін мен амалдарының ең нақты түсіндірмесі ретінде қарастырылады. Осы кезден бастап шииттер бұл терминді қабылдады. Оның ең танымал теологиялық еңбектерінің бірі – «Он бірінші тарау» (Аль Баб әл-Хади ‘Ашар), атауы оның бұрынғы еңбегі «Манхаж әл-Салат» (он тараудан тұратын) еңбегіне сілтеме жасайды. Ол өмірінің соңында оқымысты әуесқойлар үшін (ғалымдыққа ұмтылмаған) шиит доктринасының қысқаша жинағы ретінде құрастырған. Оған жазылған көптеген түсіндірмелер мен парсы және ағылшын тілдеріне аударылғандығы оның ең танымал еңбегі екенін көрсетеді. Нақави кіріспесінде «Мабади» кітабының бірінші тарауы тіл философиясына қатысты екенін, оның ішінде «мағына (немесе сезім) мен сілтеме арасындағы қарым-қатынастың мәнісі, яғни сөйлемнің семантикалық қасиеттерінің оның синтаксистік қасиеттерімен қалай байланысты екені, мағына мен қолдану арасындағы қарым-қатынас, конотация денотациядан асып түсе ме, жоқ па, сондай-ақ тілдің болжамды шығу тегін жан-жақты зерттеу және теориялық тұжырымдамалар» талқыланатынын айтады. Тіл Әл-Хиллидің құқықтық ойлауының кілті болып табылады, өйткені Нақави айтқандай, «Мабадидегі барлық келесі талқылаулар Құранның ашылған сөзі, сондай-ақ Пайғамбар мен Имамдардың айтқан сөздерінің құқықтық теория мақсаты үшін қалай түсіндіріліп, түсінілуі керек – бұл мәселе тілмен де, теологиямен де байланысты». «Құқықтану негіздері» кітабының екінші тарауы Әл-Хиллидің үкімдерді (әл-аһкам) зерттеуіне арналған, онда «әрекеттің этикалық бағасы мен талдауы, соған сәйкес қолданылатын тиісті үкімдер, әрекеттің үкімін орындау тәсіліне байланысты жағдайлар және осылардың іс-әрекеттің үкімінің мәртебесін қалай анықтайтыны сияқты басқа да байланысты мәселелер» талқыланады. Нақави атап көрсеткендей, «Мабади» кітабының үшінші тарауы «Бұйрықтар (әл-ауамир) және тыйымдар (әл-науахи) туралы» аталады және «қай сөйлемдер бұйрық екендігін анықтауға қатысты тілдік зерттеуден басталады, атап айтқанда, сөздің мәнісі мен императивті етістік формасы туралы пікірлер арасындағы айырмашылықтар талқыланады. ʿАллама содан кейін сөйлемдер тудыра алатын әртүрлі міндеттердің егжей-тегжейлі картасын және типологиясын ұсынады, сонымен қатар әртүрлі бұйрықтардың ерекшеліктерін және олардың әртүрлі түрлерін көрсетеді». «Мабади» кітабында бұдан әрі бұйрықтар (әл-ауамир) және тыйымдар (әл-науахи), жалпылық (әл-ʿумум) және нақтылық (әл-хусус), екіталай (әл-мұжмал) және нақтыланған (әл-мұбайян), іс-әрекеттер (әл-афʿал), жойылған (әл-насх), консенсус (әл-ижмаʿ), хабарлар (әл-ахбар), аналогтық ойлау (әл-қияс), басымдық (әл-таржих) және құқықтық ойлау (әл-ижтихад) және оның тәуелділері туралы тараулар бар. Нақави үшін Әл-Хиллидің «Имами құқықтық теориясын дамытуға қосқан үлесі және оның кейбір құқықтық мәселелерге қатысты алатын ерекше ұстанымын [ ] мынадай жолмен қорытындылауға болады», атап айтқанда, «ʿАллама мыналарды ұстанып тұрады: тәңірлік заңның (әл-шарʿ) ашылуына дейін барлық нәрсенің жай-күйіне қатысты бейтараптық (әл-ибаха) қағидасы; кейбір сөздердің заңды түрде нақты екендігі (әл-хақиқа әл-шарʿия); бұйрық (әл-амр) бір рет (әл-марра) немесе қайталауды (әл-такърр) білдірмейді; әлеуметтік қарым-қатынастарға қатысты тыйым салу (әл-нахи) тыйым салынған нәрсенің бұзылуын (әл-фасад) талап етпейді; жалпы сөздер (алфаз әл-ʿумум) жалпы мағынаға (әл-маʿна әл-ʿамм) жету үшін берілген; және зиялылық (ʿақл) және тәңірлік заң (шарʿ) негізінде жалғыз хабарға сәйкес әрекет етуге рұқсат етіледі; және құқықтық ойлау (әл-ижтихад) термині оның сіңілісі Әл-Мухаққиқ әл-Хилли бірінші рет қолданған жаңа терминологияға (истилах) сәйкес түсінілуі керек: заңды үкімді (әл-хукм әл-шарʿи) дәлелдерден шығару үшін жасалған ең жоғары ғылыми күш-жігер».
According to some sources, Al Hilli wrote more than a thousand works (including short treatises and epistles) on Islamic law, jurisprudence, theology and Qur'anic commentary. Of these, about sixty are still extant. Yet, only eight of these are published. They are “regarded by the Imami Shi'ia as the most authentic expositions of their dogma and practice”. From this point Shia accepted this term. Another of his most famous theological works is The Eleventh Chapter (Al Bab al Hadi 'Ashar the title is an allusion to an earlier work of his, Manhaj ul Salat, which was composed of ten chapters), which he composed towards the end of his life as a concise summary of Shia doctrines for the learned lay person (rather than aspiring scholars). Judging by the number of commentaries written on it, and its translation into Persian and English, it represents his most popular work. In his introduction, Naqavi states that the first chapter of the Mabādiʾ concerns the philosophy of language, including discussions regarding "the nature of the relationship between meaning (or sense) and reference, that is, how the semantic properties of an utterance relate to its syntactic properties, the relationship between meaning and use, the question of wheth er or not connotation outstrips denotation, as well as an extended inquiry into, and theorisation upon, the proposed origins of language." Language is key to al Ḥillī's jurisprudential thinking because, as Naqavi says, "all subsequent discussions in the Mabādiʾ depend on how the revealed word of the Qurʾān, as well as the recorded Prophetic and Imāmic utterances, are to be practically interpreted and understood for the purposes of jurisprudential theory—an inquiry which is as much to do with language, as it is with theology". The second chapter in Foundations of Jurisprudence concerns al Ḥillī's examination of rulings (al aḥkām), and includes discussions of 'the ethical evaluation and analyses of an action, the correspondent rulings that will therefore be applied to it, the conditions according to which the ruling for an action can be qualified by its manner of performance, and other related matters, with a view to articulating how these in turn inform the status of an action's ruling'. As Naqavi notes, the third chapter in the Mabādiʾ, entitled 'On the Commands (al awāmir) and Prohibitions (al nawāhī)', begins 'with a linguistic inquiry into which utterances constitute a command; viz. a discussion of the differences of opinion regarding the quiddity of speech and the imperative form of the verb. ʿAllāmah then offers an intensely detailed mapping and typology of the different kinds of obligation which utterances can produce, and brings to the fore the specificities of different commands and their various modalities.' The Mabādiʾ contains further chapters on: Commands (al awāmir) and Prohibitions (al nawāhī), Generality (al ʿumūm) and Specificity (al khuṣūṣ), Ambiguous (al mujmal) and the Elucidated (al mubayyan), Actions (al afʿāl), Abrogation (al naskh), Consensus (al ijmāʿ), Narrations (al akhbār), Analogical Reasoning (al qiyās), Preferment (al tarjīḥ), and Juristic Reasoning (al ijtihād) and its Dependents. For Naqavi, al Ḥillī's 'contribution to the development of Imāmī legal theory and the distinctive stance he takes upon certain jurisprudential matters [ ] can be summarised in the following manner', namely that 'ʿAllāmah upholds: the principle of indifferency (al ibāḥah) regarding the state of all things prior to the revelation of divine law (al sharʿ); that some utterances are legally veritative (al ḥaqīqah al sharʿiyyah); that the command (al amr) neither signifies a one off (al marrah) nor a repeat performance (al takrār); that with respect to social interactions the prohibition (al nahy) does not demand the unsoundness (al fasād) of the thing which is prohibited; that the utterances of generality (alfāẓ al ʿumūm) are assigned for the arrival at a general meaning (al maʿnā al ʿāmm); that it is permissible to act in accordance (taʿabbud) with the solitary narration on the basis of intellection (ʿaql) and the divine law (sharʿ); and that the term juristic reasoning (al ijtihād) ought to be understood according to the new nomenclature (iṣṭilāḥ) first employed by his uncle al Muḥaqqiq al Ḥillī: as an utmost scientific endeavour undertaken in order to infer a legal ruling (al ḥukm al sharʿī) from the evidence.'
Шығармалары
Оның шиит имаматы туралы бір еңбегі («Минхадж әл-карам») сүнни ғалымы Ибн Таймияның тоғыз томдық еңбегі «Минхадж ас-Сунна ан-Набауия» да сынға алынды. Діни заңдар туралы түрлі трактаттардан өзге, 'Аллама дәстүр ғылымының (хадис пен ахбар) жүйелі нұсқасын құрды, ол кейін усулиюн мен ахбариюнға қарсы келетін принциптерге негізделді. Калам дәстүрінде ол 350/961 жылы қайтыс болған ең көне имамит мутакаллимдердің бірі Әбу Исақ Ибрахим ән-Нәүбахти жазған алғашқы трактаттардың біріне түсіндірме жазды. Сонымен қатар, ол Насырдың жоғарыда аталған «Тажрид» және «Қауаид» трактаттарына түсіндірмелер жазды, оларды ғалымдардың буын-буыны оқып, зерттеп, талқылады. Ол ұстазы Мэйтам әл-Бахранидің «Надж әл-Балаға»ға жазған кең көлемді түсіндірмесінің тұжырымдамасын қалдырды. Калам адамы мен философтың әдістерін қолданып, ол Әвиценнаның «Аль-Ишарат уа-т-танбихат» (Ескертпелер мен кеңестер) және «Китаб әл-Шифа» (Емдеу кітабы) туралы зерттеулер жазды; әл-Сухравардидің «Китаб әл-талвихат» (Анықтамалар кітабы) қиындықтарын (хиль әл-мушкилат) шешуге тырысты; Аш'ариттер мен софистерді салыстыратын (танасуб) трактат жазды; сондай-ақ, философиялық ғылымдардағы «Жасырын сырлар» (ал-Асар әл-хаффия) және философия мен калам бойынша толық оқу курсы (Та'лим тамм) сияқты екі энциклопедиялық трактат жазды. Ол «Ex Uno non fit nisi Unum» (Бірден тек бір ғана туындайды) принципіне күмән келтірді, өйткені оның ұстазы Насир Туси бұрын, әл-Сухравардидің ықпалымен солай жасаған еді, және ол Мулла Садраның теориясын жариялайтын ішкі субстанциялық қозғалыс бар екенін мойындайды.
One of his works on the concept of the Shia Imamate (Minhaj al karamah) was criticized by the Sunni scholar Ibn Taymiyyah in his nine volume work Minhaaj As Sunnah An Nabawiyyah. Besides various treatises on religious law, 'Allamah established a systematic version of the science of tradition (hadith and akhbar), based on principles which were later to antagonise the usuliyun and the akhbariyun. In the kalam tradition, he left a commentary on one of the first treatises to be written by one of the oldest Imamite mutakallimun, Abu Ishaq Ibrahim al Nawbakhti, who died about 350/961. Similarly, he wrote commentaries on the two treatises by Nasir mentioned above, Tajrid and Qawa'id commentaries which have been read and re read, studied and commentated by generations of scholars. He left a summary of the vast commentary by his teacher Maytham al Bahrani on the Nahj al Balagha. Using the methods both of a man of the kalam and of a philosopher, he wrote studies on Avicenna's Al Isharat wa ‘l tanbihat (Remarks and Admonitions) and Kitab Al Shifaʾ (The Book of Healing); attempted to solve the difficulties (hill al mushkilat) of al Suhrawardi's Kitab al talwihat (Book of Elucidations); wrote a treatise comparing (tanasub) the Ash'arites and the Sophists; two other encyclopaedic treatises, The Hidden Secrets (al Asar al khaffyah) in philosophical sciences, the autographed version of which is at Najaf, and a Complete Course of Instruction (Ta'lim tamm) on philosophy and the kalam, etc. He casts doubt on the principle Ex Uno non fit nisi Unum (only One can proceed from the One), as his teacher Nasir Tusi, inspired by al Suhrawardi, had done before him, and he concedes the existence of an intra substantial motion which heralds the theory of Mulla Sadra.
Профессорлар
Садид әл Дин, Юсуф ибн ʿАли ибн әл Муттахар әл Хилли (әке). Әл-Мухақиқ әл-Хилли. Раджхи әл-Дин, Әли ибн Мұса ибн Таувұс әл-Хусейни. Жамал әл-Дин, Ахмад ибн Мұса ибн Таввус әл-Хусейни. Насыр әл-Дин әл-Түси. Яхья ибн Саид әл Хилли. Мұфид әл Дин, Мұхаммед ибн Джухайм әл Асади әл Хилли. Жамал әл-Дин, әл-Хусейн ибн Абан әл-Нахви. Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ахмад әл-Кейши. Наджм әл Дин, Әли ибн Омар әл Катиби. Бурхан әл-Дин әл-Насафи. ʿІзз әл Дин әл Фаруқи әл Васиті. Тәқи әл Дин, Абдулла ибн Жафар әл Саббағ әл Ханафи әл Куфи.
Sadīd al Dīn, Yūsuf bin ʿAli bin al Muṭahhar al Ḥillī (father). al Muḥaqqiq al Ḥillī. Raḍhī al Dīn, ʿAli bin Mūsa bin Ṭawwūs al Ḥussainī. Jamāl al Dīn, Aḥmad bin Mūsa bin Ṭawwūs al Ḥussainī. Naṣīr al Dīn al Ṭūsī. Yaḥyā bin Saʾīd al Ḥillī. Mufīd al Dīn, Muḥammad bin Juhaym al Assadī al Ḥillī. Jamāl al Dīn, al Ḥussain bin Abān al Naḥwī. Muḥammad bin Muḥammad bin Aḥmad al Kayshī. Najm al Dīn, ʿAli bin Omar al Kātibī. Burhān al Dīn al Nasafī. ʿIzz al Dīn al Fārūqī al Wāsiṭī. Taqī al Dīn, Abdullāh bin Jaʾfar al Ṣabbāgh al Ḥanafī al Kūfī.