Кіріспе
Психоактивті дәрілер класы
Бензодиазепин емес дәрілер (/n//ɒ//n/,/b//ɛ//n//z//oʊ//d//aɪ/'/æ//z//ᵻ//p//iː//n//, // /'/eɪ// /), кейде әдеттегі тілде Z-дәрілер деп аталады (олардың көптеген атаулары "z" әрпімен басталады), – психоактивті; депрессант, седативті, гипноздық, анксиолитикалық дәрілер класы, олар қолданылуы бойынша бензодиазепиндерге ұқсас, мысалы, ұйқысыздық пен қылықты емдеу үшін қолданылады. Бензодиазепин емес препараттардың фармакодинамикасы бензодиазепин препараттарының әрекет ету механизміне ұқсас, бензодиазепин орнындағы GABAA рецепторларының оң аллостерикалық модуляторлары ретінде әрекет етеді, сондықтан ұқсас пайдасы, жанама әсерлері және тәуекелдері бар. Дегенмен, бензодиазепин емес препараттардың химиялық құрылымы өзгеше немесе мүлдем басқа, сондықтан олар молекулалық деңгейде бензодиазепиндермен байланысты емес.
Фармакология
Бензодиазепин емес препараттар ГАМБА рецепторларының аллостериялық оң модуляторлары болып табылады. Бензодиазепиндер сияқты, олар рецептор кешенінің бензодиазепин орнына байланысып, оны белсендіру арқылы әсер етеді. Кейбір бензодиазепин емес препараттар субтиптерге қатысты таңдаулы болуы мүмкін, осылайша анксиолитикалық әсерді гипнотикалық немесе амнезиялық әсерлерсіз немесе гипнотикалық әсерді анксиолитикалық әсерлерсіз қамтамасыз етуге болады.
Өмірбаян
Бензодиазепин емес препараттар ұйқы бұзылыстарын емдеуде тиімді екенін көрсетті. Бензодиазепиндерге қарағанда, бензодиазепин емес препараттарға төзімділік әлсіз дамиды деген шектеулі мәліметтер бар. Дегенмен, мәліметтердің жеткіліксіздігіне байланысты нақты қорытынды жасау мүмкін емес. Бензодиазепин емес препараттардың ұзақ мерзімді әсерлері туралы да мәліметтер шектеулі. Әдебиеттерді талдау нәтижесінде бензодиазепин емес препараттардың қауіпсіздігі және ұзақ мерзімді тиімділігін зерттеу қажеттігі ұсынылды. Z препараттары арасында айырмашылықтар бар, мысалы, залеплонмен төзімділік және тоқтату синдромы дамуы мүмкін емес.
Тиімділігі
Ұйқысыздықты емдеуге арналған дәрі-дәрмектердің кең ауқымды жүйелі шолуы және желілік мета-талдауы 2022 жылы жарияланды. Оған Z препараттары да кірді, және осы препараттардың әсерінің шамасы (стандартталған орташа айырмашылық (SMD)) 0,03-тен 0,63-ке дейін ауытқыды, әсіресе үлкен дозаларда қолданғанда. Сирек жағдайларда, бұл препараттар фугалық күйге әкелуі мүмкін, онда пациент ұйқыда жүріп, ас дайындау немесе көлік жүргізу сияқты күрделі әрекеттерді орындайды, бірақ оянғаннан кейін оқиғаларды есіне түсірмейді. Бұл әсер сирек болғанымен (сондай-ақ, темазепам және секобарбитал сияқты ескі седативтік препараттардың кейбірінде де кездесетіні хабарланды), ол қауіпті болуы мүмкін, сондықтан осы препараттар класын жетілдіру және жақсартылған қасиеттері бар жаңа қосылыстар табу мақсатында зерттеулер жалғастырылуда. Зопиклон сияқты бензодиазепинсіз гипнотикалық препараттарды ұзақ мерзімді, әдеттегі түнгі қолданудан кейін күндізгі уақытта абстиненттік синдромға байланысты алаңдаушылық туындауы мүмкін. Препараттар класы ішіндегі жанама әсерлер метаболизм мен фармакологиядағы айырмашылықтарға байланысты өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, ұзақ әрекет ететін бензодиазепиндер, әсіресе қарт адамдарда немесе бауыр ауруы бар адамдарда препараттың жинақталуына байланысты проблемалар тудыруы мүмкін, ал қысқа әрекет ететін бензодиазепиндер ауыр абстиненттік синдромның даму қаупі жоғары. Бензодиазепин емес препараттардың ішінде зелеплон келесі күні седация тұрғысынан ең қауіпсіз болуы мүмкін, және – зольпидем мен зопиклоннан өзгеше – зелеплонның өте қысқа жартылай шығарылу мерзіміне байланысты тіпті түнгі ұйқысыздыққа қабылдағанда да автокөлік апаттарының көбеюімен байланысы жоқ екені анықталды.
Депрессияға ұшырау қаупі
Ұйқысыздық депрессияға себеп болады деп айтылады және ұйқысыздықты емдеуге арналған дәрілер депрессияны емдеуге көмектеседі деген гипотеза бар. Алайда, Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасына (FDA) ұсынылған зольпидем, залеплон және эсзопиклон препараттарына қатысты клиникалық сынақтардың деректерін талдау, бұл седативті гипнотикалық дәрілер плацебо қабылдағандарға қарағанда депрессия даму қаупін екі еседен астам арттыратынын көрсетті. Сондықтан, гипнотикалық дәрілер депрессиясы бар немесе оған бейім науқастарға қолдануға болмайды. Гипнотикалық дәрілер депрессияны емдеуге көмектесуден гөрі оны тудыру ықтималдығы жоғары болды. Зерттеулер ұзақ мерзім бойы седативті гипнотикалық препараттарды қолданған адамдарда өзіне-өзі қол жұмсау қаупінің айтарлықтай жоғары екені, сондай-ақ жалпы өлім-жітім көрсеткішінің де артқанын анықтады. Ұйқысыздыққа арналған когнитивті-мінездік терапия (CBT) ұйқы сапасын жақсартумен қатар, жалпы психикалық денсаулықты да жақсартады. Егде саяхастарда бұл препараттар тобы сүйек сыну және құлау қаупін арттырады. Z тобына жататын залеплон препараты бензодиазепиндерге қарағанда азырақ қосымша әсерлерге ие болуы мүмкін.
Тәуелділік пен ескіруді басқару
Бензодиазепин емес препараттарды бірнеше аптадан астам қабылдаған жағдайда, қайтадан пайда болу синдромы мен жедел қабылдауды тоқтату реакцияларының қаупі болғандықтан, оларды күрт тоқтатуға болмайды, бұл реакциялар бензодиазепин қабылдауды тоқтату кезінде байқалатын реакцияларға ұқсас болуы мүмкін. Емдеу көбінесе дәрінің қабылдану ұзақтығына, дозасына және жеке ерекшеліктерге байланысты, апталар немесе бірнеше ай бойы дозаны біртіндеп азайтуды қамтиды. Егер бұл тәсіл нәтиже бермесе, ұзақ әрекет ететін бензодиазепиннің эквивалентті дозасына (мысалы, хлордиазепоксид немесе, әлдеқайда жақсырақ, диазепам) көшуге және содан кейін дозаны біртіндеп азайтуға болады. Өте ауыр жағдайларда, әсіресе қанағаттандырылмаған қажеттілік немесе зәулімдік белгілі болғанда, флумазенилді детоксикация құралы ретінде пайдалана отырып, стационарлық детоксикация қажет болуы мүмкін.
Қарттар
Бензодиазепиндік емес ұйқылық дәрілер бензодиазепиндерге ұқсас, оянғаннан кейін дене тепе-теңдігінің нашарлауына және тұрудың тұрақсыздығына себеп болады; құлау мен жамбас сүйегінің сынуы жиі кездеседі. Алкогольмен бірге қолдану осы бұзылуларды күшейтеді. Бұл бұзылуларға толық емес, бірақ ішінара төзімділік дамиды. Жалпы алғанда, бензодиазепиндік емес препараттар қарт науқастарға құлау және сыну қаупінің жоғары болуына байланысты ұсынылмайды. Ұйқысыздық пен қарт адамдарды емдеуге қатысты медициналық әдебиеттің кең ауқымды шолуы барлық жастағы ересектерде ұйқысыздықты емдеудің дәрілік емес әдістерінің тиімділігі мен ұзақ мерзімді пайдасы туралы маңызды дәлелдер бар екенін және осы шаралар жеткілікті пайдаланылмайтынын көрсетті. Бензодиазепиндермен салыстырғанда, бензодиазепиндік емес седативтік ұйқылық препараттар қарт адамдарда тиімділік және қабылдану жағынан айтарлықтай артықшылықтарды ұсынбайды. Мелатонин агонисттері сияқты жаңа препараттар қарт адамдардағы созылмалы ұйқысыздықты емдеуге көбірек сәйкес және тиімді болуы мүмкін екені анықталды. Ұйқысыздыққа арналған седативтік ұйқылық препараттарды ұзақ мерзімді қолданудың дәлелді негізі жоқ және когнитивтік бұзылу (антероградты амнезия), күндізгі ұйқышаңдық, моторлық үйлесімсіздік және автокөлік апаттары мен құлау қаупінің жоғарылауы сияқты ықтимал жағымсыз әсерлерге қатысты алаңдаушылықтарға байланысты ұсынылмайды. Сонымен қатар, осы препараттарды ұзақ мерзімді қолданудың тиімділігі мен қауіпсіздігі әлі толыққанды анықталған жоқ. Созылмалы ұйқысыздықпен ауыратын қарт адамдарға арналған емдеудің ұзақ мерзімді әсерін және ең тиімді басқару стратегиясын бағалау үшін қосымша зерттеулер қажет деген қорытындыға келді.
Қауіпсіздік
Ұйықтауға арналған препараттарға, соның ішінде бензодиазепин емес Z препараттарына қатысты әдебиеттерді зерделеу осы препараттардың жеке тұлғаға елеулі қауіп келтіретінін көрсетті. Бұл қауіптерге тәуелділік, жазатайым оқиғалар және басқа да жағымсыз әсерлер жатады. Ұйықтауға арналған препараттарды кезең-кезеңімен тоқтату ұйқының нашарлауынсыз денсаулықты жақсартуға көмектесуі мүмкін. Оларды мүмкіндігінше аз дозада, тек бірнеше күнге ғана тағайындаған дұрыс, ал қарт адамдарға қолданудан сақтану керек.
Жаңа қосылыстар
Жақында Z препараттарымен бірдей құрылымдық топтарға жататын, алпидем (Ананксил) және пагоклон сияқты седация тудырмайтын анксиолитикалық препараттар жасалды және клиникалық қолдануға бекітілді. Бензодиазепин емес препараттар ескі бензодиазепин анксиолитиктеріне қарағанда әлдеқайда таңдамалы, олар седация, алға бағытталған амнезия немесе құрысуға қарсы әсерлердің аз болуымен немесе толығымен болмауымен алаңдаушылықты/паниканы тиімді басады, сондықтан бұрынғы алаңдаушылыққа қарсы препараттардан гөрі дәлірек болуы мүмкін. Дегенмен, анксиолитикалық бензодиазепин емес препараттар кеңінен тағайындалмайды және көптеген препараттар алғашқы клиникалық сынақтардан кейін тоқтатылды, соның салдарынан тұтыну азайды және альпидем, индиплон және суриклон сияқты көптеген жобалар тоқтатылды.
Тарих
Z препараттары 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында пайда болды, ал 1989 жылы британдық Ұлттық денсаулық сақтау қызметі zopiclone (Imovane) препаратын мақұлдады, одан кейін Sanofi компаниясы zolpidem (Ambien) препаратын тез арада ұсынды. 1999 жылы King Pharmaceuticals компаниясы Американың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) арқылы zaleplon (Sonata, Starnoc) препаратын АҚШ бойынша сатуға мақұлдады. 2005 жылы FDA zopiclone-нің (S) энантиомері – eszopiclone (Lunesta) препаратын мақұлдады. Сол жылы, 2005 жылы, FDA Ambien CR, яғни ұзартылған шығарылымды зольпидемді де мақұлдады. Соңғы рет 2012 жылы FDA Intermezzo (zolpidem tartate sublingual) препаратын мақұлдады, ол түнгі ортадағы ұйқысыздыққа арналған, және бірден босатылатын зольпидем тартратының күшінің жартысына ғана тең дозаларда қол жетімді, күндізгі седацияны болдырмау үшін.