Кіріспе

Аллопарантинг (сондай-ақ аллопаранттік күтім деп те аталады) – жеке адамның өзінің тікелей баласы емес жас ұрпаққа көрсеткен ата-аналық күтімнің кез келген түрін анықтауға қолданылатын термин. Бұл жас ұрпақтар көбінесе «тікелей туыс емес» деп аталады, дегенмен немерелер де олардың арасында болуы мүмкін. Мұндай күтімге белгілі бір шығындар кіреді, оның ішінде өз қаражатыңыздан уақыт пен күш жұмсап, басқа біреудің баласына күтім жасау, бірақ одан тікелей пайда көру болмайды. Адамдар арасында осы типтегі ата-аналық күтім жиі кездеседі. Дегенмен, басқа түрлерде ол соншалықты танымал емес. Аллопарантинг құстар мен сүтқоректілер сияқты жануарлар кластарында сирек кездеседі, барлық сүтқоректілердің шамамен 3% ғана осы ата-аналық стилді көрсетеді, бірақ бұл оның мүлдем болмайтынын білдірмейді. Аллопарантингке бейімделген түрлерде ұрпақтардың өсу қарқыны жоғары болады және олар көбінесе ертерек сүттен айырылады. Адамдарда аллопарантинг кеңінен таралған және ол негізінен осы терминмен байланысты. Басқа ата-аналар мен адамдар басқалардың балаларын бақылап, оларға күтім жасауға көмектеседі, ал биологиялық ата-аналар басқа істермен айналысады. Мұндай мінез-құлық ата-аналарға көбірек еркіндік береді, сонымен бірге балаларының қамын ойлайды. Аллопаранттік күтімге қатысатын адамдардың белгілі бір мінез-құлқы кіреді. Адамдар мен шимпанзелерде бұл жас ұрпақты көтеріп жүру, бірге серуендеу, тазалау және олармен денелік байланыс жасауды қамтиды. Басқа жануарларда, мысалы, киттерде, құстарда және үнділік бос жүріп жатқан иттің арасында бұл мінез-құлық тамақтандыру/қайтару, жылу беру және күзету болуы мүмкін. Теңіз арыстанында сүттен қоректену сияқты мінез-құлықтарды байқауға болады. Мінез-құлық – аллопарантингтің негізгі бөлігі және ата-аналық күтім болмаса, көптеген түрлердің жас ұрпағы тірі қала алмас еді.

Бала емізетіндер

Ата-аналық емес күтім – бұл ата-аналық қамқорлықтың бір түрі. Аллонурсинг – аналықтың өз баласы емес, басқа балаға тамақ беруі. Аллонурсинг тек балаға ғана емес, сонымен қатар күтім көрген анаға да пайдалы, себебі ол аналық тәжірибе жинауға мүмкіндік алады, нәтижесінде өз балаларының өмір сүру мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, Уилсон күтім көрсететін тұлғаларды атау үшін «аллопарант» (немесе көмекші) терминін қолданды және көмекшінің жынысын ажырату үшін «алломатәжрибелік» және «аллоаталық» терминдерін ұсынды. «Аллопарант» сөзі грек тіліндегі «алло» (басқа) және латын тіліндегі «паренс» (ата-ана) сөздерінен құралған, шамамен «басқа ата-ана» деген мағынаны білдіреді. Аллопарентинг – ата-аналық жүйелер мен мінез-құлықтардың кең ауқымын қамтиды. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл – тікелей генетикалық ата-аналардан басқа тұлғалардың, қысқа немесе ұзақ мерзімге, ата-аналық рөл атқаратын жүйе. Бұл анықтамаға ұрпақпен генетикалық байланысы бар аллопаранттар да кіреді, мысалы, туыстар мен тәтелер, олар көбінесе «ұядағы көмекшілер» ретінде танылады. Мұндай жағдайларда, аллопарант пен ұрпақ белгілі бір дәрежеде туыстық байланысқа ие болады (r [туыстық коэффициенті] > 0), сондықтан мінез-құлықтың эволюциясында туыстық таңдау маңызды рөл атқарады. Сондықтан, аллопарентингтің анықтамасында «ұрпақ емес жас» терминін, «туыс емес жас» терминіне қарағанда қолдану маңызды. Аллопарант инвестиция жасайтын ұрпақ емес жас, бір түрге (конспецификалық) немесе басқа түрге (гетероспецификалық) жататын болуы мүмкін, бұл құбылыс балықтар мен кейбір құс түрлерінде жиі кездеседі. Эдвард О. Уилсон өзінің бастапқы талқылауында көкек балапандары сияқты паразиттік қатынастарды нақты қарастырмаса да, құмырсқалардағы түрлер арасындағы асырап алу және құлдық туралы мәселелер талқыланды, бұл гетероспецификалық жас үшін паразиттік сипаттамаға ие қарым-қатынас. Ата-аналық инвестиция туралы бұл ұғым аллопарантқа да, генетикалық ата-анаға да бірдей қатысты; алайда, Триверс өзінің анықтамасына енгізген гаметалардың өндірісіне жасалған инвестициялар маңызды емес, сондықтан ол көбінесе аллопаранттың мінез-құлқымен байланысты қарастырылады.

Жіктеу

Табиғатта кездесетін басқа ата-аналық күтімнің түрлері көп және әртүрлі болғандықтан, оларды жіктеу қиын. Басқа ата-ана мен бала, сондай-ақ басқа ата-ана мен биологиялық ата-ана арасындағы қарым-қатынастар өзара көмектесуден және пайдалы болудан бастап, пайдалану мен паразиттікке дейін жетеді. Төмендегі схемада осыған дейін байқалған басқа ата-аналық күтімнің көптеген түрлері үшін бір жіктеме ұсынылған:

"Дұрыс" (өзара)

Аллопаринттің бұл түрі ата-ана, бала және генетикалық ата-анаға жалпы сәйкестік пен пайда әкелетін өзара әрекеттесулермен сипатталады. Мысалы, африкалық жабайы иттер балаларды тамақтандыруға қатысып, "бала күту" мінез-құлқын көрсетеді. Кооперативтік өсіру көбінесе туыстық таңдауды қолдайтын мықты дәлел ретінде келтіріледі. Бірлескен балапан күтімі ("бала күту") – Ұжымдық балапан күтімі кооперативтік өсіруге ұқсас, бірақ көбінесе бірнеше көбейту жұптары немесе аналар қатысады. Кейде "бала күту" немесе өзара ынтымақтастық деп аталатын бұл ата-аналық жүйе генетикалық ата-аналарға азық іздеуде үлкен еркіндік береді және оған қатысушылар өзара альтруизм арқылы алатын өзара пайдаға негізделгендігі байқалады. Мысалы, тамақ бөлісуде өзаралық принципті ұстанатын қансорғыш жануарлар. Бала күзететін аналар приматтардың түрлерінде жиі кездеседі, мысалы, сақиналы құйрықты лемур, вервет маймылдары, резус макактары және лангурлар.

"Жақсы бағыттағы" (паразиттік)

"Ата-аналар" мен жастар арасындағы қандай да бір паразиттік қарым-қатынастар, мүмкін репродуктивтік қателіктерден немесе бейімделусіз мінез-құлықтан туындап, ерекше және шамалы тұманды аллопаренталдық күтім нысаны болып табылады. Кейбір жағдайларда аллопарент өзге түрге жататын жасқа инвестиция жасап, жалпы фитнес бойынша ешқандай немесе өте аз пайда көруі мүмкін. Ақырында бейімделуге қабілетсіз болғанымен, мұндай мінез-құлық ата-аналардың өз жастарын тани алмауынан (мысалы, балықтарда ұрланған ұрықтану) немесе аллопарентті күтімге "байлап" тастайтын жоғарырақ ынталандырулардың нәтижесі болуы мүмкін, мысалы, көкектің ұя паразиттерінде көрінеді. Паразиттік немесе қате бағытталған аллопаренталдықтың екі жақсы құжатталған түрі:

Ұя паразитізмі: Бұл жағдайда генетикалық ата-ана өз жастарын конспецификалық немесе гетероспецификалық аллопаренттің қамқорлығына қалдырады, олардың әдетте өз ұяларында балалары болады. Кукольдри: Бұл көптеген колониялық түрде көбейетін құстарда кездеседі, онда жұптық емес жұптасу орын алып, аталар өз туысына жатпайтын балаларға күтім жасайды.

Жастарға

Барлық ата-аналық қамқорлықтың дерлік барлық түрлерінде, жас ұрпаққа көрсетілген күтімнен жалпы жарамдылық пайдасы тиеді. Ұжымдық өсіруде немесе бірлескен бала күтімінде, ұяда немесе қоныстағы "көмекшілердің" болуы әдетте жас ұрпақтың тірі қалу ықтималдығын арттырады. Бұл қара арқалы шакал (Canis mesomelas) сияқты көптеген түрлерде байқалды. 1/2 туыстық коэффициентімен байланысты толыққанды бауырларын өсіруге көмектесу арқылы, көмекшілер өздерінің жалпы жарамдылығын арттырды.

Көмекші-құтқарушы селекцияда

Кооперативтік көбею кезінде аналар энергияны үнемдей алады, азық-түлік/жабдықтар іздеу үшін ұядан алысқа саяхаттауға, әлеуметтік байланыстарды сақтауға және балаларын жыртқыштардан жақсы қорғауға мүмкіндік алады. Басқа ата-аналардың күтімін алған балалар жыртқыштардан күшейтілген қорғаудан, әлеуметтік сигналдардың дамуынан және әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы топтық динамиканы үйренуден пайда көреді. Басқа ата-аналар өнімді жасқа жетпес бұрын аналық дағдыларды дамыту мүмкіндігіне ие болады. Басқа ата-аналар арқылы құрылған қарым-қатынастар отбасының, топтың немесе қоғамның уақыт өте келе тұрақтылығын арттыратыны байқалды.

"Бала күту"

Спермалық киттер (Physeter macrocephalus) – терең суға шомылуды жүзеге асыратын және "бала күтімі" түрінде ата-аналық қамқорлық көрсететін киттер. Киттер жас кезінде аналарының жайылып, тамақтану үшін жиі баратын тереңдікке өздігінен шомыра алмайды. Бірақ, су бетінде жалғыз қалғандықтан, олар қасқырлар мен акулалар сияқты жыртқыштарға ұшырау қаупі бар. Спермалық киттердің әлеуметтік топтары топтағы жас киттерге ата-аналық қамқорлық көрсету және олардың су бетінде жалғыз өткізетін уақытын азайту үшін, сонымен бірге ана китке азық іздеуге көбірек мүмкіндік беру үшін шомылу мінез-құлқын өзгертеді. Олар жас кит жалғыз болатын уақытты шектеу үшін шомылудың уақытын келістіреді. Осылайша, жас киттер жыртқыштардан жақсы қорғалады. Көбірек осал жағдайда болғанмен, цихлидтердің жас ұрпақтары да осыдан пайда көреді; олардың генетикалық және "алло" ата-аналары жыртқыштардан қорғайды (өзара қорғаныс), ал аузында шайқап көбейетін түр болғандықтан, бұл "сыртқа тапсыру" (оларды ауыздан босату) цихлидтердің жас ұрпақтарына көбірек азық іздеуге және тез өсуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, багрид балықтарының ата-анасы цихлидтердің жас ұрпақтарына арқа бетіндегі терісімен қоректенуге рұқсат ететіні байқалған. Конго Демократиялық Республикасындағы Итури орман тұрғындары – ефе халқы бала күтімін жүзеге асырады, нәрестелерге бауырлары, әже-шешелері және қауымның үлкен мүшелері күтім көрсетеді. Дейль былай демекші, егер бауырлар ата-аналық қамқорлық жасаса, бұл жасөспірімдерге ата-ана болу тәжірибесін сыйлайды.

Адам психологиясы ата-ананың көмегімен

Бала психологиясының ата-анаға қатысты дәстүрлі моделі "классикалық байланыс" деп аталады, онда баланың бір тұлғаға (анаға) берік байланысы болады. Аллопаренттік қауымдастықтарда байланыс теориясы бала мен бірнеше қауымдастық мүшелері арасында да осындай байланыс бар екенін көрсетеді. Бұл балаға да, ата-анаға да тиімді. Балаға жақын эмоционалды қолдау көрсете алатын, әртүрлі қамқорлар желісі құрылады. Ата-ананың бала тәрбиесіне жұмсалатын қаржылық, эмоционалдық және материалдық шығындары азаяды. АҚШ Ұлттық медицина кітапханасы мәліметінше, аллопаренттік тәрбие мидың стресс деңгейін төмендетумен байланысты бөліктерін белсендіреді.

Себеп

Балапанға және оның биологиялық ата-анасына аллопаренталды күтім көп пайда әкеледі. Бұл биологиялық ата-аналардың жоғары энергетикалық мүмкіндіктері мен осы жануарлардың топтасып өмір сүруі кезінде пайда болады. Аллопаренталдық күтім бұл жануарлардың стресін азайтуға және ұрпақ өршітудің жалпы энергетикалық қажеттіліктерін төмендетуге көмектеседі. Аллопаренталдықтың эволюциясы тілдің дамуымен қатар өркендеді, бұл ынтымақтастыққа, интеллектке және күрделі әлеуметтік қарым-қатынастарға алып келді. Мидің көлемі мен ана емес аналардың аллопаренталды күтімі арасында байқалатын байланыс бар. Окситоцин – аналық мінез-құлыққа әсер ететін маңызды гормон. Суырлар туралы зерттеулер окситоцин рецепторларының экспрессиясы ересек суырлардың аллопаренталды мінез-құлқына пропорционалды түрде әсер ететінін көрсетті. Пролактин зерттелді, себебі екі ата-анасы бар мармосеттерде кортизол деңгейі ата-анасы жоқ еркектерге қарағанда жоғары болды. Дегенмен, пролактиннің, кортизолдың және басқа гипоталамус-гипофиз жүйесінің еркек аллопаренталды мінез-құлқындағы рөлі туралы көптеген гипотезалар бар, бірақ оның нақты рөлін анықтау үшін тағы да зерттеулер қажет. Ата-аналық күтімге көптеген гормондар қатысады және олар аллопаренталды күтімнің себептеріне жатады.

Тиімділігі

Ата-аналық емес күтім көрсетудің күтім алатын жануарға да, күтім көрсететін жануарға да көптеген әсерлері бар. Тарихшы Стефани Куонц адам балалары «бала тәрбиесі тек ата-анаға қалдырылмайтын, өте маңызды деп есептелетін қоғамдарда жақсырақ өседі» деген пікірді айтты. Бұл адамдарға қатысты ата-аналық емес күтімнің балаға оң әсер ететінін білдіреді. Әртүрлі күтушілерден күтім алу балаларға көп нәрсе үйренуге және әртүрлі жолдармен махаббат сезінуге мүмкіндік береді. Баланы осы ортаға енгізу оларға жағдайға бейімделуге және жақсы көруге және сенуге үйренуге көмектеседі, бұл олардың болашақ жасөспірім және ересек өмірінде, үйден кету кезінде пайдалы болады. Ата-аналық емес күтім көрсету күтім көрсететін жануар үшін де белгілі бір құнымен байланысты, және күтім көрсететін жануарда жедел және ұзақ мерзімді әсерлер пайда болады. Далалық тышқандарды 3 сағатқа балалармен қарым-қатынасқа жібергенде, аналық мінез-құлықпен белсендірілген ми аймағында c Fos экспрессиясының артуы байқалады, ал c Fos окситоциннің нейрондық белсенділігіне әсер етеді. Стресстік жағдайға түскен еркек тышқандар туыс емес балаларды жақындастырып, жағалап, күтім көрсетеді. Бұл еркектер үшін ата-аналық емес күтім стрессті жеңілдетудің бір түрі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, жүрек-қан тамыр жүйесінің белсенділігі артады, ата-аналық емес күтім көрсететін жануар балалардың жанында болғанда жүрек соғуының үнемі артуы байқалады, бұл ата-аналық емес күтім көрсететін жануардың балаға көбірек жылу беруімен байланысты. Далалық тышқандармен жүргізілген зерттеуде ата-аналық емес күтімнің бір салдары – жасөспірім тышқандар өз балаларына қарағанда аз күтім көрсеткені анықталды. Басқа ұзақ мерзімді салдарларына бәсекеге қабілеттіліктің артуы, күшті алаңдаушылық және репродуктивтік функцияның төмендеуі жатады. Приматтармен жүргізілген зерттеуде ата-аналық емес күтімнің нәресте дамуымен оң байланысы бар екені анықталды. Алайда, бұл нашар тамақтануға әкелуі мүмкін, өйткені аналар баланың тез өсуі мен дамуын қамтамасыз ету үшін көбірек қоректік заттар беруі керек. Ата-аналық емес күтім күрделі және күтім көрсететін жануарға ұзақ мерзімді және жедел әсер етеді.