Жағажай шұбаты (Жағажай бұршақ)

Кіріспе

Өсімдік түрі

| синонимдер дереккөзі = Ағылшын тіліндегі жалпы аттары: thatch screwpine, Tahitian screwpine, хала ағашы (гавайи тілінде) және панданус. Жемісі жеуге жарамды, кейде хала жемісі деп аталады.

Сипаттама

P. tectorius - биіктігіне дейін тік өсетін шағын ағаш.

Жемістер

Аналық P. tectorius ағаштары бөлінген, ірі жемістер тудырады. Кейбір түрлерінің жиектерінде тікендері, ал жапырақтарында қабырғалары болады. Бұл Pandanaceae тұқымдасының Pandanus туысына жататын гүлді өсімдік.

Тарату

Pandanus tectorius Филиппиннен басталып, Тынық мұхиты арқылы Гавайиға дейін табиғи түрде өседі. Ол Малезияның кейбір аймақтарында (Кокос (Килинг) аралдары, Ява, Кіші Сунда аралдары, Малуку аралдары және Филиппин), Папуазияның барлық бөлігінде және тропикалық Тынық мұхитының көп бөлігінде таралған. АҚШ және Гавайи аралдары тек бір туаған түрді мойындайды – P. tectorius.

Тіршілік ету ортасы

Pandanus tectorius табиғи түрде жағалау аймақтарында, мысалы мангр шеттерінде және жағажайларда өседі. Ол жылдық жауын-шашын мөлшерін қажет етеді және маусымдар ылғалдыдан құрғаққа ауысуы мүмкін. Pandanus tectorius кокос пальмасына қарағанда құрғақшылыққа төзімдірек саналады. Ағаштар жеміс беруді азайту арқылы құрғақшылыққа бейімделген. Бұл өсімдіктің жапырақтары жағалаудағы көптеген топырақ түрлерінде, соның ішінде кварцты құм, коралл құмы және торф, сондай-ақ әк тас пен базальтта өсуге жақсы бейімделген. Ол тікелей күн сәулесінде жақсы өседі, бірақ 30-50% көлеңкеде де жақсы өседі. 70% астам көлеңкеге төзбейді. Pandanus planthopper деп аталады. Ол 1990 жылдарға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік жағалауындағы өсімдіктерге көп зиян келтірді, содан кейін Квинсленд штатындағы Нооса мен Алтын жағалауға дейін тарады. Содан бері ол pandanus өсімдіктерін солтүстікке қарай жұқтырып, Квинсленд штатының Гладстоун қаласының оңтүстігінде P. tectorius популяциясының шамамен 80 пайызын қырып салды, содан кейін Каприкорн жағалауындағы Йеппунға жетті, онда P. tectorius жағалау эрозиясын болдырмауға маңызды рөл атқарады. Байфилд ұлттық паркінде тірі қалатын тұқымдар су бетінде қалқып жүзеді, сондықтан оларды сақтау маңызды. "Гавайилік өсімдіктерді өсіру: бағбанға арналған нұсқаулық" еңбегінде Борнхорст тұқымның қабығын алып тастап, тұқымды топыраққа жартылай көмуге кеңес береді. Топырақты ылғалды ұстау қажет. Сабақтан өсірілген өсімдіктер 4-6 жылда жеміс береді. Кейбір сорттарында кальций оксалаты өте аз немесе мүлдем жоқ, сондықтан оларды шикі күйінде жеуге болады. Микронезия және Полинезия атолдарында маңызды тағамдық көз болып табылады, жемісі көбінесе шикі желінеді немесе кептірілген пастаға (мысалы, Маршалл аралдарындағы мокван немесе Кирибатидегі те туа) немесе ұнға айналдырылады. Бұл Мальдив тағамдарының дәстүрлі тағамдарының бірі. Жемістің талшықты құрамы тіс тазалауға арналған табиғи жіп ретінде де қолданылады. Сомонда бұл жемістен жасалған қызыл түске боялған әшекей мойынға тағылатын ожерелье (ula fala) ретінде қолданылады, оны матайлар арнайы шараларда киеді. Австралия аборигендері жеуге жарамды ұсақ тұқымдарды жинап алған. Бұл тұқым мен жеміс маңызды тағам болған. Ағаштың жапырақтары тәтті тағамдарға хоштандыру үшін жиі қолданылады. Шри-Ланка тағамдарында да қолданылады, онда жапырақтар әртүрлі каррилерге дәм беру үшін пайдаланылады. Полинезиялықтар жапырақтардан себеттер, кілемдер, каноэ желкендері, сабаннан жасалған шатырлар және шөптен тоқылған белдіктер жасаған. Аталық гүлдерінің хош иісі парфюмерияда қолданылады және Kewra майын алу үшін дистилляцияланады. Тынық мұхитында зор мәдени, денсаулық және экономикалық маңызы бар үлкен бұта немесе кішкентай ағаш, атолдарда кокос пальмасынан кейін екінші орында тұрады. Ол тропикалық және субтропикалық Тынық мұхитының жағалауындағы жартылай табиғи өсімдіктер арасында өседі, құрғақшылыққа, күшті желге және тұзды шашырауға төтеп бере алады. Тұқымнан оңай көбейеді, бірақ жергілікті халық оны фермаларда және үй бақшаларында бұтақтардан кесіп көбейту арқылы да кеңінен пайдаланады. Ол тез өседі және барлық бөліктері пайдаланылады, қоректі жемістерінен бастап, құрылыста қолданылатын таяқтар мен бұтақтарға дейін, тоқуға және гүлдестелер жасауға қолданылатын жапырақтарға дейін. Бұл өсімдік Тынық мұхитының мәдениеті мен дәстүрінде, соның ішінде жергілікті медицинада маңызды орын алады. Өсірілген жүздеген сорттары жергілікті атауларымен және жемістерінің, бұтақтарының және жапырақтарының ерекшеліктерімен белгілі. Қазіргі уақытта бұл әртүрліліктің азайып бара жатқанына дәлелдер бар, кейбір сорттарды табу қиынға соғып жатыр. Мұның себептері: қайта отырғызудың азаюы, орманды жою, өрт, жаңа буынның қызығушылығының төмендеуі және қалалануға әкелетін халық санының өсуі.

Pandanus tectorius naturally grows in coastal regions, such as on mangrove margins and beaches, It requires of annual rainfall and seasons will fluctuate from wet to dry. Pandanus tectorius is considered more drought tolerant than coconut trees. The trees have adapted to drought by reducing fruiting. Thatch Screwpine is well adapted to grow in the many soil types present on coasts, including quartz sand, coral sand, and peat, as well as in limestone and basalt. It prefers to grow in full sunlight, but grows well with 30 50% shade. It will not tolerate shade above 70%. known as the Pandanus planthopper. It has caused much damage to plants on the northern coast of New South Wales, before making its way up the coast to Noosa and the Gold Coast in Queensland in the 1990s. Since then it has infested pandanus further north, killing about 80 per cent of the P. tectorius population to the south of Gladstone, Queensland, and has since reached Yeppoon on the Capricorn Coast, where P. tectorius plays an important part in preventing coastal erosion. and in Byfield National Park Viable keys will float, so it is important to keep them. In Growing native Hawaiian plants: a how to guide for the gardner, Bornhorst says to remove the fleshy layer of the key and then bury the seed half way in planting soil. It is important to keep the soil moist. Plants grown from cuttings produce fruit in 4 to 6 years. Other cultivars contain very little to no calcium oxalate and can be eaten raw. It is an important food source in the atolls of Micronesia and Polynesia, with the fruit commonly eaten raw or turned into a dried paste (e. g., mokwan in the Marshall Islands or te tuae in Kiribati) or flour. It is also one of the traditional foods of Maldivian cuisine. The fibrous nature of the fruit also serves as a natural dental floss. It is also used in Samoan culture as a ula fala, a necklace made out of the dried fruit painted in red and is worn by the matai during special occasions and functions. Australian Aboriginal peoples extracted the slender, edible seeds. This seed, and the fruit, was an important food. The tree's leaves are often used as flavoring for sweet dishes. It is also used in Sri Lankan cookery, where the leaves are used to flavor a variety of curries. Leaves were used by the Polynesians to make baskets, mats, outrigger canoe sails, thatch roofs, and grass skirts. The fragrant male flowers are used in perfumery and are also distilled to make Kewra. A large shrub or small tree of immense cultural, health, and economic importance in the Pacific, it is second only to coconut on atolls. It grows wild mainly in semi natural vegetation in littoral habitats throughout the tropical and subtropical Pacific, where it can withstand drought, strong winds, and salt spray. It propagates readily from seed, but it is also widely propagated from branch cuttings by local people for farms and home gardens. It grows fairly quickly, and all parts are used, from the nutritious fruits of edible varieties to the poles and branches in construction to the leaves for weaving and garlands. The plant is prominent in Pacific culture and tradition, including local medicine. Hundreds of cultivated varieties are known by their local names and characteristics of fruits, branches, and leaves. At present, there is evidence that this diversity is declining, with certain varieties becoming difficult to find. The reasons include less replanting, deforestation, fire, flagging interest by the new generation, and rapid population growth leading to urbanization.

Мәдениет

Гавайидің Гонолулу қаласындағы Пунахоу мектебінің мөрінде хала ағашы бейнеленген, себебі лаухала – осы ағаштың жапырақтарымен тоқу өнері, арал тарихында маңызды рөл атқарады. Үйлерден бастап төсеніштерге дейін, барлығы осылай тоқылған. Жергілікті аңыз бойынша, бұрынғы кезде қазіргі Пунахоу кампусының үстінде тұрған қарт гавайилік жұбай су үшін қашыққа баруға мәжбүр болған. Олар әр түн сайын бұлақ тіледі, бірақ нәтиже болмады. Соңында бір түні, олардың дұғаларына жауап ретінде, түсте оларға ескі хала ағашының түбін қазуды айтты. Олар осылай істеді де, таза, тәтті сулы бұлақ тапты. Олар оны Ка Пунахоу, яғни «Жаңа бұлақ» деп атады. Аңызға сүйенсек, Пунахоу мектебінің лилиялы көлі осы бұлақтан толысады.