Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Трабзон мешіті, Түркия
Mosque in Trabzon, Turkey
Ая София (Αγία Σοφία, «Қасиетті даналық» деген мағына береді; Ayasofya) – бұрынғы грек православ шіркеуі, ол 1461 жылы Мехмед II Трабзонды бағындырғаннан кейін мешітке айналдырылды. Ол Түркияның солтүстік-шығысындағы Трабзон қаласында орналасқан. 1964 жылы мұражайға, ал 2013 жылы қайтадан мешітке айналдырылды. Бұл ғимараттың тарихы XIII ғасырға дейін жетеді, сол кезде Трабзон Трабзон империясының астанасы болған. Ол теңіз жағалауына жақын және ортағасырлық қаланың шекарасынан екі шақырым батысқа қарай орналасқан. Аймақта сақталған бірнеше ондаған византиялық ескерткіштердің бірі болып табылады және «византиялық сәулет өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі» деп есептеледі.
Hagia Sophia (Αγία Σοφία, meaning 'the Holy Wisdom'; Ayasofya) is a formerly Greek Orthodox church that was converted into a mosque following the conquest of Trabzon by Mehmed II in 1461. It is located in Trabzon, northeastern Turkey. It was converted into a museum in 1964 and back into a mosque in 2013. The building dates back to the thirteenth century, when Trabzon was the capital of the Empire of Trebizond. It is located near the seashore and two miles west of the medieval town's limits. It is one of a few dozen Byzantine sites extant in the area and has been described as being "regarded as one of the finest examples of Byzantine architecture".
Тарих
Айя-София 1238 және 1263 жылдар аралығында Мануил I билік құрған кезде Трапезундта салынған. Шіркеудің апсидаларындағы ең көне жазулар 1291 және 1293 жылдарына жатады. 1461 жылы Мехмед II қаланы басып алғаннан кейін, шіркеу мешітке айналдырылған болуы мүмкін, ал фрескалары әкпен жабылыпты. Бірақ басқа ғалымдар оның 1584 жылға дейін өзгертілмегенін, алғашқы өзгерістен құтылғанын айтады, себебі ол қала қабырғаларынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Жанындағы монастырь 1701 жылға дейін монахтар пайдалануын жалғастырды, сол кезде Турнефорт оларды әлі де онда тұрғанын анықтады. Монахтар қысым мен қарақшылықтан қорғай алмағандықтан, олар ғимаратты бірте-бірте тастап кеткендігі мүмкін, ал түріктер оны оларды шығару қажеттілігі болмай, пайдалануға бастады. Жергілікті дәстүр бойынша, 19 ғасырдың басында бұл орын холера ауруханасы ретінде қолданылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала орыс әскерімен басылып алынды, соның арқасында археологтар, оның ішінде Федор Успенский, алғаш рет шіркеуді зерттей алды және қабырға суреттерін тазалау жұмыстары басталды. 1940 жылдары ол жабылып, дүкен ретінде пайдаланылған, бірақ 1950 жылдары қайтадан мешітке айналдырылды. 1964 жылы ол мұражайға айналдырылды. Дегенмен, сақталған барлық нәрсе құрылысынан кейін жасалған түпнұсқа туындылар деп есептеледі және Византиялық Палеологтар эпохасының бір бөлігі саналады. Айя-София шіркеуі – кеш Византия архитектурасының маңызды мысалы, ол биік орталық күмбезбен және күмбез бен төбе салмағын ұстап тұрған төрт үлкен аркамен ерекшеленеді. Күмбездің астында түрлі-түсті тастардан жасалған Opus sectile едені орналасқан. Шіркеу төртбұрышты жоспармен крест пішіндес салынған, бірақ солтүстік және оңтүстік кіреберістерінің арқасында сыртқы пішіні крест тәрізді. Құрылыстың ұзындығы 22 метр, ені 11,6 метр, ал биіктігі 12,7 метр. Эдинбург университетінің реставрациялау жұмыстары кезінде ашылған 13 ғасырдың соңына жататын фрескалар Жаңа өсиет тақырыптарын бейнелейді. Сыртқы тас мүсіндері мен әшекейлері Армения мен Грузияның жергілікті дәстүрлеріне сәйкес келеді. Шіркеудің батыс жағынан 24 метр қашықтықта 40 метр биіктіктегі биік қоңырау мұнарасы орналасқан. Ол 1427 жылы салынған және екінші қабатында шағын шіркеу бар. Қоңырау мұнарасының ішкі қабырғалары фрескалармен жабылған. Бұрын жергілікті астрономдар оны обсерватория ретінде де пайдаланған.
Hagia Sophia was built in Trebizond during the reign of Manuel I between 1238 and 1263. The oldest graffiti carved in the apses of the church contain the dates 1291 and 1293. After Mehmed II conquered the city in 1461, the church was possibly converted into a mosque and its frescos covered in whitewash. Other scholars suggest it was not converted until 1584, being spared the initial transformation because it stood several kilometers outside the city walls. The adjacent monastery continued to be used by monks as late as 1701, when Tournefort found them still in residence. It is likely that the monks gradually abandoned a building that failed to protect them from harassment and predation, and the Turks assumed its use without needing to expel them. According to local tradition, at the turn of the 19th century the site was used as a cholera hospital. During World War I the city was occupied by the Russian military and for the first time the church could be examined by archaeologists, including Fyodor Uspensky, and some preliminary cleaning of the wall paintings began. In the 1940s it was reported to be locked and used as a store, but by the 1950s it was again in use as a mosque. In 1964, when it was turned into a museum. All that did survive, however, are thought to be original works done just after its construction, and are considered part of the Byzantine Palaiologan Renaissance. The Hagia Sophia church is an important example of late Byzantine architecture, being characterised by a high central dome and four large column arches supporting the weight of the dome and ceiling. Below the dome is an Opus sectile pavement of multicolored stones. The church was built with a cross in square plan, but with an exterior form that takes the shape of a cross thanks to prominent north and south porches. The structure is 22 metres long, 11.6 metres wide and 12.7 metres tall. The late 13th century frescos, revealed during the University of Edinburgh restoration, illustrate New Testament themes. External stone figurative reliefs and other ornamenting is in keeping with local traditions found in Armenia and Georgia. 24 metres to the west of the church is a tall bell tower, 40 metres high. It was built in 1427 and houses a small chapel on its second floor. The internal walls of the bell tower are covered in frescoes. It was also used as an observatory by local astronomers.
Мешітті қайта құру
2012 жылы діни органдар (Диянет) мәдениет министрлігіне сотқа шағымданып, министрлік ондаған жылдар бойы шіркеуді «заңсыз түрде иеленгенін» мәлімдеді. Диянет сот ісін жеңіп, ғимараттың меншігіне ие болды. 2013 жылдың 5 шілдесінде бұрынғы шіркеу Трабзонның жергілікті Vakıf басқармасының шешімімен біршама уақытқа мешітке айналдырылды, ол мүліктің иесі болып табылады. Жаңарту жұмыстары басталды, оның барысында кейбір фрескалар жабылып, еденге кілем төселді. Түркияның Трабзон провинциясының муфтиі «қаладағы Ая София мешітін қайтадан құлшылық етуге ашу жұмыстары жүріп жатыр» деді және «намаз оқылатын уақытта қабырғадағы суреттер перделермен жабылады» деп мәлімдеді. Трабзон қаласының жергілікті архитекторлар одағы діни істер министрлігінің түрлендіру жоспарына қарсы сотқа шағым түсірді. Жергілікті судья бұрынғы шіркеудің түрлендірілуін заңсыз деп танып, оны мұражай ретінде сақтауға бұйырды. Алайда, ол мешіт ретінде қалды. 2013 және 2018 жылдар аралығында намаз залындағы фрескалар мен еден мозаикасы жылжымайтын перделер мен кілемдермен жабылса, нартекстегі фрескалар ашық қалды. 2018 жылдан 2020 жылға дейінгі жөндеу жұмыстары кезінде ғимарат келушілерге жабық болды. Жергілікті архитекторлар одағы дайындаған баяндамада 2013 жылғы мешітке түрлендіру қатты сынға алынды, ал сот діни істер министрлігіне уәдесін орындап, намаз уақытынан басқа уақытта фрескаларды көруге мүмкіндік беруді бұйырды. 2020 жылы күмбездің астына жылжымалы аспалы төбе орнатылды, ал opus sectile мозаикасының үстіне шыны еден салынды.
In 2012, the religious authorities (Diyanet) filed a lawsuit against the ministry of culture, claiming the ministry had been 'illegally occupying' the church for some decades. The Diyanet won the case and received the ownership of the building. On 5 July 2013, the former church was partially converted for a while into a mosque according to the local Vakif Direction of Trabzon, which is the owner of the estate. The reconstruction works were started, in which some frescoes were veiled and the floor covered by a carpet. The mufti of the Turkish province Trabzon said that “the works for opening the Hagia Sophia mosque in the city to practice prayers again are going on,” and claimed that “during the prayer the mural paintings will be covered by curtains". The local union of architects from Trabzon filed a lawsuit against the ministry of religious affairs' conversion plan. A local judge ruled the transformation of the former church to be illegal, and ordered it to be maintained as a museum. However, it has remained a mosque. Between 2013 and 2018 the fresco's and opus sectile floor mosaic in the prayer hall were covered by immovable curtains and carpets, while the frescoes in the narthex remained uncovered. During renovation works from 2018 to 2020 the building was closed to visitors. A report drafted by the local union of architects heavily criticized the 2013 mosque conversion, and a court ordered the ministry of religious affairs to fulfill its promise and make the frescoes visible outside prayer time. In 2020 a retractable suspended ceiling was put in place underneath the dome, and a glass floor was placed over the opus sectile mosaic.
Мәдени маңызы
Шіркеу маңызды орын алады және Роза Маколейдің "Требезонт мұнаралары" романындағы басты кейіпкердің рухани дамуы үшін шешуші рөл атқарады. "Мен грек жазуын түсінуге біраз уақыт жұмсадым, ол мені күнәларымнан құтқару туралы еді, және мен осы дұғаны айтуға тартындым, себебі мен шынымен күнәларымнан құтылуды қаламайтынмын, әзірге, бұл жағдайды тым қиын және тым қасіретті ететін болар еді".
The church figures prominently and has key significance for the lead character's spiritual development in Rose Macaulay's novel The Towers of Trebizond. "It took me some time to make out the Greek inscription, which was about saving me from my sins, and I hesitated to say this prayer, as I really did not want to be saved from my sins, not for the time being, it would make things too difficult and too sad."