Кіріспе

Кейбір христиан дәстүрлерінде ғибадатқа арналған нан үшін ыдыс.

Табернакль немесе қасиетті нан сақталатын үй – бұл «сақталған қасиетті нан» рәсімінің бір бөлігі ретінде Евхаристия (ғибадатқа берілген қасиетті нан) сақталатын бекітілген, құлыпталған қорап. Дәл осы мақсатта қабырғаға тікелей орнатылған ыдыс – аумбри деп аталады. Католик, Шығыс православие және кейбір англикандық және лютерандық дәстүрлерде табернакль – бұл тек қана құдайға арналған Евхаристияны сақтау үшін қорап немесе күмбез тәрізді ыдыс. Ол әдетте қымбат металдан, тастан немесе ағаштан жасалады және алтарьға немесе іргелес қабырғаға бекітіліп, ішіндегі қасиетті элементтердің рұқсатсыз алынып тасталуына жол бермейді. Бұл дін өкілдері Евхаристияда Исаның нағыз болғанына сенеді, сондықтан «табернакль» терминін қолданады, бұл сөз Ескі өсиеттегі табернакльге сілтеме жасайды, ол Құдайдың яһуди халқының арасында болу орны болған. «Сақталған Евхаристия» табернакльде қызмет кезінде тарату үшін, ауруларға қасиетті қауымды жеткізу үшін және Батыс шіркеуінде ойлану, медитация және дұға ету орталығы ретінде сақталады. ХХ ғасырдың соңына дейін христиан табернаклін шатыр тәрізді жамылғымен (конпаеум) жабу немесе Евхаристия ішінде болған кезде оның есігін пердемен жабу талап етілді. XXI ғасырда мұндай талап болмаса да, бұл дәстүр көптеген жерлерде сақталып келеді. Католиктер мен православие дінінің өкілдері сондай-ақ Қасиетті Мариямды табернакль деп атайды (мысалы, Акафист әнұраны немесе Марияға арналған католик литанияларында), өйткені ол Құдай анасы ретінде Мәсіхтің денесін ішінде алып жүрген.

Ежелгі заманда

Алғашқы христиандық дәуірінде дін қызметкерлері Евхаристияда киеленген нанды аурулар мен тойға қатыса алмайтындардың үйлеріне жеткізетін. Кейде бұл мақсат үшін мирянға да тапсырма берілетін. Милан жарлығы қудалауды тоқтатып, ерте шіркеуге дінін ашық түрде өркендетуге мүмкіндік бергенде, Евхаристия енді жеке христиан үйлерінде сақталмай, шіркеулердің алтарьларының жанында сақтауға алынды. Осы кезде ең көп қолданылатын ыдыстар немесе "құрбандық орындары" мұнара ішіндегі көгершін нысанында болды. Көгершін әдетте алтыннан, ал мұнара күмістен жасалған. Римдегі Әулие Петр шіркеуіне император Константин екі мұндай ыдысты, екеуі де алтыннан жасалған және 250 ақ інжумен әшекейленген сыйға берді. Папа Иннокентий I және папа Илариус та күміс мұнаралар мен алтын көгершіндер сияқты ыдыстарды белгілі бір шіркеулерге сыйлады. Мұндай ыдыстар шіркеудің орталық бөлігінен алыс орналасқан сакрариум немесе пастофориум деп аталатын жерде сақталып, алтарь үстіндегі шатырдың ортасынан (сондықтан киборий немесе нан сақтау орны деп аталды) жіңішке тізбектермен ілінді. Кейіннен көгершін мен мұнараның орнына қарапайым ыдыстар да қолданылатын болды.

Орта ғасырлар

13 ғасырға қарай Евхаристия көбінесе құрбандық тақтасының оң немесе сол жағындағы қабырғаға орнатылған, әсем әшекейленген шкафта сақталды. Жағылған шам Мәсіхтің қатырғанын білдірді. Бұл 1215 жылғы Төртінші Латеран кеңесінің қаулысына сәйкес келеді, онда қасиетті нанның жабық ыдыста сақталуы талап етілді. Евхаристияға арналған рәсімдік тас ыдыстарды жасау 14 ғасырдың соңында, көбінесе Солтүстік Еуропада басталды. Осы кезеңдегі неміс және голланд шіркеулерінде әлі де неміс тілінде Sakramentshäuser деп аталатын, ал голланд тілінде sacramentstorens деп аталатын биік мұнаралар бар, олар әдетте құрбандық тақтасының солтүстігіне және төбеге жақын орналасқан. Осындай неміс үлгілерін Нюрнбергтегі Сент-Лоуренс шіркеуінде, Салемдегі Минстерде, Вейль-дер-Штадт қалалық шіркеуінде (жоғарыда), Любектегі Біздің Анамыз шіркеуінде және Фюрстенвальде-Шпреедегі Сент-Мария соборында кездестіруге болады. Бельгиядағы осындай қасиетті мұнаралары бар шіркеулерге Зурбемдегі Әйел Сент-Катерина, Кортрейдегі Сент-Мартин, Лёвендегі Сент-Петер және Сент-Джеймс, Брюггедегі Сент-Джеймс және Зутлеудегі Сент-Леонард шіркеулері жатады.

Қайта өрлеу дәуірі

XVI ғасырдың басында епископ Маттео Гиберти Верона епархиясы арқылы жарлық шығарды, онда қасиетті нан сақталатын ыдыс құрбандық тақтасына қойылуы керек деп жарияланды. Содан кейін бұл әдет бүкіл солтүстік Италияға тарады. 1560 жылы Милан архиепискобы болған Әулие Карл Борромео қасиетті жаралымды сақристіядан өз соборындағы құрбандық тақтасына (әлі басты құрбандық тақтасы болмаса да) көшірді. Римдік Миссалдың 1570 жылы Папа Пий V қайта қараған және жариялаған нұсқасы (Триденттік миссаны қараңыз) киелі шатырды құрбандық тақтасына қоюды көздемеді: ол Миссаның негізгі дұғаларын қамтитын алтарь картасы құрбандық тақтасының ортасына қойылған айқышқа сүйеніп тұруы керек деп бұйырды. Алайда, 1614 жылы Папа Павел V Рим епархиясындағы шіркеулерге киелі шатырды құрбандық тақтасына қою ережесін енгізді. Протестантизмнің Мәсіхтің нақты және тұрақты қатырсуын мойындамауына жауап ретінде, киелі шатырды жоғары құрбандық тақтасы сияқты көзге түсетін жерлерге қою қалыптасты. Шіркеудің басты құрбандық тақтасында немесе арнайы капеллада орналасқан киелі шатыр үлкеніп, әсемделіп, соңында қайда орналасса да, басты орынға айналды.

Ауруларға арналған құдайшылық Католиктық ырым

Қасиетті хостияларды таратуға арналған бөлек орын жоқ, үйге және науқастарға арналғандары да бірдей. Барлық қасиетті сыйлықтар киелі шатырдың ішіндегі кибориумда сақталады. Науқастарға немесе үйге Қасиетті Тағамды әкелгенде, пикс деп аталатын кішкентай немесе орташа өлшемді ыдысты миряндар, дьякондар және дін қызметкерлері қолданады. Көбінесе олар қалайыдан жасалған, әр түрлі ою-өрнектермен безенілген, ал мөлшері қажетті хостиялар санына байланысты өзгереді. Пикс әдетте былғарыдан жасалған, бурса деп аталатын қорғаушы қалташаға салынады. Көптеген бурсаларда мойынға ілуге арналған ұзын бауыншасы болады. Католиктер қасиетті хостияларды тек шіркеуден тыс жерлерде ғана таратады. Діни қызметкерлерде үйде жұмыс істеуге арналған жиынтық пен "науқасқа бару" жиынтығы болады. Бұл жиынтықтар тұтқасы бар сумкаларда келеді және қажеттілікке қарай мөлшері әр түрлі. "Науқасқа бару" жиынтығына науқастарға май жағу үшін май құйылған кішкентай құты, сонымен қатар Қасиетті Тағамды таратуға арналған пикс, крест, дұға кітабы, мүмкін, татуласу құралы ретінде қолданылатын "стола" деп аталатын киім және дін қызметкерінің қажет деп санаған басқа да заттар кіреді. Науқастарға май жағу және күнәларды мойындау – Католик шіркеуіндегі екі емдеуші құдайға бағышталған нысандар. Шіркеудің үйретімінше, қасиетті хостияны үйге алып кіруге болмайды. Барлық науқастарға көмек көрсеткеннен кейін, қасиетті хостиялар киелі шатырдың ішіндегі кибориумға қайтарылады.

Сақталған құрметті рәміз

Шығыс православие шіркеуінде қасиетті құпиялар (сакрамент) мәзбұратта (Ланг ру, αρτοφοριον, артофорион) немесе сандықта (ковчег) әрдайым құрбандық үстелінде сақталады. Мәзбұрат әдетте алтын, күміс немесе ағаштан жасалып, әсем безендіріледі. Ол көбінесе кішкентай шіркеу ғимаратына ұқсас болып келеді және әдетте үстінде крест орналасқан. Оны кішкентай есіктер немесе сырғып шығатын тартпа арқылы ашуға болады. Кейбір шіркеулер мәзбұратты және оның ішіндегі қасиетті құпияларды шаң мен ылғалдың өзгеруінен қорғау үшін шыны күмбезбен жабады. Православие христиандары қасиетті тамақтанғаннан бөлек, қасиетті тамаққа табынуды жасамайды. Алайда, Мәсіхтің денесі мен қанының нақты болуы қасиетті құпияларға құрметпен қарауды талап етеді. Діни қызметкерлер мәзбұратты қолданғанда міндетті түрде киім киюі керек. Қасиетті сыйлықтар литургиясы кезінде (яғни, сақталған қасиетті тамақтан қасиетті тамақ қабылданатын кезде), Ұлы кіру кезінде қасиетті құпиялар шығарылғанда, барлығы толық сәжде етеді – тіпті әншілер де ән айтуды тоқтатып, сәжде етеді, ал кіру үнсіз жүзеге асырылады. Православие христиандары қасиетті тамақ қабылдағанда, Мәсіхтің денесі мен қанының екеуін де қабылдайды. Бұл ауруларға берілетін қасиетті тамаққа да қатысты. Сондықтан, екеуі де мәзбұратта сақталады. Жыл сайын Ұлы бейсенбіде сақталған құпиялар жаңарып тұрады. Діни қызметкер осы литургия үшін қосымша Агнец (құрбандық қош) кесіп, оны қасиеттегеннен кейін, діни қызметкерлер қасиетті тамақ қабылдамас бұрын, қосымша Агнецті алып, Мәсіхтің қанынан бір тамшысын мұқият төгеді. Содан кейін оны өте ұсақ бөліктерге бөліп, толық кептіріп, мәзбұратқа салады. Диакон (немесе диакон болмаған жағдайда діни қызметкер) тазару рәсімдерін орындаған кезде өткен жылдың сақталған қасиетті тамағының қалдықтарын жейді. Әдетте, қасиетті орын (ғибадатхана) құпиялар сақталғанда, шам жағылып тұрады. Бұл төбеден ілінген жеке шам немесе құрбандық үстелінің үстінде немесе артында орналасқан жеті бұтақты шамдықтың жоғарғы шамшырағы болуы мүмкін.

Ауруларға арналған Қасиетті Тағам Православ және Шығыс ырымдары

Ауруларға қасиетті тағайын жасауға арналған ыдыс пикс деп те аталады. Дегенмен, ол католиктер, англикандар және лютерандар қолданатын ыдыстардан мүлдем өзгеше. Батыс ритуалдық христиандар қолданатын пикс тек қасиетті нан (хостия) сақтауға арналған, жалпақ, дөңгелек ыдыс болып табылады. Православ және Шығыс ритуалдарында қолданылатын пиксидтер көбірек мүмкіндіктерге ие, олардың мөлшері мен дизайны да әртүрлі болуы мүмкін. Олар металлдан жасалған қорпусқа ие болуы және мойынға ілу үшін тізбекпен жабдықталған болуы мүмкін. Қаптаманың ішінде бірнеше бөлімше бар. Бір бөлімшеде тығыз жабылатын қақпағы бар шағын қорап орналасқан, оған сақталған қасиетті құпиялар салынады. Сондай-ақ, шарапты аз мөлшерде және құпия құпиялардың бөлшегін сақтауға жеткілікті кішкентай тостағанға орын бар. Онда қадімгі шарапты (қасиетті емес) сақтауға арналған кішкентай бөтелке болады, ол қабылдау алдында бөлшекті жұмсарту үшін қолданылады, және дін қызметкері Мистериялардың бөлшегін қораптан алып, оны қол тигізбей тостағанға салуға арналған кішкентай қысқыш, сондай-ақ қасиетті тағайынды беруге арналған кішкентай қасық бар. Бұл ауру шақыру жинағы әдетте қасиетті үстелде немесе кейде құрбандық үстелінде сақталады. Жоғарыда айтылған жинақтың орнына, дін қызметкері тығыз жабылатын қақпағы бар шағын тостағанды қолдануы мүмкін. Ол тостағанға шарап құйып, оған сақталған құпия құпиялардың бөлшегін салып, қақпағын жабады. Содан кейін ол тостаған мен қасықты алып, ауруларға қасиетті тағайынды жасауға барады.

Қасиетті сыйлықтар

Кейде Ұлы ораза кезінде кішкентай шатырды пикс деп атайды. Ол көбінесе үстінде крест белгісі бар, алтын жалатылған, қақпағы ашылатын төртбұрышты қорап болады. Ұлы ораза кезінде жексенбі күндері дін қызметкері қосымша нан (Құдайдың бейсенбісіндегідей) киелі Литургияда қолдану үшін қасиеттейді. Бұл нан қасиетті үстелдегі пиксте немесе кейде протезисте (Құрбандық үстелі) сақталады.

Англикан және епископ шіркеулері

Тек кейбір англикандық шіркеулер ғана англо-католик бағытында шатырларды қолданады, олар алтарға бекітіледі, оның артына, үстіне немесе бір жағына орналастырылады. Католик шіркеулеріндегідей, сақталған қасиетті заттың болуы «қасиетті шаммен» – мөлдір шыны ыдыстағы май немесе балауыз жалынымен көрсетіледі, ол шатырға жақын орналасқан. Әдетте, шатырда тек киборийлер мен қасиетті заттар сақталады, бірақ шарап немесе киелі майлар да онда орналастырылуы мүмкін. Шатыр бос болғанда, адалдар бей-жайша құрмет көрсету амалдарын (мысалы, иіліп немесе тізе бүгіп) жасамауы үшін оны ашық қалдыру қалыпты жағдай. Шатырлар көбінесе кедр ағашымен қапталады, тіпті одан жасалса да, оның хош иісі жәндіктердің көбеюіне кедерес жасайды. Э. Дж. Бикнелл «Отыз тоғыз мақалаға теологиялық кіріспе» еңбегінде: «Эдвард VI-ның алғашқы дұға кітабына сәйкес, аурулар шіркеуде діни қызмет өткізілген күні сақталған қасиетті заттармен қатысуы мүмкін» деп жазды. Англиканизмнің 39 мақаласының XXVIII мақаласы – «Иеміздің кешкі асы» және Методизмнің Діни мақалаларының XVIII мақаласы – «Иеміздің кешкі асы» сақталған қасиетті заттар Мәсіхтің бұйрығымен сақталмаған, тасымалданбаған, көтерілмеген немесе құлшынылған жоқ деп мәлімдейді. «Англикандық консилиар» газетінің негізін қалаушы, дін қызметкері Джонатан А. Мичиган бұл мақала «осы амалдарға тікелей тыйым салмайды, бірақ олардың ешқайсысының Киелі кітапта көрсетілмегенін атап, олардан сақ болуға шақырады» деп жазады. Осылайша, осы көзқараспен келісетін англикандық дін қызметкерлері аурулар шіркеуге бара алмаған жағдайда қатысу үшін сақталған қасиетті заттарды қолданды. Алайда, 1885 жылы Жоғарғы палата бұл практикаға қарсы шешім шығарып, «сақтау амалы Англия шіркеуінің дана және мұқият қайта қарастырылған тәртібіне қайшы келеді» деп жариялады. Өздерін «англокатоликтер» деп жариялайтын англикандықтар арасында протестанттық реформация шіркеу тарихындағы бір эпизод ретінде қарастырылады, ол енді олардың англикандық сенімін анықтамайды. Оксфорд қозғалысынан кейін сақтау Англикан қауымының көп бөлігінде кең таралды, ал кейбір шіркеулер салтанатты бата беру және/немесе Евхаристиялық құлшынықтың басқа түрлерін де өткізеді. Англо-католик ритуалдары мен рәсімдері жөніндегі нұсқаулықта (Ritual Notes) шатырлар көбінесе ағаштан жасалатыны айтылған. Бірақ олар алтыннан, күмістен немесе тіпті темірден де жасалуы мүмкін (егер темір алтын жалатылған ағашқа, соғылған металға немесе оюлы тасқа енгізілген болса). Егер материал металл болса, онда оның ішкі қабаты тополь немесе кедр ағашынан, сондай-ақ ақ жібек немесе алтын немесе күміс матадан жасалуы керек. Шатырды алтарға немесе градинге (сөреге) берік бекіту керек, бірақ қабырғадан алыс орналастыру қажет, сонда қанопай (қасиетті заттарды қамтитын кезде оны жабатын жамылғы) оны толық қоршап ала алады. Жамылғы ақ немесе литургиялық түстерге ие болуы мүмкін. Екінші шатыр болуы мүмкін, бірақ бір уақытта біреуі ғана қолданылуы керек. Шатыр қолданыста болғанда оның жанында шам жанып тұруы керек.