Кіріспе

Палестиналық еске алу күні (Yom Al-Aarz; יוֹם הַאֲדָמָה), 30 наурыз күні қайталанып тұратын, Израильдің араб азаматтары мен Израиль басып алған аумақтардағы палестиналықтардың 1976 жылы Израильде болған оқиғаларды еске алу күні. 1976 жылы Израиль үкіметі Сахнин мен Араба арасындағы, арабтарға тиесілі жерлерді мемлекеттік мұқтаждар үшін тәркілеу жоспарын жариялады. Бұл Израиль үкіметінің Галилеяны яһудилендіру стратегиясының бір бөлігі болды. Жауап ретінде араб қалалары жалпы ереуіл жариялады және Галилеядан Негевке дейін шерулер ұйымдастырылды. Араб демонстранттарының жартысы әйелдер болды, олардың жүзге жуығы жарақат алды, ал жүздеген адам тұтқындалды. Израиль-Палестина қақтығысы туралы зерттеулер Жер күнін жер үшін күрес және араб азаматтарының Израиль мемлекетімен және қоғамдық-саяси жүйемен қарым-қатынасындағы маңызды оқиға ретінде мойындайды. Бұл 1948 жылдан бері Израильдегі арабтардың Израиль саясатына палестиналық ұлттық бірлік ретінде бірінші рет ұйымдасқан жауап беруі болды.

Өмірбаян

Палестина арабтары негізінен егіншілікпен айналысқан халық болды, олардың 75 пайызы Израиль мемлекеті құрылғанға дейін жерден күнкөріс табатын. 1948 жылғы Палестина соғысы кезінде палестиналықтарды күштеп шығарудан және қашудан кейін, жер Израиль мемлекетіне айналған аумақта қалған 156 000 палестиналық арабтың өмірінде маңызды рөл атқара берді, ол олардың ұлттық біртектігінің, абыройының және мақсатының көзіне айналды. Израиль үкіметі 1950 жылы еврейлердің Израильге көшіп келуін және еврей босқындарын қабылдауды жеңілдету үшін «Қайту заңы» қабылдады. 1950 жылдың наурызында Израильдің «Жолда жоқтардың мүлігі туралы» заңымен жоқтардың меншік құқықтары үкімет тағайындаған «Жолда жоқтардың мүлігін сақтаушысына» берілді. Бұл заң «мемлекет ішінде болуға қарамастан, заң бойынша «жоқ» деп саналатын» Израильдің араб азаматтарының жерлерін тартып алу үшін де пайдаланылды. Салман Әбу Ситтаның бағалауынша, 1948 жылдан 2003 жылға дейін Израильдің араб азаматтарынан (жоқтар және басқалар) 400 мыңнан астам жер тартып алынды. Орен Ифтахелдің айтуынша, Израильдегі арабтардың мемлекеттік саясатқа және тәжірибеге қарсы қоғамдық наразылығы 1970 жылдардың ортасына дейін сирек кездесетін, себебі олардың жерлерінде әскери билік орнатылған, кедейлік, оқшаулану, фрагментация және жаңа Израиль мемлекетіндегі шеткі жағдайлар осының себебі болды. Шэни Пайес жерді тартып алуға және араб азаматтарының әскери билік кезінде (1948–1966 жж.) шектеулерге қарсы наразылықтарын сол кезеңдегі қозғалыс, сөз және жиналыс бостандығына қатысты шектеулер салдарынан «сирек» және «шешімді» деп сипаттады. «Ал-Ард» («Жер») саяси қозғалысы шамамен он жыл бойы белсенді болды, бірақ 1964 жылы ол заңсыз деп жарияланды, ал үкіметке қарсы ең танымал оқиғалар жыл сайын Коммунистік партия ұйымдастырған 1 мамырлық наразылықтар болды. 1976 жылдың 11 наурызында үкімет жерді тартып алу жоспарын жариялады. Ифтахелдің айтуынша, Солтүстік Галилеядағы жерді тартып алу және еврейтік поселеністерді кеңейту үкіметтің Галилеяны яһудилендіруге бағытталған стратегиясының бір бөлігі болды, бұл өз кезегінде «палестиналық қарсылыққа» жауап ретінде және оның катализаторы ретінде әрекет етті, нәтижесінде Жер күні оқиғасы болды. Палестинаны азат етудің демократиялық майданының (ДФЛМ) жетекшісі Найеф Хаватмехтің сөзіне қарағанда, жер 1975 жылғы «Галилеяны дамыту жоспарын» іске асыру мақсатында «сегіз еврей өнеркәсіптік ауылдарын» салу үшін пайдаланылмақ еді. Бұл жоспарды мақтап, Ауыл шаруашылығы министрлігі оның басты мақсаты Галилеяның демографиялық сипатын өзгертіп, аймақта еврейлердің көпшілігін құру екенін ашық мәлімдеді. Дэвид Макдауэлл 1970 жылдардың ортасында Галилеядағы жерді қайтадан тартып алуды және Батыс жағалаудағы жерді тартып алуды жеделдетуді Жер күні демонстрациясының және Батыс жағалауда бір уақытта өткен ұқсас демонстрациялардың тікелей себебі деп санайды. Ол былай деп жазады: «Екі палестиналық қауымдастықты саяси тұрғыдан біріктіруге жер мәселесінен артық ештеңе көмектеспеді».

1976 жылғы наразылық

Үкіметтің жерді тәркілеу туралы шешімі 1976 жылдың 29 наурызында сағат 17:00-ден бастап Сахнин, Арраба, Дейр Ханна, Тур'ан, Тамра және Кабул ауылдарына коменданттық сағат жариялаумен бірге келді. 18 наурызда жергілікті араб кеңестерінің басшылары, Еңбек партиясының мүшелері Шефа 'Амр қаласында жиналып, акция күнін қолдауға қарсы дауыс берді. Шешім туралы хабар жұртшылыққа тараған кезде, муниципалдық ғимараттардың сыртында демонстрация ұйымдастырылып, ол жас ағызу газымен таратылды. Үкімет барлық демонстрацияларды заңсыз деп жариялады және оқушыларды қатысуға шақырған мұғалімдер сияқты "қоздырушыларды" жұмыстан босатумен қорқытты. Алайда бұл қорқытулар нәтиже бермеді, сондықтан көптеген мұғалімдер оқушыларын сыныптан шығарып, Израильдің араб қалаларында, солтүстіктегі Ғалилеядан оңтүстіктегі Негевке дейін өткен жалпы ереуілге және шерулерге қосылды. Сол күнгі оқиғалар бұрын-соңды болмаған. Наразылық акциялары кезінде Израиль қорғаныс күштері (ИДФ) қарусыз төрт демонстрантты және тағы екеуін полиция атып өлтірді. "Нью-Йорк Таймс" газеті "Израильдің араб жерін тартып алуына наразылық білдірген Ғалилея аймағындағы қақтығыстар" кезінде полицияның осы өлтірулерді жасағанын хабарлады. "Аруц Шевада" Езра Халеви "израильдік арабтардың полиция мен сарбаздарға тас және отты бомбалар лақтыруымен" өткен түні басталғанын жазады. Шара келесі күні де жалғасып, одан да күшейіп, Израиль қауіпсіздік күштерінің көптеген мүшелері жарақаттанды және алты араб наразысы қаза тапты. "The Jerusalem Post" газетінде жазған Йосеф Гоелл: "Өлімге әкелген тәртіпсіздікті жүздеген жауған арабтардың Сахнин, Аррабе және Дейр Ханна ауылдарынан өтіп бара жатқан жолдағы күдіксіз ИДФ конвойына шабуыл жасауы туғызды. Израиль әскерлерінің бұл конвойының алдында ешқандай провокация болған жоқ, егер Израильдің Ғалилеядағы әскери бөлімінің жанында провокация жасалғанын көргіміз келсе, олай болмас еді". 2003 жылғы Израиль үкіметінің құжатында "арабтың қоғам қайраткерлері наразылықтарды шектеуге тырысты, бірақ оқиғаларды бақылаудан айырылды. Демонстранттар дөңгелектерді өртеп, жолдарды бөгеп, таспен және молотов коктейльдерімен лақтырып жіберді" делінген. Алты адамның өліміне байланысты "қатты қақтығыстар" болды және екі тараптан да көптеген жараланғандар болды. Барух Киммерлинг пен Джоэл С. Мигдаль Жер күнінің Кафр Касим қырғынынан ерекшеленетінін, Израильдегі палестиналықтардың "1956 жылы мүлдем болмаған" "батыл сенім мен саяси сананы" көрсеткенін жазды; бұл жолы араб азаматтары пассивті және мойынсұнғыш болған жоқ. Олар полицияның қатыгездіктеріне өздерінің зорлық-зомбылықпен жауап беріп, ұлттық деңгейдегі саяси белсенділікті бастады және үйлестірді.

Әсері

Жер күніне орай Израильдегі араб қауымдастығында жаңа ұлттық мақтаныш сезімі, мемлекет пен полицияға деген ашу-ыза, қаза тапқан наразыларға деген қайғы-қасірет пайда болды. Бар Тал мен Тейхман 2000 жылы профессорлар Гади Вольфсфельд, Эли Аврахам және Иссам Абурайяның зерттеуіне сілтеме жасап, ол Haaretz және Yediot Aharonot газеттерінің 1977 және 1997 жылдар аралығындағы жыл сайынғы еске алу шараларын талдап, оқиғаға дейінгі хабарлардың полиция мен әскери дереккөздерден алынған жаңалықтарға көп сүйенгенін анықтады. Назар қауіпсіздік шараларына аударылды, арабтар туралы хабарлар олардың басшылығы тарапынан таратылған агитация мен науқанға шектелді. Жарияланған материалдардың 6-7 пайызы ғана наразылықтың себептері туралы ақпарат берді. Журналистердің басым бөлігі еврейлер еді, тек "Хаарец" газеті ғана араб халқының жағдайын баяндауға арнайы тағайындалған тілшісіне ие болды. Оқиға араб-израиль қақтығысы аясында бейнеленді, араб наразылары үкіметтен талаптарын қоятын азаматтар емес, жау ретінде қарастырылды. Мысалы, 1997 жылдың 22 наурызында "Едіот Ахронот" газетінде былай деп жазылған: "Наразылық білдіру құқығы тәртіпсіздік тудыруға, жолдарды жабуға, өтетін көліктерге тас лақтыруға құқық бермейді. Израиль арабтарына олардың ізраилдік болғанының көп бөлігі елдеріне және оның заңдарына адал болуына негізделгенін қайта-қайта түсіндіру керек. Егер олар бұл заңдарды қабылдағысы келмесе, ешкім олардың кетуіне кедергі келтірмейді". 2007 жылы Палестина Ұлттық Автономиясының баспасөз орталығы оны "палестина халқының күресі тарихындағы маңызды күн" деп сипаттады, себебі палестиналықтар осындай ерекше күні ата-бабаларының жерін, өздерінің ұлттық ерекшеліктерін және өмір сүру құқығын қабылдады. Дегенмен, соңғы жылдары көптеген сарапшылар Израильдегі араб халқының наразылық акцияларына бұрынғыдай ынтасыз қарағанын байқады, ұйымдастырушылардың үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуіне қарамастан. Көптегендер бұл халық арасындағы келісімнің артуының белгісі деп санайды.

Жыл сайынғы еске алу және наразылық акциялары

Израильдің сот жүйесінің зерттеулеріне сәйкес, 2000 жылғы жыл сайынғы еске алу шаралары кезінде Израильде өткен жалпы ереуіл мен шерулер, Сахниндегі наразылықтан басқа, көбінесе бейбіт өтті. Сол жерде жүздеген жас жиналып, ауылдың батысына орналасқан Израиль әскери базасына қарай бет алды. Олар қоршауды бұзып, базаға еніп, ішінде Палестина туын көтеріп жүрді. Сөз сөйлеу үшін келген араб зиялылары оларды тоқтатуға тырысты, бірақ олар қарсылықпен және тіпті ұрып-сапалаумен кездесті. Базаны күшейтуге келген шекара полициясы, кейбіреулері бетперде киіп, орманға от қойып, наразылық білдірушілерге тас лақтырды. Жауынгерлік газ бен резеңке оқтарды қолданып, наразылық білдірушілерді басты жолға қарай ығыстырды, онда қақтығыс жалғасты. Арабтардың Жоғары Бақылау Комитетінің төрағасы Мұхаммед Зидан да қақтығыста жараланғандардың қатарында болды, ал Сахниннен 72 жастағы әйел жауынгерлік газды жұтқаннан кейін ауруханада қайтыс болды. Рамаллада әскерилер Ариэль Шаронның суреттерін өртеп, ирак және палестина туларын желбіретіп жүрген 2000 демонстрантпен қақтығысқанда, бір палестиналық қаза тауып, тағы 11 адам жарақат алды. Бір сағаттан кейін палестиналық қарулы күштері де қақтығысқа қосылып, танктан орналасқан пулеметтерден ауыр оқтар атылды. 2005 жылғы Жер күнінің еске алу шаралары Негевтегі танылмаған ауылдардың хал-жағдайына арналды, онда ұйымдастырушылардың мәліметінше, 80 мың араб азаматы қарапайым тұрмыстық жағдайларсыз өмір сүріп, 30 мың үйді бұзуға бұйрық берілген. 2008 жылғы шерулердің ішінде Жаффада ұйымдастырылған шеру болды, онда 1000 араб азаматы Жер күнінің еске алу шараларын қаладағы жерлерді тартып алудың жеделдеуіне назар аудару үшін пайдаланды, көптеген адамдар оларды үйлерінен шығарып тастау және олардың орнына шетелден келген еврейлерді орналастыру үшін үйлерін бұзуға бағытталған бұйрықтарға тап болғанын айтты. Жер күніне орай, жерді тартып алуға қарсы бейбіт наразылық акцияларын ұйымдастыруға шақырулар жиі айтылады. Мысалы, Палестиналық тұру және босқындар құқығын қорғау орталығы БАДИЛ 2006 жылғы Жер күніне арналған баспасөз хабарламасында "Израилге қарсы бойкот, инвестицияларды алып тастау және санкциялар" мен "расалық кемсітушілік, оккупация және отарлауды" тоқтатуға шақырды. 2009 жылғы Жер күнінің еске алу шараларында Марсель Хлейфидің палестиналық ұлттық әндерін орындаған 50 палестиналық әйел және бірнеше халықаралық өкілдер Иерусалимнің ескі қаласының Дамаск қақпасында жиналып, Израиль өнімдерін бойкоттауға шақыратын плакаттар мен футболкалар таратты. Сондай-ақ 2009 жылы мыңдаған араб азаматтары, кейбіреулері палестина туларын көтеріп, "Біз бәріміз Израильдің фашизмі мен расизміне қарсы біріккенбіз" деген ұранмен Арабе және Сахнин қалалары арқылы шеруге қатысты. Араб Кнессетінің депутаты Талаб эль Сана үкіметке "Галилея мен Негевті яһудилендірудің нәсілшіл жоспарларын тоқтатуға және Галилея мен Негевтің барлық тұрғындары үшін даму саясатын қабылдауға" шақырды. Ynet сайты палестиналықтардың АҚШ, Канада, Германия, Финляндия, Франция және Бельгияны қоса алғанда, бүкіл әлемде наразылық акцияларын жоспарлап отырғанын және Дүниежүзілік әлеуметтік форумның (ДӘФ) Израильді қауымнан шығаруға шақыратын науқанды бастағанын хабарлады. Жер күні Сабра және Шатила босқындар лагеріндегі көрме және музыкалық шаралар арқылы, сондай-ақ палестиналықтардың Наалин және Джейюс қалаларында Израильдің Батыс жағалауындағы кедергіге жақын жерде демонстрациялар өткізіп, тас лақтырған Палестина аумақтарында да еске алынды. 2012 жылғы Жер күніне қарсы наразылықтарды күтіп, Израиль Батыс жағалауды жапты (бірақ бұл шектеулер Израиль қоныс аудандарына қолданбады). Наразылықтар Газа секторында және Батыс жағалауда өтті. Газа секторында Израиль әскерлері қауіпсіздік қоршауын бұзуға тырысқан наразылық білдірушілерге оқ атып, бір адам қаза тауып, 37 адам жарақат алды. Каландия бақылау-өткізу пунктінде тас лақтырған палестиналық жастар резеңке оқтар мен шоқ оқтармен атылған Израиль сарбаздарымен қақтығысқа түсті, нәтижесінде 39 палестиналық жарақат алды. Иорданияда 15 мың адам, соның ішінде палестиналықтар бейбіт шеруге қатысты. Палестиналық босқындар Ливанның Бофорт қамалының жанында да демонстрация өткізді, ал Газа шекарасында палестиналықтардың оралу құқығын талап ететін шеру кезінде Израиль әскері атыс салғанда 1400-ден астам адам жарақат алды.