Кіріспе
Экономикалық тарих профессоры Тарас (вон) Бородайкевич (Тарас Бородайкевич; 1 қазан 1902, Баден-бей-Вена, Төменгі Австрия – 3 қаңтар 1984, Вена) – нацистік партияның бұрынғы мүшесі және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Венадағы Дүниежүзілік сауда колледжінің (қазіргі Вена экономика және бизнес университеті) экономикалық тарих профессоры болды. Соғыстан кейін де ол нацизмді қолдауын тоқтатпады, ал 1960 жылдары университет лекцияларында білдірген деген фашистік көзқарастары Венада үлкен студенттік демонстрацияларға әкеп соқты, нәтижесінде кем дегенде бір адам қаза тапты.
Taras (von) Borodajkewycz (Тарас Бородайкевич; 1 October 1902 in Baden bei Wien, Lower Austria – 3 January 1984 in Vienna) was a former member of the Nazi Party and, after World War II, professor of economic history at the College of World Trade in Vienna (today: Vienna University of Economics and Business). He remained an unrepentant supporter of Nazism after the war and the pro fascist views he allegedly expressed in his university lectures in the 1960s sparked major student demonstrations in Vienna that resulted in at least one fatality.
Өмір
Тарас Бородайкевич Галициялық украиндық теміржол қызметкері Владимир Бородайкевич пен оның әйелі Генриеттаның (қыз есімі Лёве) ұлы болып дүниеге келді. Соғыс аралық жылдары ол католиктік ұлттық идеялардың жақтаушысы болды, бұл идеялар католиктік сенімді және жалпыгермандық саясатты біріктіруге тырысты. 1933 жылы Бородайкевич Австрия Католик күнінің (Katholikentag) президенті болды. Бұл шара Энгельберт Доллфустың клерикалды режимі мен австрофашизмнің маңызды жиыны болды. Доллфусс 1934 жылдың шілдесінде нацистердің қолынан қаза тапты, бірақ Бородайкевич 1934 жылдың қаңтарында-ақ Австриядағы заңсыз нацист және НСДАП мүшесі болды. Оның партиялық нөмірі 6,124,741 болды. Ол сондай-ақ К.А.V. Norica Wien қатарына кірді, бұл католиктік студенттік бірлестік, ол католиктік неміс студенттік бірлестіктерінің Картельвербандына (Cartellverband) мүше болды және 1945 жылы НСДАП-ты қолдағандығы мен оған мүше болғандығы үшін одан шығарылды. Бородайкевич 1932 жылы Вена университетінен тарих ғылымының докторы ғылымын қорғады және оңшыл ғалым Генрих фон Србиктің көмекшісі болып жұмыс істеді, нәтижесінде 1937 жылы діни және рухани тарихтан абилитация алды. Вена университетінде қысқа мерзім сабақ бергеннен кейін және Венаның Haus, Hof und Staatsarchiv мұрағаттарында мұрағатшы болып жұмыс істегеннен кейін, Бородайкевич Прагадағы неміс университетінде заманауи тарих профессоры болып тағайындалды, онда ол 1943 жылдан 1945 жылға дейін сабақ берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бородайкевич Австрияға оралды және НСДАП-мен ұзақ жылдар бойы байланыста болғанына қарамастан, жаңа австриялық үкіметтегі тиімді саяси байланыстардың арқасында тез қайта орналасты. Ол Вена Әлемдік сауда жоғары мектебінде (Hochschule für Welthandel) оқытушылық қызметін жалғастырды, ол елдегі жетекші қаржы және бизнес басқару мектебі болды. Алайда, оның нацизмге деген симпатиясы бұрынғыдан да анық байқалды. Ол лекцияларында нео-нацистік және антисемиттік пікірлер білдірді, бұл оның консервативті және солшылдарға қарсы саяси көзқарастарымен келісетін студенттердің адал ізбасарларын тартты. Бірақ Бородайкевичтің өзгермеген көзқарастары кеңінен жарияланғаннан кейін сот процесі және бірқатар әлеуметтік наразылықтар басталды, бұл соғыстан кейінгі австриялық қоғамының нацистік өткенімен қалай күресіп жатқанын көрсетті.
Нацистік Германия үшін тыңшылық қызмет
1939 жылға қарай СС-тің құпия қызметі Бородайкевичтің әлі де сақталған жақсы католиктік байланыстарын пайдаланып, оған Ватиканға қарсы барлау операцияларын тапсырды. Оның алғашқы міндеті – папа Пий XI-нің орнына кім келетінін бағалау болды. Альварес/Грэм зерттемесінде Бородайкевич сол кезде-ақ СД хабаршысы болғаны және бұл міндетті орындау үшін Римге өз еркімен баруға келіскені айтылады. Соғыс жылдарында Бородайкевич Ватиканға қарсы СД шпионы ретінде жұмыс істеді.
Кеңес Одағы үшін тыңшылық қызмет
Бородайкевичтің 1945 жылдан кейін тыңшылық қызметін Кеңес Одағына ұсынғаны туралы меңзеулерді бұрынғы Австрия Президенті Хайнц Фишер өзінің танымал кітабында білдірген. Фишер Бородайкевичпен келісім жасасқан ГРУ офицерінің сол кездегі Вена станциясының жетекші резидентурасының бастығы, полковник Стерн болғанын мәлімдейді. Кейінгі зерттеулер Бородайкевичтің кеңестік байланыстарының одан да терең болғанын және кеңес барлау органдары оның көптеген бизнес-жобаларына, әсіресе Батыс Австрияға, сол кезде – 1955 жылға дейін Батыс Одақтастарының бақылауында болған, жан-жақты қаржылық қолдау көрсеткенін дәлелдеді.
Кітап редакторы қызметі
Бородайкевич 1945 жылдан кейін Зальцбургтегі Otto Mueller Verlag кітап баспасында аға кітап редакторы болып жұмыс істеді. Оның ең үлкен жетістігі – австриялық өнер тарихшысы Ханс Седлмайрдың "Verlust der Mitte" атты кітабын басып шығаруы болды. Седлмайрдың 1948 жылы жарық көрген кітабы бестселлерге айналды. Раткольбтың сөзіне сәйкес, Бородайкевич 58000 € шамасында авторлық гонорар алған. Раткольб Ханс Седлмайрмен ынтымақтастығы 1930 жылдарға дейін жететінін баса көрсетті.
1962 жылғы жанжал
1962 жылы Австрияның болашақ президенті Хайнц Фишер Бородайкевичке журналистік мақаласында лекция барысында айтқан сөздеріне қатысты сын айтты, бұл туралы ол бір сыныптасының конспектісіне сүйене отырып жазған. Фишер студенттің атын (Фердинанд Лачина, кейін Австрияның қаржы министрі, ол әлі бітірмеген және егер оның есімі ашылғанда, бітіре алмауы мүмкін еді) жасыруға тырысқандықтан, Бородайкевич оны қорлау ісі бойынша сотқа беріп, айып төлеуге мәжбүр етті. Бородайкевич сот шешімінен күш алып, сол кезден бастап лекцияларында өз пікірлерін еркін білдіре бастады.
1965 жылғы жанжал
1965 жылдың наурыз айында студенттер, бұрынғы қарсылық күресшілері және кәсіподақтар Бородайкевичті қызметтен босатуды талап етіп демонстрация ұйымдастырды. Демонстрация, Австрияның бостандық партиясының студенттік ұйымы – «Ринг Фрайхейтилер Студентен» ұйымдастырған қарсы шерумен қақтығысты. Бұрынғы қарсылық күресшісі және концлагерьден аман қалған Эрнст Кирхвегер демонстрацияны бақылап тұрды, бірақ өзі қатыспады, оңшыл идеологиялық демонстрант оны ауыр түрде жарақаттады. Ол демонстрациядан кейін бірнеше күннен кейін қайтыс болды, бұл Екінші Республиканың алғашқы саяси құрбаны болды. 1965 жылдың сәуір айында Фишерге қарсы қаралау ісі қайта ашылды және ол Лацинаның куәлігі негізінде ақталды, ол бұл кезде бітіріп шыққан еді. Бородайкевичтің шағымдары қабылданбады. Тағы бір сот процесінде Бородайкевичті Кирхвегердің өліміне кінәлі етуге тырысты, бірақ ол ақталды. Нәтижесінде, Бородайкевич білім министрі Теодор Пиффл Перчевич оны қорғауға күш салғандарына қарамастан, мерзімінен бұрын зейнетке шығуға мәжбүр болды (толық жалақымен). Келесі жылдары ол оңшыл басылымдарда мақалалар жариялауын жалғастырды.
Екіншілік көздер
Кропиунигг, Рафаэль, «Реабилитацияланған австриялықтар және Бородайкевич ісі», Австрия тарихының жылнамасы 46 (2015), 360–385. Кропиунигг, Рафаэль, Австриялық іс: Бородайкевичтің ісі (Вена, 2015).