Кіріспе

Ібіліс пен Кейт, оп. 112, B.201, (Черт а Кача) – Адольф Венигтің либреттосына Антонин Дворжактың үш актілі операсы. Ол Йозеф Каетан Тылдың фарсына негізделген, ал оқиға Божена Немцованың ертегілерінде де кездеседі. Операның тұңғыш қойылымы 1899 жылғы 23 қарашада Прагадағы Ұлттық театрда Адольф Чехтің жетекшілігімен өтті. "Ібіліс пен Кейт" – "Русалкамен" бірге Дворжактың репертуарда сақталған операларының бірі. Бұл сол кездегі итальяндық гранд-операларға деген жоғары сұранысқа және Дворжақтың күрделі сахналық қойылымдарының қиындықтарына байланысты болуы мүмкін. Опера ертегі мен халық музыкасының үйлесімімен көрермендерге ұнайды, ол чех тональдық поэмасына өте жақын. Кейде ол "Хензел мен Гретельдің" чех тіліндегі нұсқасы сияқты әсер етеді. Овертура опера аяқталғаннан кейін жазылған. Джон Клэпхэм операны сын тұрғысынан талдап, шығармада вагнериандық декламация стилінің бар екенін атап көрсетті.

Рөлдер

Роль: Дауыстық түр, Премьерасы 23 қараша 1899 жылы. (Дирижер: Адольф Чех) Кача (Кейт) меццо-сопрано Мари Кланнова Панзнерова Марбуэль, шайтан басс Вацлав Климент Йирка, қойшы тенор Бохумил Птак Кейттің анасы меццо-сопрано Ружена Выкукалова Брадачова Люцифер басс Роберт Полак Принцесса сопрано Ружена Матурова Ібілістің қақпа сақшысы басс Карел Веверка Ібілістің күзетшісі басс Жозеф Карасек Принцессаның камерагері басс Жозеф Зицка Камера қызы сопрано Вилемина Хаякова Музыкант тенор Хинек Свейда

1-ші акті

Жазғы кешкі уақытта, Жирка мас күйде ауылдық қонақүйдің сыртында билеуден босатуды сұрайды, себебі жұмысына қайтпаса, ханшайымның үй ішкі басқарушысымен қиындыққа ұшырайды. Кейін Кейт анасымен бірге пайда болады, ал Жирка бірнеше музыканттармен бірге кетеді. Кейт билегісі келеді, бірақ анасы қызының өзін ұятқа салуын қаламайды. Ашуланып, Кейт қажет болса, тіпті шайтанмен билейтінін айтады. Содан кейін, құпия аңшы пайда болып, үй ішкі басқарушы және ханшайым туралы сұрайды. Ол Кейтпен отырып, әңгімелесіп, оны билеуге шақырады. Ол келіседі, ақырында шаршап құлайды, бірақ бәрібір көңілі көтеріледі. Жирка қайта оралады, ол музыканттарды әкелгені үшін үй ішкі басқарушының айқай-шуына ашуланып, содан кейін оны ұрып, жұмыстан шығарып, тозаққа баруын тілейді. Осы уақытта аңшы Кейтті өзінің сәнді үйіне алып жүруге көндіреді. Ол жерге басып, екеуі де күркіреу, молния және түтін арасында жерге сіңіп кетеді. Олардың тозаққа барғаны баршаға анық болады. Ештеңесі қалмаған Жирка, Кейттің анасын жұбатып, олардың артынан барып Кейтті құтқаруға уәде береді, және көрініс оның жерде пайда болған жаңа тесікке секіруімен аяқталады.

2-ші акті

Тозақта кейбір шайтандар ақша үшін карта ойнап отыр. Күзетші Люцифердің келгенін жариялайды, ол Марбуэль Жерден оралған ба деп сұрайды. Оның оралмағанын білген Люцифер, ол келгенде хабарлауды өтінеді де кетеді. Қақпа күзетшісі басқа шайтандарға Люцифердің Марбуэльді ханшайым мен оның үй ішкі қызметшісі тозаққа дайын ба деп тексеру үшін жібергенін түсіндіреді, себебі Марбуэль 1-ші актідегі құпия аңшы. Марбуэль енді шаршап, Кейтті көтеріп келеді, шайтандар оны бастапқыда ханшайым деп жаңылысады. Ол оған ұзақ сөйлейді, ал Марбуэль оның мойнындағы айқыш тозақтан қорғайтынын, сондықтан оны құтыла алмайтынын түсіндіреді. Люцифер даудың себебін білу үшін қайта кіреді. Сосын Есік күзетшісі Жирканы қабылдайды, ол Кейт үшін келгенін айтады. Ол Люциферге Кейтті сатып алуға болатынын ұсынады, ал Кейт алтын тізбектерге қызығады. Темірде Люцифер Марбуэльден сапары туралы сұрақтар қояды және ханшайымды тозаққа әкелуге келіседі, ал үй ішкі қызметшісіне қорқыту керек, бірақ уақытша кешіріледі. Марбуэль енді Жиркаға үй ішкі қызметшісі берген ханшайымның алтынының бір бөлігін, Марбуэльге қарсы күрескені үшін сыйлық ретінде, егер ол Кейтті Жерге қайтарса, уәде беруі керек. Жирка жоспарға қуанып, Кейтпен билеуге келіседі, ол оны Қақпа күзетшісінен өтуге итермелейді. Соңғысы қақпаны жабады, бәрі де, әсіресе Марбуэль, үлкен жеңілдік сезінеді, ол музыка тозақ тұрғындарының істей алмаған нәрсені жасағанын айтады.

3-ші акт

Принцессаның сарайындағы зал. Марбуэльдің жоспары орындалды, ал Жирка Стюардты құтқарып қалды (ол опера сахнасында ешқашан пайда болмайды). Принцесса өз істеріне өкінуді бастады, бірақ оны ештеңе құтқара алмайды деп қорқады, себебі Стюард тек оның бұйрығымен әрекет етті және оны жын-шайтандар тозаққа алып кетуі керек. Дегенмен, ол оларды тыюға үміттеніп Жирканы шақырды. Жирка оған бұрын жасаған жамандықтары тым көп екенін, ол көмектесе алмайтынын айтады. Принцесса өзгергісі келетінін уәделейді, бірақ Жирка егер ол крепостнойларды босатуға келіспесе, тозаққа түседі және тіпті ол оны құтқара алмайды дейді. Ол келіседі, ал оның палата басшысы оның жарлығын сыртта күтіп тұрған халыққа жариялайды, олар оны ықыласпен қарсы алады. Жирка енді Принцессаға оны құтқару жоспары бар екенін айтады, ол дайындық үшін шығып кетеді. Жирка Кейтті шақырып, Марбуэль келгенде, оның (Кейттің) одан кек алатынын түсіндіреді. Кейт қуана келісіп, көрші бөлмеге тығылады. Принцесса қайтып келіп, Жирканың нұсқауымен креслосына отырады, оның төңірегінде сарай қызметкерлері жиналады, ал Жирка Кейтке қосылады. Ай бөлмені жарықтандырады, содан кейін жарық қызыл түске айналады, Марбуэль пайда болып, Принцессаның жердегі уақытының аяқталғанын айтады. Марбуэльдің ашуын келтіріп, Жирка оның сөзін бөледі, бірақ оның ашуы қорқынышқа айналады, Жирка Кейттің оны ұстауға келе жатқанын айтқанда. Есік ашылады, жарық есікте Кейт тұрады. Марбуэль айқайлап, терезеден жоғалып кетеді, ешқашан қайтып оралмайды. Алғыс айтқан Принцесса Жирканы жаңа премьер-министрі етіп тағайындайды және Кейтке қаладағы ең жақсы үй мен көп ақша берілетініне келіседі. Кейт те үйленгісі келеді, бірақ жаңа байлығының арқасында жақсы жар табудың қиын болмайтынын күтеді. Шаруалар Принцессаға оларды құлдықтан босатқаны үшін алғыс айтуға келеді. Жирка оларға, енді министр болғанымен, әлі де олардың жағында екенін уәде етеді, олар қуанышпен, Принцесса ұсынған тойға қатысу үшін кетеді.