Чарльз Филлмор: Тіл білімінің көрнекті тұлғасы мен еңбектері

Кіріспе

Америкалық тіл білімі маманы. 2009 жылы оның 80 жылдығына арналған үш күндік конференция Калифорния университетінде, Берклиде өтті. Филлмор 2012 жылы Есептеу лингвистикасы қауымдастығының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығын алды. Ол 2014 жылы қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Филлмор үш жыл АҚШ армиясында Жапонияда қызмет етті, онда ол қысқа толқынды радио арқылы кодталған орыс тіліндегі сөйлесулерді ұстап, өзіне-өзі жапон тілін үйренді. Осы принцип сол кезден бері синтаксис теорияларының негізгі түсінігі болып табылады.

Когнитивтік лингвистика

1965 жылға қарай Филлмор семантика грамматикада маңызды рөл атқаратынын мойындады. 1968 жылы ол Case Grammar теориясын жариялады (Fillmore 1968), ол синтаксистік құрылымды семантикалық қатысушылар болжауға болатынын көрсетті. Әрекеттің жасаушысы, нысаны, мақсаты, орны және т.б. болуы мүмкін. Осы қатысушылар оның алғашқы мақаласында «жағдайлар» деп аталды, бірақ кейіннен семантикалық рөлдер немесе тематикалық қатынастар деп аталды, олар генеративтік грамматикадағы тета рөлдеріне ұқсас. 1971 жылы Берклидегі Калифорния университетіне ауысқаннан кейін бұл теория ақырында Frame Semantics (1976) деп аталатын кең ауқымды когнитивтік лингвистикалық теорияға айналды. Мысалы, коммерциялық оқиғада сатушы, сатып алушы, тауар және ақша сияқты элементтер маңызды. Тілде мұндай оқиға әртүрлі жолдармен, мысалы, «сату» немесе «сатып алу» етістіктерін қолдану арқылы білдірілуі мүмкін. Фрейм семантикасы бойынша мағынаны сөйлеуші мен тыңдаушының санасындағы ұғымдар мен қатысушылар тұрғысынан зерттеу орынды. Сол кезде, 1971 жылы оқылған және 1975 жылы жарық көрген Филлмордың Санта-Круз лекциялары лингвистикалық форма мен сөйлеу контексі арасындағы қатынасты зерттейтін лингвистикалық прагматика саласын қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Осы зерттеулердің барлығында ол семантиканың маңыздылығын және синтаксистік және морфологиялық құбылыстарды тудырудағы рөлін көрсетті. Пол Кей және Джордж Лакоффпен бірлескен жұмысы Құрылымдық грамматика теориясына дамыды. Бұл жұмыс грамматиканың толық теориясын жасауға бағытталған, ол семантиканың рөлін бастапқыда толық мойындайды, сонымен бірге компьютерлік ғылым мен табиғи тілді өңдеуде кең таралған шектеулерге негізделген формализмдерді қабылдайды. Бұл теория дәстүрлі және оқу-әдістемелік грамматикадан алынған құрылым ұғымына негізделген, генеративтік грамматиканың көп бөлігінде басымдық танытқан ережелерге негізделген формализмдер емес. Филлмордың сол кездегі ең көп назар аударған жұмыстарының бірі (Пол Кей және Кэти О'Коннормен бірге) 1988 жылы «Тіл» журналында «Грамматикалық құрылымдардың тұрақтылығы мен идиоматикалықтығы: жалғыз қалдыру жағдайы» деген атпен жарияланды. Олардың мақаласы «жақсылық» құрылымына назар аудару арқылы мұндай теорияның артықшылықтарын көрсетті. Уақыт өте келе құрылымдық грамматика жеке зерттеу саласына айналды, және жылдар бойы әртүрлі зерттеушілер оның көптеген нұсқаларын ұсынды. Филлмор қазір когнитивтік лингвистиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Мысалы, Крус пен Крофттың «Когнитивтік лингвистика» кітабының (2004) бірінші тарауы Филлмордың жұмысының қысқаша мазмұнымен басталады. 1991 жылы Америка Лингвистикалық қоғамының президенті болды және 2000 жылы Чикаго университетінің құрметті докторы атағын алды. Берклидегі Калифорния университетінде 23 жыл жұмыс істегеннен кейін Филлмор 1994 жылы зейнеткерлікке шығып, Берклидегі Халықаралық компьютерлік ғылым институтына қосылды.

By 1965, Fillmore had come to acknowledge that semantics plays a crucial role in grammar. In 1968, he published his theory of Case Grammar (Fillmore 1968), which highlighted the fact that syntactic structure can be predicted by semantic participants. An action can have an agent, a patient, purposes, locations, and so on. These participants were called "cases" in his original paper, but later came to be known as semantic roles or thematic relations, which are similar to theta roles in generative grammar. Following his move to the University of California, Berkeley, in 1971, this theory eventually evolved into a broader cognitive linguistic theory called Frame Semantics (1976). A commercial event, for instance, crucially involves elements such as a seller, a buyer, some good, and some money. In language, such an event can be expressed in a variety of different ways, e. g. using the verb 'to sell' or the verb 'to buy'. According to frame semantics, meaning is best studied in terms of the mental concepts and participants in the minds of the speaker and addressee. Around the same time, Fillmore's Santa Cruz Lectures on Deixis, delivered in 1971 and published in 1975, contributed to establishing the field of linguistic pragmatics, which studies the relationship between linguistic form and the context of utterance. In all of this research, he illuminated the fundamental importance of semantics, and its role in motivating syntactic and morphological phenomena. His collaboration with Paul Kay and George Lakoff was generalized into the theory of Construction Grammar. This work aimed at developing a complete theory of grammar that would fully acknowledge the role of semantics right from the start, while simultaneously adopting constraint based formalisms as popular in computer science and natural language processing. This theory built on the notion of construction from traditional and pedagogical grammars rather than the rule based formalisms that dominate most of generative grammar. One of Fillmore's most widely noticed works of the time (with Paul Kay and Cathy O'Connor) appeared in 'Language' in 1988 as "Regularity and Idiomaticity in Grammatical Constructions: The Case of Let Alone". Their paper highlighted the merits of such a theory of by focusing on the 'let alone' construction. Over time, construction grammar developed into a research area of its own, and a number of variants have been proposed over the years by different researchers. Fillmore is now widely recognized as one of the founders of cognitive linguistics. The first chapter of “Cognitive Linguistics” by Cruse and Croft (2004), for instance, begins with a summary of Fillmore's work. Fillmore served as president of the Linguistic Society of America in 1991 and was awarded an honorary doctorate from the University of Chicago in 2000. After 23 years at the University of California, Berkeley, Fillmore retired in 1994 and joined Berkeley's International Computer Science Institute.