Кіріспе

Фройссардың хроникалары (немесе Хроникалар) — Жан Фройссардың 14 ғасырда жазған Жүз жылдық соғыстың прозалық тарихы. Хроникалар 1327 жылы Эдуард II-нің биліктен шеттетілуіне әкелген оқиғалармен басталады және 1400 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, Батыс Еуропадағы оқиғаларды, негізінен Англия, Франция, Шотландия, Төмен елдер мен Иберия түбегінде, сондай-ақ кейде Италия, Германия, Ирландия, Балқан, Кипр, Түркия және Солтүстік Африка сияқты басқа елдер мен аймақтарды да қамтиды. Ғасырлар бойы Хроникалар 14 ғасырдағы Англия мен Францияның рыцарлық мәдениетінің ең басты көрінісі ретінде танылды. Фройссардың еңбегі 14 ғасыр Еуропасын, әсіресе Жүз жылдық соғысты түсіну үшін өте маңызды. Бірақ қазіргі заманғы тарихшылар Хрониканың тарихи дереккөз ретінде көптеген кемшіліктері бар екенін де мойындайды: онда қате даталар бар, географиялық орналасу шатастырылған, әскерлердің саны мен соғыстағы қазалар туралы дұрыс емес бағалаулар бар, және автордың қолдаушыларына жағымды болуға тырысқан болуы мүмкін. Фройссар кейде қайталап тұрғандықтан немесе көрінеу маңызсыз тақырыптарды қамтығанымен, оның шайқас сипаттамалары жанды және қызықты. Алғашқы кезеңдерде Фройссар өз еңбегін басқа да хроникаларға негіздеген, бірақ оның өзінің тәжірибесі, сұхбаттасқан куәгерлердің әңгімелерімен бірігіп, кейінгі кітаптардың көптеген егжей-тегжейін толықтырады. Фройссар шайқаста болмаған болуы мүмкін, бірақ ол 1386 жылы Англияға шабуылға дайындық көру үшін Слюйске барған. Ол 1367 жылы Бордодағы Ричард II-нің крещениесіне, 1380 жылы Реймсте Франция королі Карл VI-ның таққа отыруына, Риомдағы герцог Жан Берри мен Жанна Булоньнің некесіне және 1389 жылы Парижде Бавариялық Изабелланың салтанатты кіруіне де куә болды. Сэр Уолтер Скотт Фройссардың "жамандыққа ұшырағандарға" "көп қызығушылық танытпағанын" айтқан еді. Шындығында, Фройссар көбінесе қарапайым халық туралы айтуды қалыптастырады, бірақ бұл негізінен оның жалпы хроника емес, Франция мен Англия арасындағы соғыстар кезінде болған рыцарлық ерліктердің тарихын жазу мақсатының салдары. Дегенмен, Фройссар соғыстың қалған қоғамға тигізетін әсеріне бейжай болған жоқ. Оның екінші кітабы Батыс Еуропаның әртүрлі аймақтарындағы (Франция, Англия және Фландрия) халықтық көтерілістерге кеңінен тоқталады, және Хрониканың осы бөлігінде автор жергілікті экономикаға әсер ететін факторлар мен олардың қоғамға тигізетін әсерін жақсы түсінеді; сонымен қатар ол, әсіресе, Фландрияның қала тұрғындарының ең төменгі топтарының жағдайына көңіл бөледі. Хроникалар өте ауқымды еңбек: шамамен 1,5 миллион сөзден тұрады, ол орта ғасырдың соңында француз тілінде жазылған ең ұзын шығармалардың бірі. Қазіргі кезде толық басылымдары аз, бірақ мәтін 15 ғасырдың соңынан бастап басылған. Энгерран де Монстреле Хроникаларды 1440 жылға дейін жалғастырды, ал Жан де Ваврин оның үлкен бөлігін өз еңбегіне енгізді. Роберт Гагуиннің Compendium super origine et gestis Francorum шығармасында Фройссар кеңінен пайдаланылды. 15-16 ғасырларда Хроникалар голланд, ағылшын, латын, испан, итальян және дат тілдеріне аударылды. 1523-1525 жылдарға дейін аударған сол кездегі Лорд Бернерстің ағылшын тіліне аудармасы ағылшын тіліндегі ең көне тарихи прозалық шығармалардың бірі болып саналады. Фройссардың Хроникаларының мәтіні 150-ден астам қолжазбаларда сақталған, олардың көптегені суреттермен безендірілген, кейбіреулері кеңінен суреттелген.

Өмірбаян

Жан Фруассарт Хайно графтығындағы Валенсиен қаласынан шыққан, ол Киелі Рим империясының батыс шетінде, Франциямен шекаралас орналасқан (1678 жылдан бері Францияның құрамында). Ол қазіргі кездегі орта тапқа жататын отбасыдан шыққан сияқты, бірақ ересек өмірінің көп бөлігін сарайларда өткізіп, кеш ортағасырлық феодалдық аристократияның көзқарасын қабылдады, олар бастапқыда оның оқырмандарынан құралған. Ол жазу арқылы күнкөріс істеген және өз заманында белгілі француз ақыны болған. Өмірінің соңына қарай діни қызметкер болып, табысты қызметке ие болған. Ол алғаш рет 1361 немесе 1362 жылы ағылшын патшайымы Филиппа Хенолтқа арнап ұйқасты хроника жазды. Фруассарт өзінің "Хроникаларының" кіріспесінде айтқан осы ең алғашқы тарихи еңбектің мәтіні жоғалған деп есептеледі, бірақ кейбір ғалымдар 14 ғасырға жататын қолжазбада ұйқасты хроника бар екенін, оның үзінділері қазір Париж және Берлин кітапханаларында сақталып тұрғанын айтады, бұл қолжазба осы айтылған "жоғалған хроника" болуы мүмкін.

Құрамы және көздері

Фройсарт бірінші кітапты жазуға, мүмкін, Роберт де Намурдың өтініші бойынша бастаған, ең алғашқы нұсқасы оған арналған. Прозалық мәтіннің осы нұсқасының прологында Фройсарт өзінің жаңа кәсіпорнын жүз жылдық соғыстың алғашқы жылдарының тарихи есебін жазуға алғашқы әрекеттерін жақсартуға деген тілегімен негіздеді. Ол әсіресе өзінің бұрынғы рифмалық хроникасын айыптап, оның дәлдігі, ол мойындады, әрқашан соғыс және рыцарлық ерлік сияқты маңызды мәселелерге сай келмейтінін мойындады. Өзінің шығармасының сапасы мен тарихи дәлдігін арттыру үшін Фройсарт өзінің негізгі көзі ретінде Жан Ле Белдің «Враи хроникаларын» қолдану ниеті туралы мәлімдеді. Фройсарт сондай-ақ басқа да мәтіндерді, мысалы Чандос Геральдының «Қара ханзаданың өмірі» сияқты, атап айтқанда 1366–1367 жылдары Испаниядағы Қара ханзаданың науқаны үшін қолданды. Сонымен қатар ол өзінің мәтініне кейбір ресми құжаттарды енгізді, соның ішінде король Эдуард III-нің француз королі Филипп VI-ға (1331) және Кале бейбітшілік келісімінің ағылшын нұсқасына (1360). Ле Бел өзінің хроникасын Жанға, Бомонт иесіне, Хеноның Филиппаның ағасына жазған, ол королева Изабелланың және 1326 жылы Эдуард II-ді құлатуға әкелген көтерілістің жақтасы болған. Жан де Хено жүз жылдық соғыстың алғашқы бірнеше шайқастарына, алдымен ағылшын жағында, содан кейін француз жағында қатысты. Оның немересі Гей II, Блуа графы кейіннен Фройсарттың хроникаларының басты қамқоршысы болды. Жан Ле Бел өзінің шығармалары барысында 1327 жылы шотландтарға қарсы Вирдейл жорығында соғысқан Эдуард III-ке үлкен құрметті білдірді. Осы себептердің барлығы үшін Фройсарт Ле Белдің хроникасын Франция мен Англия арасындағы соғыстың басталуына әкелген оқиғалар туралы және Жүз жылдық соғыстың алғашқы кезеңдері туралы сенімді ақпарат көзі ретінде жоғары бағалаған болуы керек. Фройсарттың 1-кітабын Ле Белдің еңбегімен салыстыру Хрониканың алғашқы бөліктері үшін (шамамен 1360 жылға дейін) Фройсарт Ле Белдің мәтінінің өте үлкен бөліктерін жиі тікелей көшіріп, дамытатынын көрсетеді. Фройсарт 1378/1379 жылдар аралығын қамтитын І кітабының жаңа жобаларын әр түрлі уақытта жазған көрінеді. Осы нұсқалардың бірнешеуі зерттеушілерге олардың мәтіндерін жеткізген бірегей қолжазбалар арқылы белгілі, мысалы «Амиенс» (Amiens, Bibliothèque municipale, 486 б.т.), «Валенсиенс» (Valenciennes, Bibliothèque municipale, 638 б.т.) және «Рим» нұсқалары. I кітабының «Рим» деп аталатын нұсқасы (Ватикан қаласы, Biblioteca Apostolica Vaticana, Reg. Латын. 869) тек ішінара сақталған және қазір тек 1350 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Бірінші кітаптың авторлық нұсқаларының реті соңғы бір жарым ғасырда ғалымдар тарапынан кеңінен талқыланды және көптеген негізгі келіспеушіліктер болды. Француз ғалымдары Хроникалардың француз редакторы Симеон Люске көп ұзамай «Амиенс» нұсқасы хронологияда «А» және «Б» нұсқаларынан кейінгі жаңа нұсқа деп ойлады. Алайда Годфрид Кроненнің зерттеулері бұған дейін айтылған пікірлердің бұдан былай дұрыс емес екенін дәлелдеді. Кронен Люк анықтаған «А» нұсқасы, шын мәнінде, авторлық «А» нұсқасының басы мен аяғын біріктірген ортағасырлық жазушылар құрастырған будандалған нұсқа екенін көрсетті, оны «Б» нұсқасының әлдеқайда үлкен бөлігімен және 1350–1356 жылдар аралығын қамтитын Grandes Chroniques de France фрагментімен біріктірді. Автордың «А» нұсқасы, қазір басы мен соңындағы үзінділерден басқа, негізінен жоғалған, Фройсарттың жазған I кітабының алғашқы нұсқасы болып табылады және оны 1381 жылдың маусым мен желтоқсан аралығында құрастырған болуы мүмкін. «Amiens» және «Valenciennes» нұсқалары «B» редакциясынан ертерек. «Амиенс» нұсқасы мен I кітаптың қысқартылған нұсқасы (Париж, BnF, fr. 10144) екіуі де 1384–1391 жылдары жазылған, бірақ «Амиан» нұсқасы ертерек жазылған сияқты. «B» редакциясы – бұл S. Luce-дің Société d'Histoire de France үшін редакциялаған I кітаптың нұсқасы және ол көбінесе I кітаптың «стандартты» нұсқасы ретінде қарастырылады. Luce-дің өзі «B» нұсқасы I кітаптың ең ерте аяқталған күйін білдіретіндігіне және сондықтан ол «Амиенс» мәтінінен ертерек екеніне сенімді болды. Алайда мәтіннен алынған дәлелдер 1391 жылы немесе одан кейін көп ұзамай құрастырылған, сондықтан «Амиенс» нұсқасынан кейін және 1399 жылға дейін. «B» нұсқасына 1395 және 1399 жылдар аралығында жазылған, ұзақ уақыт жоғалған деп саналған «C» нұсқасы ілесіп келді; «C» нұсқасы қазір Чикагодағы Ньюберри кітапханасында жалғыз қолжазбада сақталған. «Рим» нұсқасы Фройсарттың өмірінің соңында, ең ерте 1404 жылдың соңында және 1415 жылға дейін жазылған. Фройсарттың хроникаларының екінші кітабының алғашқы нұсқасы, автордың ойында ешқашан жеке кітап болмаған, бірақ 1378–1385 жылдарды қамтитын жалғасы болған, 1380-жылдардың соңында аяқталған болуы мүмкін. Ол басқа да бұрыннан бар хроникаларға негізделмеген және сондықтан толығымен Фройсарттың өзінің жұмысы болып көрінеді. Алайда II кітап Фландриялық графқа қарсы 1379–1385 жылдардағы Фландриялық көтеріліс туралы кеңінен баяндаманы қамтиды, Фройсарт бұрын жеке мәтін ретінде жазған және Фландрияның хроникасы деп белгілі. Фройсарт өзінің Фландрияның хроникасына, сондай-ақ Хроникалардың II кітабында сақталған бірнеше ресми құжаттарды енгізді, соның ішінде Фландриялық қалалар мен олардың графы арасындағы бейбітшілікті қайта орнатқан Турне келісімінің мәтіні (1385). I кітап сияқты, Фройсарт өзінің Хроникаларының кейінгі кітаптарын да қайта жазған сияқты. Фландрияның хроникасынан басқа, II кітаптың кемінде төрт авторлық нұсқасы сақталған. II кітаптың көптеген қолжазбалары екі ертерек нұсқаның біреуін қамтиды, олардың мәтіні шамалы ғана ерекшеленеді, тек шағын тарауларда маңызды айырмашылықтар бар. Осы екі ертерек нұсқаның қолжазбалары барлық қазіргі басылымдардың негізін құрады. Екі кейінгі авторлық нұсқа ғана осы ғасырда анықталды және әлі редакцияланбаған. II кітаптың кейінгі нұсқасы 1395 жылдан кейін даты келеді және тек I кітаптың «C» нұсқасын қамтитын Ньюберри қолжазбасында ғана сақталған. II кітаптың Ньюберри нұсқасы басқа белгілі нұсқалардан айтарлықтай өзгеше және авторлық мәтіннің кең ауқымды қайта жұмысының нәтижесі болып табылады, онда басқа нұсқаларда жоқ маңызды материал қосылған. Ньюберри мәтіні әлі толығымен редакцияланбаған, бірақ ол Онлайн Фройсарт үшін жартылай транскрипцияланған. II кітаптың екінші кейінгі нұсқасы Брюгге, Archief van het Grootseminarie, MS 468 қолжазбасында жартылай сақталған, онда § 1 101 жоқ, бірақ III кітаптың мәтіні де бар. Брюгге мәтіні Ньюберри мәтінінің қайта жұмысы сияқты көрінеді, бірақ ол редакцияланбаған және аз зерттелген. Ол I кітаптың «Рим» қолжазбасымен кодикологиялық байланысты және Фройсарт өмірінің соңында Хроникалардың соңғы қайта қарауын жасаған болуы мүмкін. III кітаптың алғашқы нұсқасы, 1385–1390 жылдарды қамтитын, сонымен қатар ертерек кезеңдерге кең қайта көрулерді қамтитын, 1390 немесе 1391 жылы аяқталған болуы мүмкін және қазір сақталған қолжазбалардың баршасында кездеседі. Екінші нұсқа екі қолжазбада бар (Брюгге, Archief van het Grootseminarie, MS 468 және Париж, Bibliothèque nationale de France, MS fr. 2650). Бұл екінші нұсқа, әдетте, Фройсарттың өзі жасаған кейінгі қайта жұмысы болып саналады: ол...

Жарықтайтын қолжазбалар

Тарихтар кітабы бірден ақсүйектер арасында танымал болды, ал көптеген қолжазбалар қымбат бағамен әсемделіп боялды. XV ғасырдың бірінші ширегінде Париж кітап саудасында I кітаптың көптеген суреттелген көшірмелері, сондай-ақ II және III кітаптардың бірнеше көшірмелері жасалды. Осы сақталған көшірмелердің шамамен жартысы Пьер де Лиффоль деп аталатын кітап сатушыға байланысты. Бұл көшірмелерде бірнеше суретшінің қолдары байқалады, бірақ Лиффольдің өндірісінде екі анонимді миниатюра суретшісі тұрақты серіктестер ретінде ерекше көзге түседі: Боэций шебері және Джак шебері. 1470 жыл шамасында Бургундияның Төмен Жерлерінде қызығушылық қайта жанданды, және Фройссардың Тарихтарын суреттеу үшін фламандтық әсемдеудің ең кең ауқымды циклдары жасалды. Осы кезеңнен төрт кітаптың бірнеше толық көшірмелері, сондай-ақ IV кітаптың барлық суреттелген қолжазбалары сақталған. Алдыңғы суреттер көбінесе өте қарапайым және үлгілі, әсемделген фондармен, ал кейінгі кезеңнің үлкен суреттері көбінесе егжей-тегжейлі, және олардың фонында пейзаждардың, интерьерлердің немесе қалалардың кең көріністері бар. Осы кезеңнен алынған суреттердің көп бөлігі осы кітаптан. Ең сәнді әсемделіп боялған көшірмелердің бірі 1470 жылдары фламанд ақсүйекі Луи Грутузе тапсырысымен жасалды. Бұл көшірменің төрт томдығында (BnF, Fr 2643 6) сол заманғы ең жақсы Брюгге суретшілері салған 110 миниатюра бар. Олардың ішінде алғашқы екі томдағы миниатюраларды салған суретші ретінде танылған Лойсет Льедет бар. Үшінші және төртінші томдардағы миниатюралар Бургундиялық Антоний шебері, Дрезден дұға кітабының шебері және Йорк Маргарет шебері арасындағы ынтымақтастыққа жатқызылады. Осы жазбадағы көптеген суреттер осы көшірмеден алынған.