Кіріспе

Чаоян – Қытай Халық Республикасының батыс Ляонин провинциясындағы префектуралық деңгейдегі қала. Шамамен 15000 км² аумақты алып жатқан ол, Ляонин провинциясының ауданы бойынша ең ірі префектуралық қала болып табылады және батысында Хэбэй провинциясымен және Ішкі Монғолия автономды аймағымен шектеседі. Чаоянның әкімшілік бағынысындағы аумақ екі ауданға (Цзяньпин, Чаоян), екі қалалық ауданға (Лонгченг, Шуанта), екі аудандық деңгейдегі қалаға (Бейпиао, Лингюань) және Харкин сол қанатты моңғол автономды ауданына бөлінген. Аймақтың жалпы халқы 3 миллион адамды құрайды, ал үкімет кеңсесі орналасқан қалалық орталықта 430 000 адам тұрады және Чаоянның ядросын құрайды. Қытайдың «қазба қаласы» деп танылған Чаоян қаласында көптеген маңызды палеонтологиялық жаңалықтар жасалды, ал Харкин аймағы Солтүстік Қытайдағы ең ежелгі тарихқа дейінгі қазба орны болып саналады. Jiufotang формациясының тау жыныстары маңынан ең таңғажайып ерте крест кезеңінің екі құсы табылды және қаланың құрметіне Longipteryx chaoyangensis және Sapeornis chaoyangensis деп аталды.

Атауы

"Чаоян" атауы Қытай поэзиясының ең көне жинақтарының бірі – "Шицзин" поэмасындағы өлеңнен шыққан. "Тау басында утун ағашы өсті, фэнхуан құсы шыңына қонды және таңғы күнге қарай ән салды" ("Чаоян" атауы қытай тілінде "таңғы күн" дегенді білдіреді). Чаоянның шығыс бөлігінде ежелгі заманнан бері Фэнхуан тауы деп аталатын тау орналасқан. 1778 жылы бұл тау "Шицзин" поэмасымен байланыстырылып, Чаоянға қазіргі атауы берілді.

Тарих

Чаоянның ұзақ және бай тарихы бар. Аймақта бес мың жылдан астам бұрын табылған Нюхелианг Хонгшань мәдениетінің қираған орындары, Чаоянды ежелгі қытай мәдениетінің отанының бірі ретінде танымал етті. Бұл аймақ алғаш рет қытай тарихында б.з.д. 3 ғасырдағы Ерте Хань кезеңінде «Лючэн округі» деп тіркелген. 342 жылы Бұрынғы Ян патшасы Муронг Хуан Чаоянды «Лонгченг» («Аждаһа қаласы») деп атап, астанасы етіп жариялады. Қала Кейінгі Ян және Солтүстік Ян кезеңдерінде де астана болып қала берді. Лонгченг орталығы қазіргі Чаоян қаласының ескі бөлігінде орналасқан. Моңғолдар Чаоянды және айналасындағы аймақтарды жаулап алды. Маньчжу Цинь әулетіне бағынысқаннан кейін, Чаоянды Чингисид князьдері мен Джельме ұрпақтары биледі. Олардың иелігінде Томед оң қанаты, Харачин сол қанаты, Харачин оң қанаты және Харачин орта қанаты болды, олардың барлығы Джосуту лигасының құрамына кірді. Цинь әулеті қытайлықтардың моңғол жеріне көшіп келуіне ресми түрде тыйым салса да, Моңғолияның оңтүстік аймағы қытай шаруаларымен толып кетті. Осының салдарынан моңғол жерінде бірнеше қытай префектуралары құрылды және қытайлар көршілес Чэндэ-фуға қарады. Чаоян округі 1778 жылы құрылды, оның орталығы Чаоянның ескі қаласында орналасқан. 1891 жылы «Жиндандао» атты қытай құпия қоғамы көтеріліс ұйымдастырып, ондаған мың моңғолдарды өлтіріп, аман қалғандарын солтүстікке қашуға мәжбүр етті. Маньчжуко кезінде Чаоянның шығыс бөлігі, оның ішінде Чаоян қаласы, Кинчжоу провинциясына, ал батыс бөлігі Жехоль провинциясына қарады.

География және климат

Чаоянның климаты ылғалды континенталды / жартылай шөлейтті (Кёппен климаттық жіктелуі: Dwa/BSk) болып келеді, муссондық әсерге ұшырайды, қыстары суық, бірақ өте құрғақ, ал жаздары ыстық және ылғалды; көктем мен күз салыстырмалы түрде қысқа. Қаңтар айындағы тәулік бойы орташа температурадан шілде айына дейін, ал жылдық орташа температурасы А құрайды. Жылдық жауын-шашынның басым бөлігі шілде және тамыз айларында жауады. Құрғақтығына байланысты тәуліктік температураның ауытқуы жоғары, әсіресе көктем мен күзде, және жылдық орташа көрсеткіші шамамен. Айлық күндізгі сәулелену мүмкіндігі шілдеде 50%-дан қаңтарда 71%-ға дейін өзгереді, ал қалада жылдық орташа күн сәулесінің ұзақтығы 2748 сағатқа жетеді.

Әкімшілік бөлімшелер

Префектура 7 әкімшілік аймаққа бөлінеді. 2 аудан, 2 қарастырылатын қала және 3 округ бар, олардың біреуі моңғол ұлттық азаматтарының автономды округі болып табылады. Сурет Атауы Қытай тілінде Hanyu Pinyin Халық саны (2003 ж. шамамен) Ауданы (км²) Тығыздығы (/км²) Шұңғата ауданы 双塔区 310 000 211 1,469 Лончхенг ауданы 龙城区 170 000 346 491 Бейпиао қаласы 北票市 620 000 4 583 135 Линьюань қаласы 凌源市 650 000 3 297 197 Чаоян округі 朝阳县 620 000 4 216 147 Цзяньпин округі 建平县 580 000 4 838 120 Харкин Зуой моңғол автономды округі 喀喇沁左翼蒙古族自治县 Kālāqìn Zuǒyì Měnggǔzú Zìzhìxiàn 420 000 2 240 188

Экономика

Шаоян экономикасының тірегі – ауыл шаруашылығы. Бидай, жүгері, бұршақ және картоптан өзге, Шаоян мақта және жеміс өсіруде де маңызды аймақ. Қала сонымен қатар шажи (теңіз бұтасының жидектері) өндірісіне қадам басып, олардың тағам және медицина ретінде қолданылуының арқасында Қытайда кең танымал болды. Шаоян шажидің ең ірі жасанды түрде жасалған тоғайына ие. Шаоянда 1600-нан астам өнеркәсіптік кәсіпорын бар, олар болат, машина жабдықтары, тоқыма, дизель қозғалтқыштары, автомобильдер және қағаз сияқты алуан түрлі өнімдерді өндіреді. Линьюань темір және болат зауыты мен Ляонин шина фабрикасы – осындай ірі кәсіпорындардың ішіндегі екеуі. Қала Чаоян әуежайымен қамтамасыз етілген.

Қалдықтар

Ляонин, әсіресе Чаоянг, палеонтология әлемінде зор қызығушылық тудырды. 1990 жылдары осы аймақта көптеген жаңа, бірегей және қызықты қазбалар табылды. Кейбір жаңалықтар динозаврлар туралы біздің түсінігімізді түбінен өзгертіп, құстардың пайда болуына жаңаша жарық түсірді. Чаояңның қазбалары Цзюфотан формациясында кездеседі. Оларға кіреді: Ляоксиптер, төменгі креда кезеңіне жататын ктенохасматид птеродактилоид птерозаврлар туысы; Микрораптор, қауырсынды динозавр; сондай-ақ Лонгиптерикс, Сапеорнис, Янорнис және Джехолорнис сияқты бірнеше ерте құстар. Бұған қоса, төменгі креда кезеңіне жататын Dictyoptera, қазбаланған тарақан және Hymenoptera, қазбаланған ара сияқты жәндіктер де табылды. Осы жаңалықтардан кейін сирек кездесетін қазбалармен жергілікті сауда дамыды, шамамен алпыс сатушы «Ескі көше» деп аталатын бір жерге жиналды.