Кіріспе

Абердинширдегі қолданыстан шыққан канал, Шотландия, Ұлыбритания

Абердиншир каналы – Шотландияның Абердиншир аймағында Джон Ренни жобалаған су жолы. Ол Абердин портынан Инверри қаласындағы Порт-Эльфинстоунға дейін созылған. Алғашқы жоспарда Монимускқа дейін жеткізілуі тиіс болған, бірақ 1796 жылы Парламент актісі қабылданған кезде жолы қысқартылды. Құрылыс қаржы тапшылығымен және жергілікті халықтың қарсылығымен қиындыққа тап болды, алайда 1805 жылы ашылды. Кейбір жұмыстар сапасыз болды, бірнеше шлюздер көп ұзамай істен шықты, бірақ олар қайта жаңартылып, 1806 жылдың соңында қайта ашылды. Канал түрлі-түрлі жүктерді тасымалдауға, сондай-ақ жолаушылар тасымалына пайдаланылды. Бұл қызметтерге сұраныс жоғары болды, жаз айларында күніне екі рет, қыс айларында күніне бір рет сапарлар жасалды. Бірте-бірте, жақын орналасқан, бірақ қымбат тұратын автокөлік жолынан бәсекеге тап болды. 1834 жылы кемелерді Абердин портына кіргізу үшін қосымша шлюз салынды, бұл жүктерді ірі кемелерге тиеу мәселесін жеңілдетті. Канал жыл сайынғы желтоқсан мен наурыз айлары аралығында мұз қату себепті жабылатын. Ол ешқашан қаржылық табыс әкелмеді және акционерлер өмір бойында дивиденд алмады. 1845 жылы Шотландияның Ұлы Солтүстік темір жолымен келіссөздер басталды, нәтижесінде олар оны сатып алды. Темір жол компаниясының мердігерлері ақша аударылмастан бұрын каналдың көп бөлігін құрғатып тастады, сондықтан бұзылған жерлерді жөндеу қажет болды. Канал ақыры 1854 жылдың басында темір жол желісін салу үшін жабылды. Хантлиге дейінгі жол 1854 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Темір жол каналға қарағанда тік боймен жүргендіктен, кейбір жерлерде каналдың іздерін көруге болады. Порт-Эльфинстонда көрмелі саябақ құрылды, оның бір бөлігі Ordnance Survey карталарында "Ескі канал" деп белгіленген арна бойымен өтеді, бұл бөлік бұрын диірменге су жеткізген канал болған деп есептеледі.

Тарих

Канал бастапқыда Абердинді Монимускке, Инверри арқылы, ал Инверриден Ури Глен ағысы бойымен Иншке дейінгі тармақпен байланыстыратын ірі жобаның бір бөлігі ретінде жоспарланған. 1793 жылы капитан Джордж Тейлор жоспардың орындалу мүмкіндігін растаған зерттеу жүргізді, бірақ үлеске жазылу тізімі басталғанда жоспарлар қысқартылып, Абердиннен Инверриге дейінгі бөлім ғана қалды. Жергілікті баспасөзде кәсіпорның пайдасы, соның ішінде кейбір тас карьерлер мен жерлердің құнының артуы туралы жарнамалар жарияланды. 1795 жылы 11 000 фунт стерлинг үлеске жазылды, содан кейін жалпы жиналыс өтті, онда үлескерлер 14 000 фунт стерлинг жиналғанда жұмыстар басталатынына келісті. Каналдың құрылысын аяқтауды қалайтындар қолдау білдірулері үшін баспасөзде хабарландырулар жарияланды. 1796 жылдың 26 сәуірінде Парламент актісі қабылданды, ол Абердиншир каналының кеме жүргізу компаниясын құрды және оларға 50 фунттық үлестермен 20 000 фунт стерлинг жинауға рұқсат берді. Ешбір адам бір үлестен кем немесе 40 үлестен көп иелене алмайтын. Қажет болған жағдайда, олар қосымша 10 000 фунт стерлинг жинап, көбірек үлестер шығара немесе жиналатын жол төлемін кепілге ала алатын. Джон Ренни кеңесші инженер ретінде, ал Томас Флетчер резидент инженер ретінде тағайындалды. 1797 жылдың наурыз айында мердігерлерге каналдың жолы көрсетілді, ал Парламент комиссарлары жер иелері мен канал иелері арасындағы мәселелерді шешу үшін кездесулер өткізді. Реннидің ұсынысы бойынша каналдың көлемін ұлғайту қажет болғандықтан жұмыстардың басталуы кейінге қалды. Осы уақытта Инверриде жерлер сатылып, каналдың құрылысы зауыттар мен басқа да қоғамдық құрылыстардың салынуына әкеледі деген болжам жасалды. 1798 жылы компания үш шлюз салу үшін тас қалаушыларды және канал төсегінің 11 шақырымын кесу және су өткізбеу үшін мердігерлерді іздестірді. 1799 жылы Инверриден Абердинге дейінгі автокөлік жолының жоспарлары мақұлданды, сонымен қатар канал құрылысына қарсылық та болды. Каналға тас пен қоқыс лақтырып, жұмыстар мен қайықтарға зиян келтіргендерді анықтауға көмектесетін ақпарат бергендерге 5 фунт стерлинг сыйақы ұсырылды. Қылмыскерлер ұсталған жағдайда 7 жылға түрмеге жазаланатыны ескертілді. 1800 жылы Флетчер қаржының жетіспеуі және жер иелеріне төленген өтемақы деңгейі салдарынан жұмысынан айырылып қалуы мүмкін деп уайымдады. Сондықтан ол Ренниден басқа жұмысқа ауыса ала ма деп сұрады және 1801 жылы Абердиндегі Юнион көпірінің құрылысына бақылаушы болып тағайындалды. Жобаның қаржылық қиындықтары күшейді және Парламентке тағы бір акті ұсынылды. 1801 жылдың 24 наурызындағы актіде компания бұрынғы актімен бекітілген 20 000 фунт стерлингтің тек 17 800 фунт стерлингі ғана жиналғанын атап өтті. Олар 20 фунт стерлингтік үлестермен тағы 20 000 фунт стерлинг жинауға өкілеттік алды, оған бес пайыздық үлескер ақысы төленеді. Актінің кіріспесінде каналдың көп бөлігі аяқталғаны, бірақ компания одан әрі ақша жинауға тырысып, сәтсіз аяқталғаны айтылды. Жаңа үлестер бойынша пайыздар жол төлемінен түскен түсімдерге байланысты төленеді, ал толық бес пайыз бастапқы үлестер бойынша қайтарым жасалмас бұрын төленеді. Компания жаңа үлестерді қолданыстағы үлескерлерге сатуға үміттенді, бірақ олардың барлығы өз үлестерін кеңейтуге құштар емес еді. 1801 жылдың қыркүйек айында үлестерді сатудан 11 421 фунт стерлинг түсті. Үлескерлер жұмысшылардың жұмыстарын кедергісіз етуге тырысатын адамдардың шағымдарын жиі қабылдады. Бұл мәселені шешу үшін компания көпшілікке каналдың көптеген пайдасын еске салды. Олар 1803 жылдың ақпан айында портқа дейінгі соңғы бөлімді аяқтау үшін мердігерлерді іздестірді, бірақ наурыз айында бұл жұмысты қалай қаржыландыруға болатынын талқылау үшін жиналды, өйткені олар қайтадан қаржы тапшылығына тап болды. Жер иелеріне өтемақы төлеу мәселесі әлі де жалғасып келеді, сондықтан 1804 жылы компания алғашқы үш жылға жол төлемін жалға беруге шешім қабылдады. Уильям Кеннедиге жалға беру келісімшарты берілді, соның нәтижесінде 10 000 фунт стерлинг кепіл ретінде алынды. Каналға қазылған негізгі материал гранит болды, оның бір бөлігі қазылып, Лондонға тасымалданды.

Ашылу

Ақыры, канал 1805 жылдың маусым айының басында ашылды. Басқару комитеті Инверриде жиналды, онда оларды тапсырманы аяқтағаны үшін проректор, судьялар, пастор және басқалар құттықтады. Олар "Кинторе графинясы" баржасымен сапарға шықты, ол осы оқиғаға лайықтап әсем безендірілді, және Кинтореге дейін саяхаттады, онда оларды судьялар мен басқа да тұрғындар күтіп алды. Абердинге жақындағанда бірнеше әйелдер тобы оларға қосылып, шлюздер арқылы өтті. Жатқан адамдар жағалауда жиналды, ал баржада сыбаға берілді. Стерлингшир милициясының музыкалық тобы оларды соңғы бірнеше шақырым бойы сүйемелдеді. Жеті жарым сағаттан кейін олар доктардың жанындағы терминалдық бассейнге жетіп, кешкі ас пен тосттар үшін "New Inn" қонақ үйіне барды. Алғашқы бірнеше айда он төрт шлюз бұзылып, қабырғаларды қайта жаңарту нәтижесінде канал 1806 жылдың қазанына дейін жабылды. Инженер Томас Телфорд масштабты қайта жаңартуды бекітті. 1809 жылдың 13 наурызында Парламент үшінші заңды қабылдады, ол компанияға каналдағы жұмыстар үшін қосымша 45 000 фунт стерлинг жинауға мүмкіндік берді, бірақ оның өкілеттіктері пайдаланылмаған болуы мүмкін. Канал Абердиннен Дон өзенінің бойымен 18.25 миль (29 км) қашықтыққа, Инверридің оңтүстігіне жақын жерде аяқталды. Терминалдық аймақ, каналдың жақтасы және қаржылаған сер Джеймс Элфинстонның құрметіне Порт Элфинстон деп аталды. Ол Ойн мен Питкэплге жақын Логи Хаусында тұрды. Каналда 17 шлюз болды, олардың барлығы Абердин порты мен Стонивуд арасындағы алғашқы 6 км (4 миль) аралығында орналасқан, сонымен қатар 56 жол көпірі, 20 құбыр және бес су тас жолдары болды. Стонивудтан Порт Элфинстонға дейін канал тегіс болды және жүк және жолаушылар баржаларын тасымалдау үшін пайдаланылды. Жолаушылар тек жоғарғы бөлігінде тасымалданды және Сент-Мачар-Драйвтің бес шлюзының үстінде орналасқан Боатхаус деп аталатын ғимаратта түсті. Стонивудтан Абердиндегі ең төменгі су деңгейіне дейінгі құлау 51 метр (168 фут) құрады. Алғашқы құрылысында оның ені 5 метр, тереңдігі 1 метр болды. Джон Ренни оның ені 8 метр, тереңдігі 1 метр болуы керек деп ұсынды, және алғашқы алты жылда кеңейтілгенімен, оның ені 7 метрге (23 фут) және тереңдігі 1 метрге (3 фут) ғана артты.

Операция

Бастапқы заңда сабан, шөп және жол салу үшін тыңайтқыш ретінде пайдаланылатын материалдар үшін тоннасына 4 пенс, жүгері, ұн, көмір, кокс, темір, әк және көптеген құрылыс материалдары үшін 5 пенс, ағаш, өндірілген тауарлар және бұрынғы тізімдерде көрсетілмеген нәрселер үшін 6 пенс мөлшерінде ең жоғары жол ақысы белгіленген. Компания сондай-ақ, кемежайларда 48 сағаттан артық қалған тауарлар үшін «әділ жол ақысын» алуға құқылы болған. Шындығында алынған мөлшерлемелер көрсетілген бағалардан әлдеқайда төмен болды: үш санат үшін 1,5, 2 және 2,25 пенс. 1807 жылдың шілдесінен бастап Абердиннен Кинтореге немесе Инверриге сапар үшін 2 шиллинг, ал қысқа сапарлар үшін 2 пенс алынды. Жолаушылар қайықтары Абердиннен таңертең шығып, күні бойы қайта оралып, аптасына үш рет жүрді. 1808 жылдың қыркүйегінен бастап олар күн сайын жүре бастады, және әртүрлі сыныптар үшін үш тариф болды. Алдыңғы кабинадағы жолаушылар 2с 6д, артқы кабинадағылар 1с 6д, ал ашық саяхат еткендер 1с төледі. Канал жергілікті қоғамға көптеген пайда әкелді. Жаз айларында жолаушылар қайықтары күніне екі рет жүрді, бірақ 1816 жылдан бастап олардың бір бөлігі жылдам, бірақ қымбат болатын автокөлік жолымен жүретін көліктерге ауысты. Көліктің жеңілдеуі арқасында Кинторе маңындағы карьерлер Ширнесстегі маңызды жобаға гранит жеткізу келісімін алды. «Фермерлік әк» компаниясы Инверри мен Кинтореде әк пен көмірдің болуын қамтамасыз етті, сондай-ақ астық тасымалын жақсарту үшін жабық баржа сатып алынды. Инверридегі каналдың жанына астық қоймалары салынды. Инверри гүлденді, халқы канал құрылысы басталған кезде шамамен 500 адамды құраса, 1841 жылы 2020-ға жетті. Каналдың негізгі қоймасы болған Кинторе де 1811 жылы 863-тен 1841 жылы 1299-ға дейін қарапайым өсімді көрсетті. Компанияға ұнамайтын басқа да пайдалар да болды. Олар каналдың жағалауына мал суғару және ваннаға түсу үшін пайдаланылуынан зақымдануға жол бермеу үшін ескертулер жасады. Өте қайғылы жағдайлардың бірінде, бірнеше қаламаған жаңа туған сәбилер каналға батып қайтыс болды. Бастапқыда Абердин доктарымен тікелей байланыс болмағандықтан, жүк тасымалы қиын болды, және 1834 жылға дейін теңіз шлюзі салынды, бұл кемелерге белгілі бір су деңгейінде доктарға кіруге мүмкіндік берді. Жұмысты ипотека негізінде қаржыландырды, ипотека иелері белгілі бір мерзімге дивидендтерінен бас тартуға келісті, ал жалпы құны шамамен 1500 фунт стерлинг болды. Ауа райы да проблема тудырды, канал желтоқсан мен наурыз айлары арасында мұз қатудан жабылатын. Канал ешқашан қаржылық табысқа жетпеді. Оның құрылысына шамамен 44 000 фунт стерлинг жұмсалды, ал кіріс 1807 жылы, алғашқы толық жұмыс жылында 311 фунт стерлингтен 1853 жылы, соңғы толық жұмыс жылында 3062 фунтқа дейін өсті. Орднанс Survey карталарында «Ескі канал» деп белгіленгенімен, Грэм бұл тек Тейт пен Ұлының диірменін сумен қамтамасыз ететін құдық болғанын мәлімдеді, өйткені ол бұл каналдың жабылуынан кейін салынған жаңа бөлім деп ойлады, емес, қолданыстағы каналды жаңарту. Алайда Пирсон ладаның бастапқыда каналдың бөлігі болғанына дәлел келтірді: 1810 жылғы иемдік жоспарларында, 1840 жылдардағы канал және теміржол жоспарларында, сондай-ақ канал жабылғаннан кейін жасалған карталарда көрсетілген. Сонымен қатар, су ағызылып алынған кездегі ладаның құрылымы шығыс жағалауындағы сүйрейтін жолмен каналдың құрылымына сәйкес келеді. 2003 жылдың ақпан айында Порт-Элфинстондағы каналдың 30 футы мұздан құлап қайтыс болған 4 жасар баладан кейін қиыршық тастармен тосылып, қоршаумен қоршалды. 2015 жылдың желтоқсан айындағы «Франк» даулынан кейін канал суға толып, шөгіндіге толы болды. Шотландияның қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (SEPA) ұсынысы бойынша жөндеу бағдарламасында операторлар Дон өзеніндегі қалған каналдың солтүстік бөлігінің батыс тармағын бұғаттап, каналдың жаңа шығыс тармағын тазарту үшін жапты.