Кіріспе

Хаим Арлосоров (23 ақпан 1899 – 16 маусым 1933; Хаим Арлозоров деп те аталады) – Палестинадағы Британдық Мандат кезінде, Израиль құрылғанға дейін, Йишувтың социалистік-ционистік көшбасшысы және Еврей агенттігінің саяси бөлімінің басшысы. 1933 жылы Арлосоров Тель-Авив жағасында серуендеп бара жатқанда қаныққан. Ол Хаим Арлосоров атымен аталған иммигрант кемесінде болған еңбекші-ционистік саясаткер.

Өмірбаян

Хайм Арлосоров 1899 жылдың 23 ақпанында Украинаның Ромни қаласында (сол кезде Ресей империясының бір бөлігі) еврей отбасында дүниеге келді. Ресейде ол Виталий деп аталды, бұл Хаимнің орыс тіліндегі баламасы. Германияда ол Виктор деп танылды. Арлосоровтың әкесінің әкесі – Ромни раввині Елиезер Арлосоров, Талмудқа түсіндірмелер жазған автор. Алты жасында Арлосоров алғаш рет антисемитизммен кездесті, 1905 жылы Ромнидегі Арлосоровтар отбасының үйіне зорлық-зомбылық кезінде шабуыл жасалды. Отбасы Германия шекарасы арқылы Шығыс Пруссияға қашып кетті. Жеті жылдан кейін отбасы Германиядағы Кенигсберг қаласына (қазіргі Ресейдің Калининград қаласы) қоныстанды. Осылайша Арлосоров неміс тілін еркін меңгерді, сонымен қатар репетитормен еврей тілін оқыды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, отбасы неміс азаматтығына ие болмағандықтан, депортация қаупі төнді. Соңында отбасы Берлинге көшіп келуге рұқсат алды. Оның әкесі Саул Ресейге жұмыс сапарымен барып, қайта оралуға тыйым салынған соң, сол жерде холерадан қайтыс болды. Арлосоров Берлин университетінде экономика мамандығын оқып, сол сала бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оқу кезінде сионистік мәселелерге қатысты мақалалар жазды. Германияда ол сол кездегі көптеген зиялыларды өзіне тартқан социалистік саяси партияның жетекшісі болды. Партиялық байланысының нәтижесінде Арлосоров өзінің жазбалары алғаш рет жарияланған "Die Arbeit" (неміс тілінде "Еңбек") журналының редакторы болып тағайындалды. Арлосоров діни салттарды қатаң сақтамады. Оның ерте жасындағы қабілеті мен еврей ретінде ұлттық сезімдерінің күшті болуы оның неміс әдебиеті пәнінің мұғаліміне 17 жасында жазған хатында көрінеді: "Мен евреймін, және еврей екенімді мақтан тұтамын. Мен өзімнің неміс емес екенімді сезінемін, және осыны жоққа шығару маған ешқашан ойға келген емес. Менің жаным ежелгі, бірегей еврей мәдениетіне құштар. Бірақ мен неміс мәдениетін де жақсы көремін, және, мүмкін, мен оны қаншалықты жақсы көретінімді мойындаудан қорқамын. Дегенмен, Гете мен Шиллер менің жүрегіме жақын болған емес". 1919 жылы Арлосоров "Еврей халқының социализмі" атты трактатын жариялады, бұл оның Ерец Израильдегі еврей халқының ұлттық үмітіне қатысты алғашқы маңызды жазбалық үлесі болды. Трактатында Арлосоров дәстүрлі марксистік сенімдерден алшақтады, ұлттық сананы қабылдайтын социализмнің жаңа түрін жақтады. Арлосоровтың пікірінше, еврей халқы тек еврей ұлттық отанында ғана өзінің бірегей мәдени ерекшеліктерін сақтап, қайта жаңғырта алады. Арлосоров "Еврей халқының социализмін" құру арқылы еврейлерге Ерец Израильге оралған кезде мемлекеттік жер меншігіне ие болу кепілдігі беріледі деп мәлімдеді. Өзінің замандастарының басқа социалистік сионистерінің көзқарастарына сәйкес, Арлосоров "Сабат жылы" және "Жүбіл жылы" сияқты ежелгі Киелі кітаптағы егіншілік дәстүрлерін жаңа еврей мемлекеті үшін белгіленген институттармен қатар қазіргі заманда қайта жаңғыртуға болады деп сенді. Арлосоровтың трактатында еврей халқының Ерец Израильге оралуымен бірге еврей тілінің қайта жаңғыруы күтілетіні нақты болжалды. Арлосоров Палестинаға алғаш рет 1921 жылдың көктемінде сапар шекті. Оның келгенінен кейін көп ұзамай Яффа қаласында дүрбелең шықты. Арабтардың көтерілісі кезінде Арлосоров Тель-Авив пен Яффаға жақын орналасқан еврей поселенісі Неве-Шаломды қорғады. Бұл оқиғалар Арлосоровтың назарын еврейлер мен арабтар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту қажеттілігіне аударды. Дүрбелеңнен кейін Арлосоров сионистік басшылықты Израильде араб ұлттық қозғалысының бар екендігін жоққа шығарудан бас тартуға шақырды. Алайда, Арлосоровтың өтініші кеңінен қабылданбады, және ол өзінің партиясы Хапоэль Хацайрдың ішінде сынға ұшырады. Арлосоров соңында көршілес арабтармен күшті келісім еврей ұлттық отанының құрылысына кедерілмес екендігіне келді. 1923 жылғы Сионистік конгресте Арлосоров Сионистік әрекет комитетіне сайланды. Ол кезде ол 24 жаста болды. Университеттегі қызметтен бас тартып, 1924 жылы Германиядан Ұлыбританияның Палестина мандатына көшіп келді. 1926 жылы ол Женевадағы Ұлттар лигасының алдында "ишувты" өкілдік етуге таңдалды. Арлосоровтың арабтармен бейбіт ынтымақтастық пен келісімге қол жеткізу үміті қатты сынақтан өтті. 1929 жылы Зеев Жаботинскийдің ревизионистік сионистер одағының басшылығымен ұйымдастырылған Бетар жастар қозғалысы Батыс қабырғасының жанында еврейлердің беделін күшейту үшін коалицияға қатысты. Бетардың және олардың серіктерінің әрекеттері араб қауымдастығында жарылысқа әкелді, олардың пікірінше, бұл әрекеттер жақын жердегі Темпл Маунттағы мұсылман қасиетті орнын қорлады. Нәтижесінде 1929 жылғы Батыс қабырғасы көтерілісі болды, оның салдарынан көптеген адамдар, соның ішінде бейбіт тұрғындар қаза тапты. Арабтардың наразылығын одан әрі қоздырмау үшін Арлосоров ревизионистерді сезімталдықсыздықпен арабтардың ашуын тудырғаны үшін қатаң сынады.

Саяси мансап

1930 жылы Арлосоров екі ірі сионистік социалистік саяси партияларды – Поале Сион мен Хапоэль Хацаирды біріктіріп, Мапай Еңбек партиясын құрды. Мапайдың саяси күші арқылы Арлосоров 1931 жылғы Сионистік Конгресте Сионистік Атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. Сонымен қатар, ол Палестинадағы Еврей агенттігінің саяси директоры болып тағайындалды және 1933 жылы қаза тапқанға дейін осы лауазымда қалды. Еврей агенттігінің саяси директоры ретінде Арлосоров британдықтардың Палестинаға еврейлерді қоныстандыруға көмектесетініне сенді, сондықтан ол сол аумақты басқаруға жауапты британдық Мандатты үкіметпен жұмыс істеді. Саяси директор лауазымына кіріспей тұрып, Арлосоров британдық басқару жүйесімен танысып, «Британдық әкімшілік және еврей ұлттық ошағы» атты эссе жазған болатын. Өзінің қызметтік жылдарында Арлосоров Ұлыбританияның Жоғарғы комиссары Артур Ваухоппен және британдық Отаршылдық хатшысы сэр Филипп Кунлифф Листермен тығыз қарым-қатынас орнатты. Арлосоров еврей ғалымы және мемлекет қайраткері Хаим Вейцманмен жақын дос болды. Доктор Вейцман Арлосоровтың Мапайлық Сионист замандастарының арасында саяси тұрғыдан ең орташа саналды. Қамаудан бірнеше ай бұрын Арлосоров еврей ұлтының құрылуына көмектесуге деген құлшынысы күшейді. 1933 жылғы қаңтарда өткен Мапай Еңбек Кеңесінің отырысында Арлосоров Дэвид Бен-Гурионмен және басқа да танымал Мапай басшыларымен сионистердің британ үкіметінің инфрақұрылымында жұмыс істеуі керек пе, жоқ па, еврей мемлекетін құруға көмектесуі керек пе деген мәселеде қақтығысқа түсті. Арлосоров әріптестеріне егер сионистік қозғалыс британдық билікпен оқшаулану саясатын ұстанса, арабтардың саяси ықпалы британдық әкімшілікте артады және Эрец-Израильдегі еврей халқының құқықтарына нұқсан келтіреді деп ескертті. 1933 жылғы 8 сәуірде Арлосоров Иерусалимдегі Король Давид қонақ үйінде Еврей агенттігінің атынан тарихи оқиға ұйымдастырды. Вейцман мен Трансиорданияның көрнекті араб басшыларының қатысуымен өткен түскі ас екі топтың ынтымақтастығын дамытуға көмектесу үшін жиналған еврей сионистері мен араб басшыларының алғашқы кездесуі болды. Арлосоров Трансиорданияның араб шейхтерімен келісімге келу арқылы Палестинаның араб басшыларымен саяси қарым-қатынасты жақсартуға үміттенді. Алайда, Арлосоровтың еврей-араб ынтымақтастығына қатысты көзқарасына және Эрец-Израильде екіұлтты болашақ болу мүмкіндігіне барлығы риза болған жоқ. Түскі ас өткеннен кейін араб радикалдары кездесуге қатысқан орташа арабтарды ашық сынады. Палестинаның кейбір араб басшылары Трансиорданиялық Араб делегациясынан толығымен алшақтады. Трансиорданияның эмирі Абдуллаға, Трансиорданияның үлкен аумақтарын басқарған тұлғаға, татуласу әрекеттерінде жетекші рөл атқарғаны үшін ерекше ашу туды. Еврейлердің Король Давид қонақ үйіндегі кездесуіне қарсылығы діни сионизмнің негізгі партиясы Мизрахи Арлосоровтың Еврей агенттігіндегі лауазымынан кетуін талап еткен кезде де байқалды. Ревизионистік қозғалыстағы кейбір радикалдар одан да ары барып, Арлосоровтың тірі болу құқығына күмән келтірді. Адольф Гитлер Германияда билікке келгеннен кейін Арлосоров өзінің назарын неміс еврейлерінің жағдайына аударды. Арлосоровтың бала кезінде жақсы көрген Германиясы Гитлер билікке келгеннен кейін тез және күрт өзгерді. 1933 жылғы сәуірде жаңа режим көптеген еврейлерге қарсы заңдардың біріншісін қабылдады, оған сәйкес барлық еврей қызметкерлері неміс үкіметінің лауазымдарынан босатылды. Сол кезде нацистік билік еврейлерге ерекше визасыз елден шығуға рұқсат бермейтін жарлық шығарды. Әлемдегі еврей ұйымдары Гитлер режиміне наразылық білдіріп, неміс тауарларын бойкотқа алды. 1933 жылғы 1 сәуірде нацистер Германиядағы еврей бизнесін бойкотқа салғаннан кейін Арлосоров Ұлыбританияның дағдарысқа араласуын сұрап, Жоғарғы комиссар Артур Ваухоппен байланысқа түсті. Арлосоров Ваухоптан Гитлер рейхынан пана іздеген еврейлерге Палестинаға қосымша иммиграциялық визалар беруді сұрады. Гитлер еврейлерді жек көріп, оларды Германиядан қуғысы келсе де, 1933 жылы нацистер көптеген еврей босқындарын көрші елдерге қашуға рұқсат бергісі келмеді. Себебі рейхтің қызметкерлері еврей босқындары нацистік Германияға экономикалық бойкот жасау үшін өсіп келе жатқан халықаралық қозғалысқа көп сандама қосылады деп уайымдады. Гитлердің алаңдаушылығына қоса, неміс қаржы кеңесшілері нацистік үкіметті егер неміс жұмыс күшінен еврей жұмысшыларының көптеп кетуі Германияның экономикалық тұрақтылығына зиян келтіреді деп ескертті. Нацистер еврейлерден құтылудың саяси немесе экономикалық салдары болмайтын ыңғайлы шешімін қажет етті. 1933 жылы Арлосоров пен неміс рейхінің шенеуніктері Палестина Мандатын өте әртүрлі себептермен мүмкіндіктер елі деп қарады. Нацистік басшылардың пікірінше, британдықтар бақылап отырған шалқақ аумақ мыңдаған Гитлерге қарсы еврей босқындарын әлемдік саяси аренадан оқшаулауға қолайлы «қоқыс полигоны» сияқты көрінді. Сонымен қатар, босқындарды беру үшін сионистік басшылармен жасалған қаржылық келісім нацистік бойкоттың салдарынан зардап шеккен неміс экономикасын нығайтуға көмектесер еді. Алайда, Арлосоров пен басқа сионистер үшін Германияның еврейлерінің және олардың мүлкінің Эрец-Израильге жаппай көшірілуі Палестина Мандатында еврей мемлекетін құруды кепілдендіруге тарихи мүмкіндік берді. Арлосоров британдықтарға сенбеуге және оларды ашуға түсірмей, өздерінің Отаны мен Еуропадағы еврейлерді ұлтшыл және авторитарлық режимдерден, әсіресе нацистік Германиядан құтқару үшін қайта құру қажеттігіне келді. Гитлердің тираниясынан еврейлерді құтқаруға жасаған тырабында Арлосоров өзінің Сионистік қозғалысының Ревизионистік қанаттарынан қатты қарсылыққа тап болды. Мапай Еңбек партиясының басшылары Германиямен келісімге қол жеткізу үшін Сионистік ортадағы нацизмге қарсы сезімді жұмсартуға тырысқанмен, көрнекті Ревизионист лидері Зеев Жаботинский оларға қатысты тұрақты түрде қарсылық көрсетті. 1933 жылғы 28 сәуірде радиода сөйлеген сөзінде Жаботинский Сионизм мен Гитлер арасындағы кез келген келісімді қатысты түрде айыптады. Жаботинский радиодағы сөйлесінде неміс экспортына халықаралық экономикалық бойкотты қолдауды, сондай-ақ Палестина Мандаты осы бойкотты жетекшілік етуі керек екенін ұсынды.

Хаавара келісім

Осы кезде Хайм Арлосоров даулы Хаавара келісімін келісу үшін нацистік Германияға сапар шекті. Бұл келісім еврейлердің мүлкін алып, Палестинаға көшіп кетуіне мүмкіндік берді. Немістер еврейлерден құтылуға қуанды, бірақ олардың мүлкін алып кетуге келіспеді. Келісімге сәйкес, еврейлер ақшаларын арнайы банк шотына сақтауға міндетті болды. Бұл ақшалар кейін Палестинаға (және басқа елдерге) экспортталатын неміс тауарларын сатып алуға жұмсалды. Осы тауарларды сатудан түскен табыс Палестинаға келген еврейлерге берілді. Нацистер үшін бұл еврейлерден арылуға көмектесті, сонымен қатар неміс тауарларын бойкоттау әрекеттерін де болдырмады (әсіресе моральдық тұрғыдан, өйткені тауарды еврейлердің өзі импорттады). Сионистік қоныстар үшін капиталдың келуі әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде аса қажетті экономикалық серпіліс болды. Арлосоров пен неміс шенеуніктері Хаавара келісімін ресми бекіткеннен кейін шамамен бір жыл өткен соң, Эрец-Израильде айқын экономикалық өзгерістер орын алды. Оның нәтижесінде көптеген еврей иммигранттар Киелі жерге қоныс аударды. Хаавара келісіміне дейін жыл сайын Палестинаға ағылшын мандатына бірнеше мың еврей жұмысшысы ғана көшіп келген. Бірақ келісімге қол қойылғаннан кейін екі жыл ішінде 50 мыңнан астам жаңа еврей жұмысшысы Палестинаның Британдық мандатын өз үйі деп санады. Хаавара келісімінің еврей иммиграциясына тигізген алғашқы әсері зор болды, себебі Эрец-Израильге келген алғашқы 50 мың еврей иммигранттың шамамен 20 пайызы Германиядан келді. 1936 жылға қарай, Хаавара келісімі күшіне енгеннен кейін үш жыл өткен соң, Палестинаның Британдық мандатындағы еврей халқының саны екі есеге артты. Уақыт өте келе, Гитлердің жақын серіктерінің бірі, Адольф Эйхман сияқтылары, Германияның Хаавара келісіміне қатысқанына өкінді. Нәтижесінде, 60 мыңнан астам неміс еврейі Хаавара келісімі арқылы тікелей немесе жанама түрде нацистердің қудалауынан құтылды. Бұдан өзге, Хаавара келісімі Палестинаның Британдық мандатына шамамен 100 миллион доллар аударды, бұл болашақ еврей мемлекеті үшін өнеркәсіптік инфрақұрылым құруға көмектесті. Хаавара келісімінен түскен қаражат жер сатып алуға және қазіргі Израильдің шекараларын анықтайтын көптеген жаңа еврей қоныстарын дамытуға жұмсалды.

Құрлық

1933 жылғы 16 маусымда, Германиядағы келіссөздерден оралғаннан кейін екі күн өткен соң, Хайм Арлосоровты өлтірді. Ол әйелі Симамен Тель-Авив жағасында серуендеп бара жатқанда қаза тапты. Арлосоровтың қосылуы Мандатты Палестина тарихындағы ең ірі қосылу рәсімі болды, оған шамамен 70 000-100 000 адам қатысты. Арлосоровтың өлімі сионистік қозғалыс ішіндегі саяси қарым-қатынастарды күрт шиеленістірді. Фашистік көзқарастарға ие "Брит ХаБирионим" белсенді тобының басшысы Абба Ахимер Палестина полициясы тарапынан кісі өлтіруге қатысқан деп айыпталды. Ахимер сонымен қатар ұлтшыл сионистік Ревизионисттік фракцияның жетекшісі болды, оның "Хазит ХаАм" басылымы еңбек қозғалысына және Арлосоровты қоса алғандағы сионистік көшбасшыларға үнемі шабуылдап, оларды қаралап, еврей халқы "осындай жауыздыққа қалай ден қоятынын" мәлімдеді. Екі қатардағы ревизионист, Абрахам Ставский мен Зееви Розенблатт, кісі өлтірушілер ретінде тұтқындалды және Арлосоровтың жесірі оларды таныды. Үшеуі де айыптауды батыл жоққа шығарды. Аудандық сот Ахимер мен Розенблатты ақтады, бірақ Ставскийді кінәлі деп тапты, оны Жоғарғы сот заң талаптарына сәйкес, нақты дәлелдердің жетіспеуіне байланысты ақтады. Қорғау тарапы полицияны жесірдің куәлігін және басқа да дәлелдерді саяси мақсатта бұрмалап көрсетуде айыптады және кісі өлтірудің Сима Арлосоровқа екі жас арабтың жасаған жыныстық шабуылымен байланысты болуы мүмкін деген теорияны ұсынды. Кейін Ставский Иргун қатарында жоғарылап, "Альталена" деп аталатын Иргунның қару-жарақ кемесін сатып алуға жауапты болды. Ол Тель-Авив жағасындағы кемеге жасалған, жаңадан құрылған Израиль қорғаныс күштерінің шабуылында қаза тапты. Ревизионисттік қозғалысқа қатысы бар адамдар кісі өлтіруді жасады деген, немесе екі арабтың жыныстық шабуылы болды деген теориялармен қатар, оны Кеңес және нацистік режимдермен байланыстыратын теориялар да бар. Кеңес теориясын 1991 жылы Шмуэль Дотан орыстардың өздеріне қарсы жаһандық әскери қастандық деп санайтын нәрсеге қарсы тұру үшін ұсынды. 1982 жылы Шабтай Теветтің кісі өлтіру туралы кітабы жарияланғаннан кейін, 50 жыл өткен соң, Израиль үкіметі, қазір Менахем Бегин басқарып тұрған, ресми тергеу комиссиясын құрды. Ревизионисттік қозғалыстан сайланған алғашқы Израиль премьер-министрі Бегин Теветтің кітабындағы Арлосоровты өлтіргені үшін сотта ақталған ревизионист шын мәнінде жауапты болуы мүмкін деген ұсынысқа наразылық білдірді.

Мұра және еске алу

Арлосоров Тель-Авивтегі Трамплдор зиратында жерленген. Арлосоровтың есімі бүгінде Израиль қалаларындағы көптеген көшелермен және Израильдегі бірнеше жерлердің аттарымен мәңгіленген: Сафед, Кирият Хайм, Хайфаның ірі ауданы, Гиват Хайм кибуцы және Кфар Хайм мошавы. Доктор Хаим Арлосоровтың өміріне қанағаттандырылмаған жерінде, Тель-Авив жағалау жолында оның мұрасына арналған 8 фут биіктіктегі қола ескерткіш орнатылды. Хаим Арлосоровтың аты еврей босқындарын Палестинаға жеткізген кемеге де берілді, ол бұрынғы USCGC Unalga (WPG 53) болған. 1947 жылдың 27 ақпанында «Хайм Арлосорофф» (Швеция мен Италиядан келген 1378 жолаушы) Корольдік теңіз күштерінің «HMS Chieftain» эсминцымен тоқтатылды, ал жолаушылар қарсылық көрсетті. Кеме Хайфаның оңтүстігіндегі Бат-Галимге, британдық әскер лагерінің қарсы жағына тірелді. Ұңғыл мен жолаушылар тұтқындалып, Кипрге жер аударылды.