Кіріспе

Келиман (keliˈmani) – Мозамбиктегі теңіз порты. Ол Замбезия провинциясының әкімшілік орталығы және провинцияның ең ірі қаласы. Қала Рио-дос Бонс-Синай (немесе "Жақсы белгілер өзені") сағасында орналасқан. Васко да Гама Үндістанға жол тартқанда, осы өзенге жетіп, дұрыс жолда екенін білдіретін "жақсы белгілер" көргендіктен, өзенге осылай ат қойылған. 1856 жылы Дэвид Ливингстонның Оңтүстік-Орталық Африканы батыстан шығысқа дейін кесіп өту сапары осы қалада аяқталды. Мозамбикте португал тілі мемлекеттік тіл, ал Келиман маңындағы аудандарда көптеген адамдар португал тілінде сөйлейді. Чуабь тілі – ең көп таралған жергілікті тіл. Келиман, Замбезия провинциясының көп бөлігі сияқты, Мозамбиктің жаңбырлы маусымында су тасқынына өте осал.

Колонияға дейінгі кезең

Қала суахили сауда орталығы ретінде пайда болды, кейін Үнді мұхитының құл саудасының құл базары ретінде дамыды. Квилиман мұсылман саудагерлері (Қилва сұлтандығына қараңыз) құрған және аймақтағы ең көне қалалардың бірі еді.

Этимология

"Quelimane" атауының шығу тегі белгісіз. Бір дерек бойынша, 1498 жылы Васко да Гама елді мекеннің сыртындағы егістікте еңбек етіп жатқан жергілікті тұрғындардан осы жердің атын сұраған. Олар оның не істеп жатқандарын сұрап бағанын ойлап, жауап ретінде "кулиамани" ("Біз өңдейміз") деген. Тағы бір түсіндірме бойынша, португалдар қонысқа келгенде, оларды белгілі араб немесе арап-жартылай араб қарсы алып, олар мен жергілікті тұрғындар арасында аудармашы болып жұмыс істеген. Португалдар осы адамға және оның қонысына "Келиман" (Келиман деп айтылады) деген ат берді, себебі Шығыс Африка жағалауында қолданылатын бұзылған араб тілінде "Калиман" сөзі "Аудармашы" деген мағынаны білдіреді. Суахили тілінде ол "Мкалимани" деп аталады. 1761 жылы бұл қоныс қалаға айналды. 1853 жылға дейін португалдардан басқа ешкімге сауда жасауға рұқсат берілмеді. 20-ғасырдың басында швейцариялық фермерлер, атап айтқанда Джозеф Эмиль Стаки де Куэй сизал плантацияларын ұйымдастырды. Қала өсе бастады және мұсылмандар мен үндістер сияқты әртүрлі топтарды қызықтырды, сондай-ақ португал билігі жаңа инфрақұрылымдар салды. Көлемді порты Замбезия аймағында өсірілген және өңделген шайды (әсіресе Гуруэ, бұрынғы Вила-Жункейро аймағында маңызды) экспорттау бойынша маңызды орынға ие болды. Қалада кокос жаңғағы да өсіріліп, өңделді. 1970 жылы Квилиманның халқы 71,786 адамды құрады.

Тәуелсіздік

Мозамбик 1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алды, бұл Лиссабондағы 1974 жылғы сәуір айындағы Гвоздика революциясынан кейін болды. Квилиман қаласының Рио-дус-Бонс-Синайш (Rio dos Bons Sinais) өзені бойындағы орны бұрынғыдай маңызды болмаса да, қалада үлкен аурухана, екі кафедралық собор, мешіт және мұғалімдерді даярлайтын мемлекеттік университет бар, сондықтан Квилиман ірі қала болып табылады. Ыстығы, ылғалдылығы және теңіз жағажайынан алыс орналасқандықтан Квилиман Мозамбиктің танымал туристік орындарына жатпайды. Дегенмен, провинциялық орталық және Мозамбиктегі төртінші ірі қала мәртебесі, сондай-ақ ұшақпен (Linhas Aéreas de Moçambique рейстерін орындайды) және автомобильмен келудің жеңілдеуі аз, бірақ тұрақты түрде келушілердің ағынын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Квилиман көптеген халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың филиалдарына ие, ал шетелдік көмек консультанттарының, жұмысшылардың және мемлекеттік қызметкерлердің жиі келуі де экономикаға үлес қосады. 2006 жылдың қараша айында Квилиман қаласында Фрелимо партиясының тоғызыншы жылдық съезі өткені қаланың дамуына қосымша серпін берді. Он жылдар бойы қаланың жағдайы нашарлағаннан кейін, қазіргі мэр Мануэль де Араухо экономика мен инфрақұрылымды жаңартуға бағытталған жаңа азаматтық бастамаларды қолға алып отыр.

Тропикалық циклон

1988 жылы "Филао" циклоны Квелиман қаласының жанында құрлыққа шығып, көптеген адамның қаза болуына себеп болды. Осы дауылдан Квелиман қаласында ең көп зиян келді. 1994 жылы "Надия" циклоны Мозамбиктің солтүстік жағалауын, оның ішінде Квелиманды қамтыды. 1996 жылы "Бонита" циклоны "Надиядан" кейін 2 жыл өткен соң Мозамбиктің солтүстік жағалауына соқты. 2000 жылы "Худах" циклоны Мадагаскарда құрлыққа шыққаннан кейін Солтүстік Мозамбикке соқты. 2019 жылы "Идай" циклоны Квелиманды тропикалық депрессия күйінде әсер етті. 2020 жылы "Шалан" қатты тропикалық даулы Мадагаскар мен Мозамбиктің солтүстігінде құрлыққа шығып, Оңтүстік Африка арқылы Оңтүстік Атлантика мұхитына қарай жылжып, соңынан тарап кетті. "Фредди" циклоны 2022–23 жылғы Оңтүстік-Батыс Үнді мұхитының циклондық маусымында Австралия аймағынан өтіп, Мадагаскар және Мозамбикке екі рет құрлыққа шыққаннан кейін Квелиман маңында құрлыққа соқты. Бұл дауыл тиген барлық аймақта көптеген зиян мен адам өліміне әкелді.

Ғибадат орындары

Құдайға сиынатын орындардың арасында, көбінесе христиан шіркеулері мен ғибадатханалары бар: Квелиманның Рим-католик діни округі (католик шіркеуі), Мозамбиктегі реформаланған шіркеу (Реформаланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Мозамбиктегі Пресвитериан шіркеуі (Реформаланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Мозамбиктегі Баптист конвенциясы (Баптист әлемдік одағы), Құдай Патшалығының әмбебап шіркеуі, Құдайдың жиналысы, Сион христиан шіркеуі. Сондай-ақ, мұсылман мешіттері де кездеседі.

Климат

Квилиман тропикалық саванна климатына ие (Кеппен климаттық жіктелімі Aw).