Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Келиман (keliˈmani) – Мозамбиктегі теңіз порты. Ол Замбезия провинциясының әкімшілік орталығы және провинцияның ең ірі қаласы. Қала Рио-дос Бонс-Синай (немесе "Жақсы белгілер өзені") сағасында орналасқан. Васко да Гама Үндістанға жол тартқанда, осы өзенге жетіп, дұрыс жолда екенін білдіретін "жақсы белгілер" көргендіктен, өзенге осылай ат қойылған. 1856 жылы Дэвид Ливингстонның Оңтүстік-Орталық Африканы батыстан шығысқа дейін кесіп өту сапары осы қалада аяқталды. Мозамбикте португал тілі мемлекеттік тіл, ал Келиман маңындағы аудандарда көптеген адамдар португал тілінде сөйлейді. Чуабь тілі – ең көп таралған жергілікті тіл. Келиман, Замбезия провинциясының көп бөлігі сияқты, Мозамбиктің жаңбырлы маусымында су тасқынына өте осал.
Quelimane (keliˈmani) is a seaport in Mozambique. It is the administrative capital of the Zambezia Province and the province's largest city, and stands from the mouth of the Rio dos Bons Sinais (or "River of the Good Signs"). The river was named when Vasco da Gama, on his way to India, reached it and saw "good signs" that he was on the right path. The town was the end point of David Livingstone's west to east crossing of south central Africa in 1856. Portuguese is the official language of Mozambique, and many residents of the areas surrounding Quelimane speak Portuguese. The most common local language is Chuabo. Quelimane, along with much of Zambezia Province, is extremely prone to floods during Mozambique's rainy season.
Колонияға дейінгі кезең
Қала суахили сауда орталығы ретінде пайда болды, кейін Үнді мұхитының құл саудасының құл базары ретінде дамыды. Квилиман мұсылман саудагерлері (Қилва сұлтандығына қараңыз) құрған және аймақтағы ең көне қалалардың бірі еді.
The town originated as a Swahili trade centre, and then grew as a slave market of the Indian Ocean slave trade. Quelimane was founded by Muslim traders (see Kilwa Sultanate) and was one of the oldest towns in the region.
Этимология
"Quelimane" атауының шығу тегі белгісіз. Бір дерек бойынша, 1498 жылы Васко да Гама елді мекеннің сыртындағы егістікте еңбек етіп жатқан жергілікті тұрғындардан осы жердің атын сұраған. Олар оның не істеп жатқандарын сұрап бағанын ойлап, жауап ретінде "кулиамани" ("Біз өңдейміз") деген. Тағы бір түсіндірме бойынша, португалдар қонысқа келгенде, оларды белгілі араб немесе арап-жартылай араб қарсы алып, олар мен жергілікті тұрғындар арасында аудармашы болып жұмыс істеген. Португалдар осы адамға және оның қонысына "Келиман" (Келиман деп айтылады) деген ат берді, себебі Шығыс Африка жағалауында қолданылатын бұзылған араб тілінде "Калиман" сөзі "Аудармашы" деген мағынаны білдіреді. Суахили тілінде ол "Мкалимани" деп аталады. 1761 жылы бұл қоныс қалаға айналды. 1853 жылға дейін португалдардан басқа ешкімге сауда жасауға рұқсат берілмеді. 20-ғасырдың басында швейцариялық фермерлер, атап айтқанда Джозеф Эмиль Стаки де Куэй сизал плантацияларын ұйымдастырды. Қала өсе бастады және мұсылмандар мен үндістер сияқты әртүрлі топтарды қызықтырды, сондай-ақ португал билігі жаңа инфрақұрылымдар салды. Көлемді порты Замбезия аймағында өсірілген және өңделген шайды (әсіресе Гуруэ, бұрынғы Вила-Жункейро аймағында маңызды) экспорттау бойынша маңызды орынға ие болды. Қалада кокос жаңғағы да өсіріліп, өңделді. 1970 жылы Квилиманның халқы 71,786 адамды құрады.
The origins of the name 'Quelimane' are obscure. One tradition alleges that Vasco da Gama, in 1498, inquired about the name of the place from some inhabitants labouring in the fields outside the settlement. Thinking he was asking what they were doing, they simply replied kuliamani ('we are cultivating'). An alternative explanation is that when the Portuguese reached the settlement, they were welcomed by a notable Arab, or half Arab, who acted as interpreter between them and the natives. The name which the Portuguese applied to this individual, and his settlement, was 'Quelimane' (pronounced Kelimãn), because in the corrupt Arabic spoken on the East African coast 'Kalimãn' is the word for 'Interpreter'. In Swahili it is 'Mkalimani'. In 1761, the settlement became a town. Until 1853 trade was forbidden to any other than Portuguese. Sisal plantations were organized by Swiss planters in the beginning of the 20th century, namely Joseph Émile Stucky de Quay. The town started to grow and attracted several communities from different backgrounds, including Muslims and Indians, and new infrastructure was built by the Portuguese authorities. Its busy port had tea, grown and processed in the district of Zambézia (particularly important in the region around Gurúè, formerly Vila Junqueiro), as its major export. Coconut was also produced and processed in the city. By 1970, Quelimane had 71,786 inhabitants.
Тәуелсіздік
Мозамбик 1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алды, бұл Лиссабондағы 1974 жылғы сәуір айындағы Гвоздика революциясынан кейін болды. Квилиман қаласының Рио-дус-Бонс-Синайш (Rio dos Bons Sinais) өзені бойындағы орны бұрынғыдай маңызды болмаса да, қалада үлкен аурухана, екі кафедралық собор, мешіт және мұғалімдерді даярлайтын мемлекеттік университет бар, сондықтан Квилиман ірі қала болып табылады. Ыстығы, ылғалдылығы және теңіз жағажайынан алыс орналасқандықтан Квилиман Мозамбиктің танымал туристік орындарына жатпайды. Дегенмен, провинциялық орталық және Мозамбиктегі төртінші ірі қала мәртебесі, сондай-ақ ұшақпен (Linhas Aéreas de Moçambique рейстерін орындайды) және автомобильмен келудің жеңілдеуі аз, бірақ тұрақты түрде келушілердің ағынын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Квилиман көптеген халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың филиалдарына ие, ал шетелдік көмек консультанттарының, жұмысшылардың және мемлекеттік қызметкерлердің жиі келуі де экономикаға үлес қосады. 2006 жылдың қараша айында Квилиман қаласында Фрелимо партиясының тоғызыншы жылдық съезі өткені қаланың дамуына қосымша серпін берді. Он жылдар бойы қаланың жағдайы нашарлағаннан кейін, қазіргі мэр Мануэль де Араухо экономика мен инфрақұрылымды жаңартуға бағытталған жаңа азаматтық бастамаларды қолға алып отыр.
Mozambique became independent from Portugal in 1975, after the April 1974 Carnation Revolution at Lisbon. Although its location on the Rio dos Bons Sinais is less important today than in the past, Quelimane remains a major town with a large hospital, two cathedrals, a mosque, and a public university for teachers. Due to its heat, humidity, and distance from the beach, Quelimane is not among Mozambique's major tourist destinations. However, its status as a provincial capital and the fourth largest city in Mozambique and the increasing ease of access by plane (Linhas Aéreas de Moçambique runs flights) and road contribute to a small but relatively steady stream of visitors. In addition, Quelimane is home to branches of many international NGOs, and frequent visits from foreign aid consultants, workers, and government officials also contribute to the economy. The city received a further boost when Quelimane hosted the Ninth Annual Frelimo Party Convention in November 2006. After decades of municipal decline, the current mayor, Manuel de Araujo, is reportedly overseeing a renewed civic effort at economic and infrastructural restoration.
Тропикалық циклон
1988 жылы "Филао" циклоны Квелиман қаласының жанында құрлыққа шығып, көптеген адамның қаза болуына себеп болды. Осы дауылдан Квелиман қаласында ең көп зиян келді. 1994 жылы "Надия" циклоны Мозамбиктің солтүстік жағалауын, оның ішінде Квелиманды қамтыды. 1996 жылы "Бонита" циклоны "Надиядан" кейін 2 жыл өткен соң Мозамбиктің солтүстік жағалауына соқты. 2000 жылы "Худах" циклоны Мадагаскарда құрлыққа шыққаннан кейін Солтүстік Мозамбикке соқты. 2019 жылы "Идай" циклоны Квелиманды тропикалық депрессия күйінде әсер етті. 2020 жылы "Шалан" қатты тропикалық даулы Мадагаскар мен Мозамбиктің солтүстігінде құрлыққа шығып, Оңтүстік Африка арқылы Оңтүстік Атлантика мұхитына қарай жылжып, соңынан тарап кетті. "Фредди" циклоны 2022–23 жылғы Оңтүстік-Батыс Үнді мұхитының циклондық маусымында Австралия аймағынан өтіп, Мадагаскар және Мозамбикке екі рет құрлыққа шыққаннан кейін Квелиман маңында құрлыққа соқты. Бұл дауыл тиген барлық аймақта көптеген зиян мен адам өліміне әкелді.
Cyclone Filao in 1988 made landfall near Quelimane, causing many deaths. The damage was also the heaviest from this storm in Quelimane. Cyclone Nadia in 1994 struck the northern coast of Mozambique, including Quelimane. Cyclone Bonita in 1996 struck the northern coast of Mozambique 2 years after Nadia. Cyclone Hudah in 2000 made landfall in Northern Mozambique after making landfall in Madagascar. Cyclone Idai affected Quelimane as a tropical depression in 2019. Severe Tropical Storm Chalane in 2020 was a category 1 equivalent cyclone that made landfall in Madagascar and northern Mozambique before moving across Southern Africa, into the South Atlantic, and then dissipating. Cyclone Freddy made landfall near Quelimane in the 2022–23 South West Indian Ocean cyclone season after crossing over from the Australian region and making landfall in Madagascar and again in Mozambique. This storm caused tons of damages and fatalities for everywhere it impacted.
Ғибадат орындары
Құдайға сиынатын орындардың арасында, көбінесе христиан шіркеулері мен ғибадатханалары бар: Квелиманның Рим-католик діни округі (католик шіркеуі), Мозамбиктегі реформаланған шіркеу (Реформаланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Мозамбиктегі Пресвитериан шіркеуі (Реформаланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Мозамбиктегі Баптист конвенциясы (Баптист әлемдік одағы), Құдай Патшалығының әмбебап шіркеуі, Құдайдың жиналысы, Сион христиан шіркеуі. Сондай-ақ, мұсылман мешіттері де кездеседі.
Among the places of worship, they are predominantly Christian churches and temples: Roman Catholic Diocese of Quelimane (Catholic Church), (Reformed Church in Mozambique (World Communion of Reformed Churches), Igreja Presbiteriana de Moçambique (World Communion of Reformed Churches), Convenção Baptista de Moçambique (Baptist World Alliance), Universal Church of the Kingdom of God, Assemblies of God, Zion Christian Church. There are also Muslim mosques.
Климат
Квилиман тропикалық саванна климатына ие (Кеппен климаттық жіктелімі Aw).
Quelimane has a tropical savanna climate (Köppen climate classification Aw).