Кіріспе

Gebrauchsmusik – неміс тілінде "қолданбалы музыка" деген мағына беретін термин. Бұл музыка тек өзі үшін ғана емес, нақты бір мақсатпен жазылған музыканы білдіреді. Бұл мақсат саяси митинг немесе әскери салтанат сияқты нақты тарихи оқиға болуы мүмкін, немесе биге сүйемелдеу үшін, немесе әуесқойлар мен студенттер орындауы үшін жазылған музыка сияқты жалпы сипатта да болуы мүмкін. Композитор Пол Хиндемит осы ұғыммен ең көп байланысты болғанымен, бұл термин музыка тану ғылымында, композицияда емес, туған сияқты. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында қазіргі заманғы академиялық музыка тану ғылымын негізінен неміс ғалымдары қалыптастырды. Олар формальды даму мен тарихи деректерге ғана емес, сонымен қатар музыканың тарих бойындағы әлеуметтік-саяси орнына және музыка мен музыканттардың қоғаммен қарым-қатынасына да қызығушылық танытты.

Пол Нетттлдің би музыкасына деген көзқарасы

Бәлкім, Gebrauchsmusik сөзін алғаш қолданған музыкатанушы де болса керек, ол оны 17 ғасырдағы би музыкасы мен би формаларында жазылған, бірақ іс жүзінде тек тыңдау үшін арналған абстрактілі музыка арасындағы қарама-қайшылықты түсіндіру үшін пайдаланған (сонымен қатар, бұл екіұштылық кез келген мақсатты музыка, Gebrauchsmusik, мен тек тыңдау ләззаты үшін жазылған музыка, Vortragsmusik арасындағы қарама-қайшылыққа да қатысты). Неттл би музыкасының осы екі жақты дамуына өзінің байқаулары арқылы келді, мұндай шығармалар ғасыр өте келе қарапайым пайдалылықтан алыстап, тыңдаушылардың толық назарын аударуын күтетін стильдік және формальды тәсілдерді қолдана бастады. Осы кезеңде пайда болған би формасы шетелдік тональдықтарды күшейту, тоникалық тоналды осьтің айқындылығын арттыру және әшекейлеудің күрделілігі сияқты ерекшеліктермен көзге түсті, бұл ерекшеліктердің барлығы тек физикалық қозғалысқа ырғақты сүйемелдеу ретінде жазылған музыка үшін артық көрінер еді. Бұл жекелеген бөлімдердің дамуымен қатар, олар одан да кеңейтілген және стильденген сюиталарға біріктірілді, олар сол кездегі басқа да аспаптық формаларға өте ұқсас болды. Шындығында, сол кездегі жетілген камералық соната мен би сюитасын ажырату мүмкін емес. Неттл осы жағдайда негізінен бишілерге қызмет ету үшін жазылған музыка мен өнер идеалдарына қызмет ету үшін жазылған музыка арасындағы айқын айырмашылықты көрді. Алайда, бұл айырмашылықты баяндағанда Неттл пайдалы музыканың көркемдік құндылығы жоқ деп есептемеді. Оның орнына ол әлеуметтік қажеттілік пен тілектердің өнер дамуының ынталандырғышы ретіндегі маңыздылығын атап көрсетті.

Генрих Бесселердің диссертациясы

Екі жыл өткен соң, 17-ғасырлық сюитаны талқылау барысында (Beiträge zur Stilgeschichte der deutschen Suite im 17. Jahrhundert) Генрих Бесселер одан да бір қадам басып, мұндай қолданбалы музыканың көркемдік деңгейде болмаса да, әлеуметтік тұрғыдан жоғары тұрғанын айтты. Бесселер үшін би музыкасына "эстетикалық қолжетімділік" (Zugangsweise) тыңдау ғана емес, ойнау, билеу немесе тіпті бірге ән салу арқылы қамтамасыз етілді. Ол бұл тезисін 1925 жылы орта ғасырлық мотеттер туралы жариялаған мақаласында одан әрі дамытты, онда ол мұндай туындылар тыңдаушының ләззаты үшін емес, тек олардың діни мақсатын ойда ұстап жасалғанын ұсынды; бұл мақсатқа орындау немесе дұға арқылы қатысу арқылы ғана қол жеткізіледі. Осыны айта отырып, Бесселер барлық музыканы екі ерекше санатқа бөлуге тырысты, біреуі үшін Gebrauchsmusik сөзін қолдануын жалғастырды және оны тілге теңеді, ал екіншісі үшін Неттлдің сөзін eigenständige Musik – жеке тұрған немесе автономды музыкамен ауыстырды. Бесселер Мартин Хайдеггермен философияны оқыған және бұл музыкалық екілік Хайдеггердің «зат» пен «құрал» арасындағы айырмашылығын, тиісінше автономды және нақты мақсаты бар музыканы бейнелейді деп ойлады.

Саясаттану және құлдырау

Бұл тұжырымдаманың Бесселердің түсінігі 1920 және 1930 жылдардағы неміс музыкалық мәдениетінде қалыптасты, ол сол салада дау тудырып, тіпті саяси идеологияға дейін әсер етті. Мұндай ерекшелік музыкада әрқашан болған, кейбір шығармалар нақты жағдайлар үшін, ал басқалары (кем дегенде, Ренессанстан бастап, болжам бойынша) жазылмаған. Бұл фактіні Бесселер мен Неттлдің тарихи жағдайды зерттеуге негіделген еңбектері растайды. Соған қарамастан, музыкатану ғылымында қалыптасқан Gebrauchsmusik термині қазіргі заманғы саяси басқару тұжырымдамасы ретінде қабылданып алынды. Кейбір композиторлар мен мемлекеттік шенеуніктер қауымдық музыканың қажеттілігін сезінді, оны әуесқойлар мен жастардың үлкен фестивальдерде орындауы тиіс болды. Германияның ұзақ жылдарға созылған қауымдық ән айту дәстүлі осы идеядан үлкен пайда көрді. Хиндемит, Курт Вейл және тағы басқалар жас Веймар Республикасы құлдыраудың алдында тұрған кезде осындай мақсатпен шығармалар жазды. Бұл қозғалыстың мәдени екенін, тек саяси емес екенін Хиндемит саяси көзқарасы бейтарап болса, ал Вейл ашық солшыл болғандығынан көруге болады. Композиторлар, саяси нанымдарына қарамастан, бастапқыда Gebrauchsmusik тұжырымдамасын қолдады, себебі нақты жағдайға сай шығармаларға қажеттілік пен сұраныс оларды үнемі шақыруға әкелетін еді. Саяси аренадағы барлық тараптар қауымдық музыканы неміс халқын өз мақсаттарына біріктіретін құрал ретінде қарастырды. Риторикамен әуреленудің орнына, оң және сол жақ бірдей көпшілікті таң қалдырып, өнердің қуатымен қамтыды. Оңшылдар бұл идеяны өздерінің үстемдігіне жеткен кезде пайдаланды, бұл, әдетте, он жылдық бойында оның беделінің төмендеуіне және ең маңызды неміс суретшілері мен ойшылдарының жақсырақ жағдайға көшуіне себеп болды. Бірақ бұл беделсіздіктің тағы бір себебі - кейбір композиторлар мен олардың ізбасарлары үшін үлкен ауқымдағы қоғамдық пайдалану үшін музыка жасау, олардың үлкен ауқымдағы талғамына да сай болу қажеттігін тудырады. Мұндай идея өнер үшін өнер деген қағидаға қайшы келді, ол Германияда Бетховеннің заманынан бері қауымдық музыкамен бірге қатар жүрді, ол жақсы танылған және қаржылық жағынан сәтті бос кәсіпкер композитор дәуірін ашты. Шенберг Gebrauchsmusik қазіргі қолданысынан аман қалмайтынын, ал өнер үшін және басқа мақсатсыз жазылған музыка ғана мәңгілікке жететінін жазды. Сондай-ақ, Республика аяқталғаннан кейін, соғыс аяқталғаннан бері мұндай пайдалы музыкаға деген сұраныс азайғанын атап өтті. Осының салдарынан, Gebrauchsmusik-тің ең жақтастары қайтадан "идеалдық суретшілерге" айналды. Алдындағы уақытта сыншы Теодор В. Адорно Хиндемит пен басқа Gebrauchsmusik композиторларының шығармаларын "жалған [әлеуметтік] сананың" белгісі деп атап, эмоционалдық мазмұнының жетіспеуіне байланысты оны пайдасыз деп айыптады. 1950 жылдардың соңына қарай Gebrauchsmusik композиторлар арасында, әсіресе, қорлау сөзіне айналды. Хиндемит өзі 1950 жылы Гарвардтағы лекциясында "пайдасы жоқ музыка, яғни пайдасыз музыка, қоғамдық қарауға лайық емес, демек, Gebrauch түсінікті деп есептеледі" деп айту арқылы одан бас тартуға тырысты. Сондай-ақ, "күні бүгінге дейін осы ақымақ терминді және онымен байланысты адалсыз жіктемені жою мүмкін болған жоқ" деді.