Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі Dianthus barbatus, тәтті Уильям – Caryophyllaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі, Оңтүстік Еуропа мен Азияның кейбір аймақтарында табиғи түрде өседі. Ол кең таралған сәндік бақша өсімдігі болып табылады. Бұл 13–92 см биіктікке жететін, гүлдері сабақтарының жоғарғы бөлігінде 30-ға дейін тығыз жиналған, көп жылдық немесе екі жылдық шөптесін өсімдік. Әрбір гүлдің диаметрі 2–3 см, бес құлпынайы бар және тісті жиектеріне ие. Жабайы өсімдіктер ақ түбі бар қызыл гүлдер шығарады, ал селекциялық сорттарының түстері ақ, қызғылт, қызыл және күлгін, тіпті түрлі-түсті үлгілерге дейін өзгереді. Оның ағылшын тіліндегі атауының нақты шығу тегі белгісіз, бірақ алғаш рет 1596 жылы ботаник Джон Джерардтың бақша каталогында кездеседі. Гүлдері жеуге жарамды және емдік қасиеттері болуы мүмкін. Тәтті Уильям араларды, құстарды және көбелектерді қызықтырады.
Dianthus barbatus, the sweet William, is a species of flowering plant in the family Caryophyllaceae, native to southern Europe and parts of Asia. It has become a popular ornamental garden plant. It is a herbaceous biennial or short lived perennial plant growing to 13–92 cm tall, with flowers in a dense cluster of up to 30 at the top of the stems. Each flower is 2–3 cm diameter with five petals displaying serrated edges. Wild plants produce red flowers with a white base, but colours in cultivars range from white, pink, red, and purple to variegated patterns. The exact origin of its English common name is unknown but first appears in 1596 in botanist John Gerard's garden catalogue. The flowers are edible and may have medicinal properties. Sweet William attracts bees, birds, and butterflies.
Сипаттама
Sweet William Оңтүстік Еуропа тауларында, Пиренейден бастап Карпат және Балқанға дейін өседі, ал Қытайдың солтүстік-шығысында, Кореяда және Ресейдің оңтүстік-шығысындағы аймақтарда бөлек таралған түрлері кездеседі. Оның биіктігі түріне қарай 13–92 см аралығында болады, жасылдан көк-жасыл түске дейін өзгеретін, 4–10 см ұзындығы және 1–2 см ені бар жіңішке жапырақтары бар. Гүлдері сабақтың жоғарғы бөлігінде 30-ға дейін тығыз топтама (umbel) құрайды және хош иісті, гвоздикаға ұқсас иіске ие; әр гүлдің диаметрі 2–3 см, бес тісті жиектері бар гүл жапырақшасынан тұрады; жабайы өсімдіктерде гүл жапырақшалары қызыл түсті, ал негізі ақшыл болады. Бұл жақсы оқиға болғанымен, мүлдем шындық емес. Шотландықтар кейде зиянды рагворт өсімдігін әйгілі герцогты еске алу үшін «жаман иіс» деп атайды. Филипс бұл гүлдің атауы Герардтың замандасы Уильям Шекспирдің құрметіне берілгенін болжады. Сондай-ақ, оның Йорк қаласының әулиесі Уильям немесе Жеңімпаз Уильямның есімімен аталғаны да айтылады. Тағы бір этимологиялық түсіндіру бойынша, «Уильям» атауы француз тіліндегі «oeillet» сөзінен туындаған, ол «гвоздика» және «кішкентай көз» деген мағыналарды білдіреді. «Сүйкімді Уильям» – ағылшын халық балладаларында махаббатқа толы жас жігіттерге берілетін кең таралған есім, мысалы, «Fair Margaret and Sweet William».
Өсіру және пайдалану
Sweet William – бау-бақшаларда кең таралған сәндік өсімдік. Оның көптеген сорттары мен гибридтері әртүрлі гүл түсі үшін – ақ, қызғылт, қызыл, күлгін және түрлі өрнектермен – таңдалған. Джон Жерар оның сұлулығын жоғары бағалағанмен, емдік қолданысы туралы ештеңе айтпаған. Оның биіктігі гүлдерді безендіруге қолайлы. Виктория дәуіріндегі гүлдер тілінде Sweet William ерлік символы болып саналады. Бұл өсімдік жиектерде, таулы бақшаларда және ландшафтық стильдегі шағын бақшаларда кеңінен қолданылады. Sweet William табиғи бақтарға өте ыңғайлы, себебі оның нектары құстарды, араларды және көбелектерді тартады. Оның гүлдері жеуге жарамды деп есептеледі. Sweet William – Диантус туысына жататын түр. Ол күнге немесе жартылай көлеңкеде, құнарлы, сәл сілтілі топырақта жақсы өседі. Оны тұқым, кесінді немесе бөлу арқылы көбейтуге болады, бірақ сорттық тұқымдардан шыққан өсімдіктер өздеріне ұқсас болмайды. Егер тұқымды соңғы аяз өткеннен кейін сепсе, ол екінші жылы гүлдейді. Егер тұқымды соңғы аяз алдында себіп, содан кейін көшірсе, ол бірінші жылы гүлдеуі мүмкін. Кей бағбандар гүлдеуді ұзарту үшін гүлдерді қысқаруды ұсынады. Өсімдік өздігінен себіледі. Sweet William Fusarium Wilt ауруына шалдығуы мүмкін, ол жапырақтардың иілуіне немесе салқындауына себеп болады. 1977 жылы Корделл оның мүмкін медициналық қолданысын қайта қарады. Sweet William-да сапониндер табылған, бірақ одан кейін көп зерттеу жүргізілген жоқ. 2011 жылғы 29 сәуірде Принц Уильям мен Кэтрин Миддлтонның тойында Кэтрин Миддлтон гүл шоғына Sweet William-ды қосты, бұл оның күйеуіне деген құрметтің белгісі болды.