Кіріспе

Келісімшарт құқығында үшінші тараптың пайда алушысы – бастапқыда келісімшарттың белсенді тарапы болмаған, бірақ келісімшарт бойынша сотқа шағымдану құқығы бар адам. Бұл құқық ius quaesitum tertio деп аталады және үшінші тарап (tertius немесе alteri) келісімшарттың тікелей пайда алушысы болған кезде туындайды, жай ғана корықпайтын (penitus extraneus) пайда алушы емес. Ол үшінші тарап қатынасқа сенген немесе оған келісім білдірген кезде бекітіледі және үшінші тарапқа келісімшарттың міндеттеме берушісін (ұсынушы немесе орындаушы тарап) немесе міндеттеме алушысын (шарт жасасушы немесе сенімді тарап) жағдайларға қарай сотқа беру құқығын береді. Үшінші тараптың мүддесі үшін жасалған келісімшарт "үшінші тараптың пайда алушы келісімшарты" деп аталады. Дәстүрлі ортақ құқық бойынша ius quaesitum tertio принципі мойындалмаған, оның орнына келісімшарттың құпиялылығы доктринасы қолданылған, ол келісімшарттан туындайтын құқықтарды, міндеттемелерді және жауапкершілікті келісімшарт жасасқан тараптармен (келісімшартқа құпиялы деп есептелетін тараптар) шектейді. Алайда, 1999 жылғы Келісімшарттар (үшінші тараптардың құқықтары) заңы ағылшын құқығында ius quaesitum tertio үшін бірқатар жеңілдіктер мен ерекшеліктер енгізді. Басқа да ортақ құқық жүйесіндегі елдер де осы салада реформалар жасап жатыр, бірақ АҚШ 19 ғасырдың ортасында құпиялылықтан ертерек бас тартқан ерекше жағдай.

Қабылдау

Үшінші тараптың иеленушісі келісімшартта көзделген пайданы қабылдағаннан кейін ғана оны талап ету құқығын иеленеді. Бірақ, Оңтүстік Африка түсіндірмесіне сәйкес, пайданы ресми түрде қабылдамас бұрын, үшінші тараптың иеленушісі тек spes, яғни күтуге ие; яғни, оның қабылдауға құқығы жоқ, тек мүмкіндігі бар. Кейбір келісімшарттарда қабылдау шартты болуы мүмкін. Шотландия заңы бойынша, іс-қимылға құқық тудыру үшін қабылдау міндетті емес, бірақ жауапкершілікке ие болу үшін қажет. Дегенмен, қабылдау алдында ius quaesitum tertio осал болады, сондықтан пайданы қабылдау құқық жаратпайды, керісінше, осы құқықты бекітеді. Қандай жағдайда болсын, келісімшарт жасасушы тараптар қабылдау немесе сенімге дейін келісімшартты өзгерте немесе жойып жібере алады.

Қажетті және кездейсоқ пайда алушы

Келісімшарт бойынша үшінші тараптың құқықтары болуы үшін, ол кездейсоқ емес, мақсатты түрде пайда алушы болуы керек. Өзінің мақсатты түрде пайда алушы екенін дәлелдеу міндеті үшінші тарапқа жүктеледі.

Қосалқы пайда алушы

Қосалқы пайда алушы – келісімшарт орындалғанда пайда көретін, бірақ екі тараптың да мұндай ниеті болмаған тұлға. Мысалы, Эндрю Бетаниді үйін жөндеуге жалдаса және оның белгілі бір үй бояушысы, Чарлиді пайдалануын талап етсе, себебі оның өте жақсы репутациясы бар, онда Чарли – қосалқы пайда алушы болып табылады. Эндрю де, Бетани де Чарлиге пайда келтіру мақсатымен келісімшартқа қол қоймады. Эндрю үйін дұрыс жөндеуді қалайды, ал Бетани жөндеу жұмысын орындағаны үшін ақы төленуін қалайды. Егер келісімшарттың тараптардың бірі немесе екеуі бұзса, нәтижесінде Чарли жұмысқа қабылданбаса да, Чарлидің келісімшарт бойынша ештеңе талап етуге құқығы жоқ. Сол сияқты, егер Эндрю Бетаниге Кадиллак сатып алуға уәде беріп, кейіннен сол уәдесінен бас тартса, General Motors жоғалған сатудан өтемақы алуға негізгі құқығы болмайды.

Бұзу және қорғаныс

Егер үшінші тараптың пайдасына жасалған шарт уәде берушінің орындамауымен бұзылса, ол үшінші тарап уәде берушіге, кез келген шарттасқан тарап екіншісіне сотқа жүгіне алатындай, бұзушылық үшін сотқа шағымдануға құқылы. Үшінші тараптың құқықтары уәде беруші мен уәде алушы арасындағы шарт арқылы белгіленетіндіктен, уәде беруші уәде алушыға қарсы қолданылатын шартқа қатысты кез келген қорғанысты үшінші тарапқа қарсы да қолдана алады. Мұндай қорғаныстарға шарттың жасалуын күмәндандыруға болатын негіздердің бәрі кіреді (мысалы, іскерлік қабілетсіздік, сыйақының болмауы, алаяқтық туралы заңдар) және шартты орындамауды кешіруге болатын негіздердің бәрі (мысалы, сыйақының болмауы, орындау мүмкін болмауы, заңсыздық, мақсаттың жойылуы). Уәде беруші уәде алушыға қарсы қолданылатын қорғанысты пайдалана алатындықтан, үшінші тарап уәде берушінің уәде алушыға қарсы қоя алатын қарсы талаптарына да жауапкер болады. Бұл жауапкершілік уәде берушінің шарт бойынша берешегінің сомасынан аспауы тиіс. Яғни, егер уәде беруші уәде алушыдан ақша талап ететін болса, үшінші тарапқа уәде берушінің міндеттемелерін орындамауына байланысты төленген кез келген сома осы қарыздың мөлшерімен қысқартылуы мүмкін. Егер уәде берушінің қарызы шарттың құнынан жоғары болса, үшінші тараптың өндіріп алуы толығымен жойылады (бірақ үшінші тарапты нақты қарызға түсіруге мәжбүрлеуге болмайды). Кредитор-бенефициар уәде беруші де, уәде алушы да сотқа жүгіне алады, бірақ ол екеуінен де бірдей өндіріс талап ете алмайды. Егер сот ісі шарттың бір тарапының пайдасына шешілсе, екінші тарап соттан босатылады. Кредитор-бенефициар уәде берушінің міндеттемелерін орындау арқылы уәде алушының қарызын өтеуді көздегендіктен, уәде берушінің міндеттемелерін орындамауы үшінші тарап уәде алушыдан бұрынғы қарызын өндіріп алу үшін сотқа жүгіне алады. Міндеттемелерді орындамау тек қарыз төленбегенін білдіреді. Сыйлық алушы уәде берушіге тікелей шағымданып, уәдесін орындауға мәжбүрлей алады. (Seaver v. Ransom, 224 NY 233, 120 NE 639 [1918]). Сыйлық алушы – үшінші тарапқа сыйлық беру мақсатында жасалған шартта үшінші тарап сыйлық алушы деп аталады. Ең көп таралған сыйлық алушы шарты – өмірге сақтандыру полисі. АҚШ-та Шарттардың (екінші) қайта қарастырылуы, 6-тарау, 133-147-тармақтары үшінші тараптың иеленушілерін қамтиды.

Уәделенушіге тиесілі құқықтар

Уәде алған адам үшінші тараптың иеленушісіне төлем жасалмағаны үшін уәде берген адамға сотқа шағымдануға құқылы. Бұрынғы заң бойынша мұндай шағымдар қабылданбады, бірақ соттар уәде алған адам шартты нақты орындауға мәжбүрлеу туралы талап қоюға құқылы екенін анықтады, егер иеленуші бұрыннан уәде берген адамға сотқа шағымданып үлкермесе. Сонымен қатар, егер уәде алған адам кредитор-иеленушіге қарызы болса және уәде берген адамның міндеттемесін орындамауы уәде алған адамды сол қарыз бойынша жауапкершілікке тартса, уәде алған адам қарыз сомасын қайтару үшін сотқа жүгіне алады.

Сот үкімдері

Лоренс пен Фокс ісі, 1859 жылы Нью-Йорк апелляциялық сотында қаралып, үшінші тарапқа қарызды өндіріп алуға құқық береді.