Кіріспе

1906 жылы Эдит Несбиттің балалар романы

«Амулет туралы әңгіме» – 1906 жылы ағылшын жазушысы Эдит Несбит жазған балаларға арналған роман. Бұл «Бес бала және ол» (1902) және «Феникс және кілем» (1904) романдарын қамтитын трилогияның соңғы бөлігі. Роман барысында балалар Псаммеадпен қайта кездеседі – «Бес бала және ол» романындағы «ол». Алайда, ол енді балалардың тілектерін орындамайды, сондықтан оның мүмкіндігі негізінен балалардың тағы бір жаңалығы – Амулетке қатысты кеңес берумен шектеледі, бұл «Феникс және кілем» романында сәтті қалыптасқан формулаға ұқсас. Гор Видал: «Бұл уақыт машинасы туралы әңгіме, бірақ құрылғы машина емес, екінші жартысы өткенге кетіп қалған египеттік амулет. Белгілі бір күшті сөздерді айту арқылы амулет балалардың өткен немесе болашаққа бара алатын қақпаға айналады. Бұл керемет әдемі оқиға».

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Осы кітаптың басында Роберт, Антея, Сирил және Джейннің әкесі, журналист, Маньчжуриядағы соғысты жабу үшін шетелге кетіпті. Олардың анасы Мадейраға аурудан емделуге барып, кіші інісі, Аңсарымен бірге алып кетіпті. Балалар ескі медбикемен (Грин ханым) бірге тұрады, ол Лондон орталығында пансионат ашқан. Оның жалғыз тұрғыны – көне жәдігерлермен толы бөлмесі бар египтолог ғалым. Кітап барысында балалар «кедей білімді мырзамен» танысып, онымен дос болып, Джимми деп атайды. Медбике үйі Фицровияда, Британ мұражайына жақын орналасқан, Несбит бұл ауданда кітап дүкендері мен ерекше тауарлар сататын дүкендер көп екенін дәл көрсетеді. Осындай дүкендердің бірінен балалар Псаммидті табады. Оны сиқырлы жаратылыс екенін білмеген аң аулаушы ұстап алыпты. Қорқып қалған жаратылыс қашуға шамасы келмейді, себебі ол тек басқаларға тілек білдіре алады, өзіне емес. Балалар аңқаулықпен дүкеншіні «жаман қарт маймылды» сатуға көндіріп, оны босатады. Псаммидтің басшылығымен балалар ежелгі амулет сатып алады – египеттік Тиет (қазір Британ мұражайында сақталған, сол пішіндес кішкентай амулет). Бұл амулет олардың жүрек тілегін орындауы керек: ата-анасы мен кішкентай інісінің аман-есен оралуы. Бірақ бұл амулет – түпнұсқаның тек жартысы ғана. Өзінің күшімен ол тілектерін орындай алмайды. Алайда ол портал ретінде қызмет ете алады, амулеттің екінші жартысын табу үшін уақыт саяхатына мүмкіндік береді. Роман барысында Амулет балаларды және Псаммидті сол амулет бұрын болған уақыт пен орындарға апарады, осылайша бір күні амулеттің жоғалған жартысын таба алады деген үмітте. Олар ежелгі Вавилон, Мысыр, Финикиялық Тир қаласы, «Қалайы аралдарға» (көне Корнуолл) сапар шегетін кеме және топан судан бұрынғы Атлантиданы аралайды. Бір тарауда олар Галлия жағалауында Юлий Цезарьмен кездеседі, ол Британияны басып алудың қажеті жоқ деп шешім қабылдаған кезде. Джейннің Англияның даңқы туралы балалық әңгімесі Цезарьді шабуыл жасауға көндіреді. Әр уақыт саяхатында балалар сиқырлы түрде сол заманғы тілде сөйлей және түсіне алады. Несбит бұл туралы баяндамасында айтады, бірақ түсіндірмейді. Балалар ақырында «Джиммиді» («Оқыған мырзаны») өздерімен бірге уақыт саяхатына алып жүреді. Бірақ Джимминің себебі белгісіз, балалардың жергілікті тілді еркін меңгеру сиқырына ие емес: ол тек (мысалы) латын тілін өз зерттеулерінен біледі. Бір тарауда балалар болашаққа да барады, британдық утопияны көреді, онда Х.Г. Уэллс реформатор ретінде құрметтеледі. Уэллс пен Несбит, Джордж Бернард Шоу сияқты Фабиандық саяси қозғалыстың мүшелері болған. «Амулет туралы әңгімедегі» бұл тарау повестің басқа саяхаттарынан мүлдем өзгеше: осы романдағы басқа оқиғалар өткен өркениеттердің егжей-тегжейлі сипаттамаларын қамтиды, ал балалардың болашаққа саяхаты Несбиттің утопия туралы көзқарасын көрсетеді. Бұл эпизод сол дәуірде жарияланған социалистік утопиялардың көптеген көріністерімен салыстыруға болады. Несбиттің ерекшелігі – мектептегі балалар өмірінің түбегейлі өзгеретініне назар аударуы, экономикалық өзгерістер тек қысқаша ғана еске алынады. (Бұл Уильям Морристің «Жерден келген жаңалықтар» кітабына ұқсас.) Сондай-ақ ол Эдвардтық Англияның маңызды мәселесін айтады: жыл сайын жараланған, күйген және қаза тапқан балалардың саны. (Бұл мәселе 1908 жылғы Балалар заңында (8 Edw. 7 c. 67) және кейіннен Балалар хартасында қарастырылды.)

Әдеби мәні және сын

"Амулет туралы әңгіме" Несбиттің ежелгі өркениеттер, әсіресе ежелгі Мысыр туралы терең зерттеулерінен үлкен пайда көреді. Кітап сер Э. А. Уоллис Баджға арналған, ол – «Мысырлық өлілер кітабын» аударған және Британ мұражайының Мысыр және Ассирия ескерткіштерін сақтаушысы. Кітапты жазу барысында ол ежелгі Жакын Шығыстың тарихын талқылау үшін онымен кездескен. Амулет – саналы, оның аты Ур Хекау Сетчех; бұл – шынайы ежелгі Мысыр аты. Амулеттің арт жағындағы иероглифтер де нағыз. Амулет, балалардың тарихтың әртүрлі кезеңдерін көретін тағы бір оқиғаның – Рудард Киплингтің «Пук Холлдың Пукі» романының алғашқы бөлігімен бір жылда пайда болды. Бабылдағы оқиға кезінде балалар Нисрок есімді вавилондық құдайды шақыруға тырысады, бірақ оның атын уақытша есіне ала алмайды: Кирилл, ашық әзіл ретінде, құдайды «Несбит» деп атайды. Автор Э. Несбит Алтын Таңның герметикалық орденінің мүшесі болған және ежелгі діндер туралы білімі мол болған; ол, мүмкін, Несбит есімді ежелгі құдайдың бар екенін білген болуы мүмкін: бұл – күннің бесінші сағатының Мысыр құдайы. Ф. Гвинплэйн МакИнтайрдың «Әлемдер арасындағы әйел» романында (1994, оқиғасы 1898 жылы өтеді) Э. Несбит қысқаша Мысыр құдайы Несбит кейіпінде көрінеді. «Лондондағы патшайым» деген тарауда, еврейлерге қатысты жағымсыз стереотиптер бейнеленген қор брокерлері суреттеледі: олардың «қисық мұрындары» бар; олардың Левинштейн, Розенбаум, Хирш және Коэн сияқты еврейлік есімдері бар; ал олардың сөйлеуі идиштің ағылшын тіліне бейімделген диалектісімен берілген. Олар кедейлердің жақсы тамақ жеп жатқанынан қорқады, содан кейін патшайымның сақшылары оларды қырғынға ұшыратады. Кітаптағы тағы бір кейіпкер, дүкенші Яков Абессалом, еврей болуы мүмкін деген қысым жасалып, жағымсыз бейнеленеді.

Амулет туралы әңгіменің сілтемелері мен сілтемелері

"Лондондағы патшайым" тарауы заманауи эзотерикалық сенімдерді сатиралайды. Бір журналист Вавилон патшайымын теософ Энни Бесантпен (Несбит сияқты социалист және әлеуметтік реформатор) шатастырады және Британ мұражайында болған түсініксіз оқиғаларды түсіндіру үшін Теософияға сілтеме жасайды. "Ойдың ауысуы" (телепатия) да Антеяның патшайым мен ежелгі Вавилон туралы әңгімелерін түсіндіру үшін білімді мырзаның күрделі және қателікті рационализациясының бір бөлігі ретінде айтылады. Атауын Атлантидадан алған тоғызыншы тарау, негізінен Платонның "Критиас" диалогынан шабыттанғанмен, К. Дж. Катклиф Хайнның "Жоғалған континент: Атлантида тарихы" (1899) романынан мамонттар, динозаврлар және аралдағы жанартау тауы сияқты детальдарды да алады. Жалғыз білімді мырза мен ежелгі египеттік жұбы бір тұлғаға бірігіп, Антея бақылауымен өткізілетін соңғы тарау кітаптағы ең құлшыныс тудыратын және ерекше сәттердің бірі болып табылады. Бұл ақыл-ой мен ежелгі білімнің ғана емес, сонымен қатар махаббаттың үйленуін бейнелейтіндей көрінеді.

Басқа шығармаларға әсері

«Амулет туралы әңгімеден» бірнеше элементтерді С.С. Льюис өзінің «Нарния» сериясы үшін қарыз алды, әсіресе «Жылқы және оның баласы» (1954) және «Сақшының племяннигі» (1955) үшін. Калормен құдайы Таш, Нисрок құдайына өте ұқсас. Льюиске тиесілі Тисрок, Несбиттің Бабыл патшасы сияқты, оның атынан кейін «ұзақ өмір сүре берсін» деген тілек қосылуы керек, ал «Сақшының племяннигінде» Джадис, Чарн патшайымының Лондонға келуі және ол онда тудырған құлпынай Бабыл патшайымының Лондонға жасаған маңызды сапарымен үлкен ортақтықтарды көрсетеді.