Кіріспе

Гейм урбанум, сондай-ақ ағаш авенс, шөп Беннет, колеворт және Әулие Бенедикт шөбі (латынша herba benedicta) деп те аталады, бұл гүлдегі өсімдік, роза тұқымдасына (Rosaceae) жататын көпжылдық өсімдік. Ол Еуразия және Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарындағы көлеңкелі жерлерде (мысалы, орман шеттері мен тікенекті бұталардың жанында) өседі.

Сипаттама

Жылдық шөптесін өсімдік, қысқа, қалың тамырсабағы және жіңішке, сым тәрізді сабақтары бар, әдетте 20-дан 60 см биіктікке жетеді. Жеміс ағашы гүлдері мамырдан тамызға дейін гүлдейді. Дегенмен, гүлдер күзге дейін, кейде желтоқсан айына дейін де сақталуы мүмкін. Гүлдерінің диаметрі 1–2 см, бес жарқын сары жапырақтары кесежапырақтан анық бөлінген, ал кесежапырақ 5 үлкен және 5 кішкентай бөлікке бөлінген. Жапырақтары орналасуына және жергілікті өсу жағдайларына байланысты пішіні айтарлықтай өзгереді, олар 2–3 жұп тең емес бүйірлік жапырақшалардан тұрады, олардың ұзындығы 5–10 мм, ал бір үлкен соңғы үш бөлікті жапырақшасы негізінде үшкір немесе жүректі пішіндес болады. Сабақтағы жоғарғы жапырақтары үш жапырақтан тұрады, үш ұзын, тар жапырақшадан немесе бөлінбеген жапырақтардан құралған. 4x3 см өлшемді жапырақ сағақтары ені мен ұзындығы бірдей. Тамырсабағының қимасы қызғылт түсті. Сондай-ақ, Марокконың Атлас тауларында, Алжир мен Тунисте, Түркия мен Левантта, Кавказда және Армения таулы аймақтарында, Ирандағы Альборц тауларының айналасында, сондай-ақ Батыс Сібірде және Орталық Азия тауларында, Батыс Гималайға дейін кездеседі.

Этимологиясы мен таксономиясы

Авенс атауы латын тіліндегі Avencia сөзінен, ал одан бұрын орта ғасырлық латын тіліндегі avantia немесе avence сөздерінен шыққан. Herb Bennet деген ағылшынша атау – ескі шөпшілердің Herba benedicta деген атауын бұрмалап аударған нұсқасы, яғни «батыл шөп» деген мағынаны білдіреді. Geum туысының атауы грек тіліндегі geno сөзінен келген, ол жаңа қазылғандағы тамырының қызылшай иісі сияқты күшті хош иісіне байланысты «жағымды иіс беру» дегенді білдіреді. Geum urbanum және Geum rivale (су авендері) өте жақын түрлер болғандықтан, жиі кездесетін болғандықтан, тұрақты түрде будандасады. Бұл құбылыс соншалықты айқын болғандықтан, бұрын гибридтер жеке түр ретінде қаралып, Geum intermedium Ehrh деп аталған. Солтүстік Америкаға әкелінген, онда Geum canadense (= Geum ×catlingii J. P. Bernard & R. Gauthier) түрлерімен табиғи гибридтер құрайды. G. urbanum және оның гибридтері 2n = 42 хромосомалық санымен гексаплоидты көрсетеді.

Экология

G. urbanum – кең таралған, көбінесе жазық жерлерде өсетін өсімдік. Құрғақ, жартылай табиғи, жапырақты орманды, бұталы жерлерді, тіктеп отырған қырларды және су өткізгіш топырақтағы жол жиектерін ұнатады. Кейде топырақта азотқа бай, ашық, бұзылған ортада да өседі, бақшадағы арамшөп ретінде кездеседі. Өсімдік орташа көлеңкеге төзімді, ашық шабындық жерлерде басқа түрлермен бәсекелесе алмайды. Оның кейбір түбір розеткасындағы жапырақтары қазан айында пайда болады, вегетативтік күйде қыстайды, жасыл күйінде қалады және қыс бойы фотосинтез процесін жалғастырады. G. urbanum әр түрлі саңырауқұлақтық патогендерге шалдығады, оның ішінде Peronospora тұқымдас қызыл шөп, Sphaerotheca alchemillae және Ramularia түрлері, соның ішінде соңғысы жапырақтарда ақшыл дақтардың пайда болуына себеп болады.

Фольклорлық шығармалар

Халық аңыздарында ағаш авены зұлым рухтарды қууға қабілетті деп есептеледі және құтылу иттері мен улы жыландардан қорғау үшін талисман ретінде тағылған. 1491 жылы басылған "Ортус Санитатис" кітабында былай делінген: "Түбірі үйде болса, шайтан ештеңе істей алмайды және одан қашады, сондықтан ол басқа шөптерден артық құрметке ие, ал егер адам түбірін өзімен алып жүрсе, ешқандай улы жануар оған зиян келтіре алмайды". Бірақ оның қандай да бір пайдасы бар екеніне ғылыми дәлел жоқ. Тамырында гвоздикада да болатын еугенол қосылысы бар және оны сорпаға дәмдеуіш ретінде, сондай-ақ сыраның дәмін жақсарту үшін қолданады. Мысалы, Аугсбург сырасының ерекше дәмі әр бөшкеге қосылған кішкентай авен қапшығының арқасында деп айтылады. Жаңа тамыр ішімдікке гвоздикаға ұқсас хош иіс береді, оны қышқылданудан сақтайды және оның пайдалы қасиеттерін арттырады. Тамырды шарапқа қайнатып, одан жасалған дәмдік зат обаға қарсы қолданылған. Жерар "асқазан аурулары мен улы жануарлар шаққанда шараптан жасалған тұндырма" ішуді ұсынған. Тамырдың ас қорытуға көмектесетін қасиеттері болғандықтан, жаман демікпен күресу үшін оны шайнау да ұсынылған.