Кіріспе

Батыс Велуз – Голландияның Гелдерланд провинциясының төменгі франкондық диалектісі. Ол бірнеше Велуэ муниципалитеттері мен ауылдарында қолданылады: Нунспет, Путтен, Эрмело (Армело), Хардервик (Хардервик), Уддел, Нийкерк (Ниекарк), Аппель, Шерпензель (Шарпезель), Барневельд муниципалитеті (Барревельд) және Эде муниципалитетінің кейбір ауылдарында. Батыс Велуз Утрехт облысының Буншотен (Буншотен) ауылында, ал бастапқыда Лейсден және Амерсфорт қалаларында да қолданылған, бірақ қазір бұл жерлерде диалект көтеріліп барады. Солтүстік-шығыстағы Батыс Велуэ мен оңтүстік-батыстағы Утрехт және Оңтүстік Гелдерланд арасындағы шекара өте нашар анықталған: тіпті, мысалы, Сост, Эмнес, Хуйзен және Ларен диалектілерінде де төмендік саксондық ерекшеліктер сақталып қалған. Бұл ауыспалы диалекттер «Goois», «Eemlands» және «Geldersevalleis» мақалаларында толығырақ талқыланады.

Дауыс берушілер

Батыс Велуз тілінде негізінен егдеулер сөйлейді, төменгі саксон диалектісі жастардың арасында кең таралған емес. Бұл, әрине, Нидерландтың көптеген басқа да аймақтарына да қатысты, онда диалекттер көбінесе стандартты голланд тіліне алмастырылады. Бүгінде Велуэ жастарының көпшілігі стандартты голланд тілінде сөйлейді, бірақ үйде диалектіде сөйлейтін жастар да бар, бірақ олардың ата-аналары мен әже-шешелеріне қарағанда голланд тілінің ықпалы көбірек. Сондай-ақ, екінші тілде сөйлейтін адамдардың да саны аз. Жалпы алғанда, Батыс Велуз тілі стандартты голланд тілінде сөйлейтін адамдар үшін түсіну оңай; солтүстікке немесе шығысқа қарай жылған сайын стандартты голланд тілінде сөйлейтін адамдар үшін түсіну қиындап кетеді. Батыс Велуэ тілдік аймағында, әдетте, солтүстік жерлерде оңтүстік жерлерге қарағанда көбірек диалект қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нийкерк Аммерсфорт қаласының маңындағы қалаға айналды, ол қаланың өзінде диалектке ие емес еді, сондықтан диалектте сөйлейтін қауымның саны азайды. Шындығында, бұл жағдай Буншотен-Шпакенбургтен басқа, Утрехт және Гелдерландтың барлық шекаралық аймағына қатысты. Ал Эльбург және Ольдебрук сияқты жерлер төменгі саксон тілінің аймағында, Салланд және Шығыс Велуэ тілдік аймағына жақын орналасқан, онда диалекттің орны әлдеқайда маңызды.

Гелдерланд диалектілерінің сөздігі

Соңғы бөлігі "Велуве" деп аталды. "De wereld. van het Woordenboek van de Gelderse dialecten" (WGD) сөздігі 2008 жылдың 7 қарашасында жарияланды. Бұл сөздіктер сериясына Батыс Велуве, Шығыс Велуве, Уркерс аймақтарының және төңіректегі аймақтардың диалекттері кіреді. Гелдерланд өзен аймағына арналған нұсқасы да бар. 2005 жылдың қазанында "Велуве" сөздігінің бірінші томы, ал 2006 жылдың қарашасында "Велуве. Де менс уит" екінші бөлімі жарық көрді. Бұрын жергілікті диалекттерді тіркеу шағын көлемде жүргізілген, мысалы, Путтен, Ниджкерк, Шерпензель, Буншотен, Нунспет және Солтүстік-Батыс Велуве аймағына арналған кітаптар жарық көрген.

Есімнің жазылуы

Соңғы уақытқа дейін Велу диалектісі үшін бірыңғай жазу қағидасы болған жоқ. Дегенмен, IJsselacademie Оверайссель және Велуве диалектілері үшін стандартты голланд тілімен және басқа да Төменгі саксон тілдерінің нұсқаларымен үлкен дәрежеде сәйкес келетін жазу жүйесін әзірледі. Көптеген адамдар әлі де өздерінің жазуын қолданады, себебі көптеген адамдар IJsselacademie жазу жүйесінің бар екенін білмейді.

Ерекшеліктері

Батыс Велуздың ерекшелігі – төмендік саксон және стандартты голланд тілдері арасындағы көшкін аймақ болып табылуы. Қаншалықты солтүстікке қарай орналасса, стандартты голланд тілінің ықпалы соншалықты азаяды, ал төмендік саксон тілінің ықпалы көбейе түседі. Велуз көбінесе төмендік саксон тілі деп есептеледі, себебі лексикасы мен грамматикасы тұрғысынан ол стандартты голланд тіліне қарағанда төмендік саксон тіліне жақын, сондықтан бастапқыда ол нағыз төмендік саксон диалектісі. Батыс Велуздың әрбір ауылында әртүрлі сөздер мен айтылуы бар. Мысалы, Нижкеркте "брохт" және "верлоре/велеуре", Путтен мен Буншотенде "брохт" және "верлеурен", ал Нунспетте "брёх" және "верлеурен" дейді (стандартты голланд тілінде "brachten" (әкелді) және "verloren" (жоғалды) дейді).

Дыбыстар

Батыс Велуз аймағында дауысты дыбыстарға голланд тілінің, әсіресе XVII ғасырдың голланд диалектілерінің күшті әсері байқалады. Батыс Велуз тілі бұл әсерді Шығыс Велуз, Саллаан, Стелингварф және Дрент тілдерімен бөліседі, олар консервативті Твеант және Ахтерхук тілдерінен өзгеше. Дегенмен, Батыс Велузда голланд тілінің ықпалы одан да кеңірек. Батыс Велуз тіліне тән ерекшелік – голланд тіліндегі «au» дыбысы, ол басқа диалекттерде «ol» деп айтылады (мысалы, «holden» орнына «houwen»); Шығыс Велузбен шекаралас аймақта (мысалы, Нунспетте) кейде екі нұсқа да қолданылады, сондай-ақ «houwen» (ұстау/сақтау) және «zollen» (болар еді) сөздері де қолданылады. Голланд тіліндегі «ui» дыбысы көбінесе «uu» деп айтылады (мысалы, «muus», «huus» т.б.), бірақ бірнеше ерекшеліктер бар, мысалы: «fluit(e)», «buis(e)», «spuit(e)».

Грамматика

Сөздіктерде Батыс Велуз тілінде түпнұсқа Төменгі Саксонның "t" әрпінің орнына голландтық "en" суффиксі қолданылады, ал Батыс Велуз нұсқасы Голландтың кеңеюімен (солтүстік) Голландтан келген. Мысалы, Oost Veluws тілінде "wie denkt" (кім ойлайды) және "wie heurt" (кім естиді) десе, West Veluws тілінде "wie/wulie denken" және "wie/wulie heuren" қолданылады; осы құбылыс Stellingwarfs тілінде де кездеседі. Олардың арасында да айырмашылықтар бар, мысалы, Nunspeets тілі Oost Veluws тіліне көбірек ұқсайды. Мысалы, "сыр" сөзі Путтенде "keis" немесе "kees" деп, ал Nunspeet-те "keze" (немесе "kêeze") деп айтылады, бұл Шығыс Велуве тіліндегідей.