Батыс Велув диалектісі: Гелдерланд провинциясының тілі
West-Veluws dialect
Батыс Велувс: Нидерландтың Гелдерланд провинциясының төмен франкондық диалектісі. Нүнспеет, Путтен, Эрмало және басқа елді мекендерде таралған. Географиясы және туыс диалекттер туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Велуз – Голландияның Гелдерланд провинциясының төменгі франкондық диалектісі. Ол бірнеше Велуэ муниципалитеттері мен ауылдарында қолданылады: Нунспет, Путтен, Эрмело (Армело), Хардервик (Хардервик), Уддел, Нийкерк (Ниекарк), Аппель, Шерпензель (Шарпезель), Барневельд муниципалитеті (Барревельд) және Эде муниципалитетінің кейбір ауылдарында. Батыс Велуз Утрехт облысының Буншотен (Буншотен) ауылында, ал бастапқыда Лейсден және Амерсфорт қалаларында да қолданылған, бірақ қазір бұл жерлерде диалект көтеріліп барады. Солтүстік-шығыстағы Батыс Велуэ мен оңтүстік-батыстағы Утрехт және Оңтүстік Гелдерланд арасындағы шекара өте нашар анықталған: тіпті, мысалы, Сост, Эмнес, Хуйзен және Ларен диалектілерінде де төмендік саксондық ерекшеліктер сақталып қалған. Бұл ауыспалы диалекттер «Goois», «Eemlands» және «Geldersevalleis» мақалаларында толығырақ талқыланады.
West Veluws is a Low Franconian dialect of the Dutch province of Gelderland. It is spoken in several Veluwe municipalities and villages including: Nunspeet, Putten, Ermelo (Armelo), Harderwijk (Harderwiek), Uddel, Nijkerk (Niekark), Appel, Scherpenzeel (Schaarpezeel), the municipality of Barneveld (Barreveld) and some villages of the municipality of Ede. West Veluws is also spoken in the Utrecht village of Bunschoten (Bunsjoten) and originally in Leusden and Amersfoort as well, but here the dialect has almost died out. The border between West Veluwe in the northeast and Utrecht and South Gelderland in the southwest is very frayed: even the dialects of, for instance, Soest, Eemnes, Huizen and Laren still have Lowlands Saxon characteristics. In the articles Goois, Eemlands and Geldersevalleis these transitional dialects are discussed in more detail.
Дауыс берушілер
Батыс Велуз тілінде негізінен егдеулер сөйлейді, төменгі саксон диалектісі жастардың арасында кең таралған емес. Бұл, әрине, Нидерландтың көптеген басқа да аймақтарына да қатысты, онда диалекттер көбінесе стандартты голланд тіліне алмастырылады. Бүгінде Велуэ жастарының көпшілігі стандартты голланд тілінде сөйлейді, бірақ үйде диалектіде сөйлейтін жастар да бар, бірақ олардың ата-аналары мен әже-шешелеріне қарағанда голланд тілінің ықпалы көбірек. Сондай-ақ, екінші тілде сөйлейтін адамдардың да саны аз. Жалпы алғанда, Батыс Велуз тілі стандартты голланд тілінде сөйлейтін адамдар үшін түсіну оңай; солтүстікке немесе шығысқа қарай жылған сайын стандартты голланд тілінде сөйлейтін адамдар үшін түсіну қиындап кетеді. Батыс Велуэ тілдік аймағында, әдетте, солтүстік жерлерде оңтүстік жерлерге қарағанда көбірек диалект қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нийкерк Аммерсфорт қаласының маңындағы қалаға айналды, ол қаланың өзінде диалектке ие емес еді, сондықтан диалектте сөйлейтін қауымның саны азайды. Шындығында, бұл жағдай Буншотен-Шпакенбургтен басқа, Утрехт және Гелдерландтың барлық шекаралық аймағына қатысты. Ал Эльбург және Ольдебрук сияқты жерлер төменгі саксон тілінің аймағында, Салланд және Шығыс Велуэ тілдік аймағына жақын орналасқан, онда диалекттің орны әлдеқайда маңызды.
West Veluws is mainly spoken by older people, the Low Saxon dialect is not very popular among the youth. This is true, incidentally, of many other areas in the Netherlands where dialects are largely being exchanged for Standard Dutch. The majority of the Veluwe youth today speak Standard Dutch, but there are still young people who speak the dialect from home, but often with more of a Dutch influence than their parents and grandparents. There is also a small number of second language speakers. In general, West Veluws is fairly easy to understand for people whose mother tongue is Standard Dutch; the further north or east one goes, the more difficult it becomes for a speaker of Standard Dutch. On the whole, within the West Veluwe language area, more dialect is spoken in the northern places than in the southern ones. After the Second World War, Nijkerk developed into a commuter town for Amersfoort, an almost dialect free city, so that the dialect speaking community is strongly outnumbered. In fact, this situation applies to the entire border region of Utrecht and Gelderland, except for Bunschoten Spakenburg. Places like Elburg and Oldebroek, on the other hand, lie deeper in the Lower Saxon language area, adjacent to the Salland and East Veluwe language area, where the dialect has a much larger place.
Гелдерланд диалектілерінің сөздігі
Соңғы бөлігі "Велуве" деп аталды. "De wereld. van het Woordenboek van de Gelderse dialecten" (WGD) сөздігі 2008 жылдың 7 қарашасында жарияланды. Бұл сөздіктер сериясына Батыс Велуве, Шығыс Велуве, Уркерс аймақтарының және төңіректегі аймақтардың диалекттері кіреді. Гелдерланд өзен аймағына арналған нұсқасы да бар. 2005 жылдың қазанында "Велуве" сөздігінің бірінші томы, ал 2006 жылдың қарашасында "Велуве. Де менс уит" екінші бөлімі жарық көрді. Бұрын жергілікті диалекттерді тіркеу шағын көлемде жүргізілген, мысалы, Путтен, Ниджкерк, Шерпензель, Буншотен, Нунспет және Солтүстік-Батыс Велуве аймағына арналған кітаптар жарық көрген.
The last part called Veluwe. De wereld. van het Woordenboek van de Gelderse dialecten (WGD) was published on 7 November 2008. This dictionary series includes words from West Veluwe, East Veluwe, Urkers and dialects from surrounding areas. A version for the river area of Gelderland is also available. In October 2005, the first volume Veluwe. Het huis van Harrie Scholtmeijer appeared and in November 2006, the second part Veluwe. De mens uit. Earlier, registration of local dialects has taken place on a small scale, for example in Putten, Nijkerk, Scherpenzeel, Bunschoten, Nunspeet and a book for the entire North West Veluwe.
Есімнің жазылуы
Соңғы уақытқа дейін Велу диалектісі үшін бірыңғай жазу қағидасы болған жоқ. Дегенмен, IJsselacademie Оверайссель және Велуве диалектілері үшін стандартты голланд тілімен және басқа да Төменгі саксон тілдерінің нұсқаларымен үлкен дәрежеде сәйкес келетін жазу жүйесін әзірледі. Көптеген адамдар әлі де өздерінің жазуын қолданады, себебі көптеген адамдар IJsselacademie жазу жүйесінің бар екенін білмейді.
Until recently, there was no standardised spelling for the Veluws dialect. However, the IJsselacademie has developed a spelling for the Overijssel and Veluwe dialects that is largely consistent with Standard Dutch and the other Low Saxon language varieties. Often people still use their own spelling, one of the reasons being that many people are unaware of the existence of the IJsselacademy spelling.
Ерекшеліктері
Батыс Велуздың ерекшелігі – төмендік саксон және стандартты голланд тілдері арасындағы көшкін аймақ болып табылуы. Қаншалықты солтүстікке қарай орналасса, стандартты голланд тілінің ықпалы соншалықты азаяды, ал төмендік саксон тілінің ықпалы көбейе түседі. Велуз көбінесе төмендік саксон тілі деп есептеледі, себебі лексикасы мен грамматикасы тұрғысынан ол стандартты голланд тіліне қарағанда төмендік саксон тіліне жақын, сондықтан бастапқыда ол нағыз төмендік саксон диалектісі. Батыс Велуздың әрбір ауылында әртүрлі сөздер мен айтылуы бар. Мысалы, Нижкеркте "брохт" және "верлоре/велеуре", Путтен мен Буншотенде "брохт" және "верлеурен", ал Нунспетте "брёх" және "верлеурен" дейді (стандартты голланд тілінде "brachten" (әкелді) және "verloren" (жоғалды) дейді).
A characteristic of Western Veluws is that it is a kind of transition area between Lowlands Saxon and Standard Dutch; the more northerly a place is situated, the smaller the Standard Dutch influence and the greater the Lower Saxon influence usually becomes. Veluws is usually considered Lower Saxon, since in terms of vocabulary and grammar it is more in line with Lower Saxon than with Standard Dutch, therefore it is originally a real Lower Saxon dialect. West Veluws has different words and pronunciations per village, so in Nijkerk they say brocht and verlore/veleure, in Putten and Bunschoten brocht and verleuren and in Nunspeet bröch and verleuren (brachten (brought) and verloren (lost) in Standard Dutch).
Дыбыстар
Батыс Велуз аймағында дауысты дыбыстарға голланд тілінің, әсіресе XVII ғасырдың голланд диалектілерінің күшті әсері байқалады. Батыс Велуз тілі бұл әсерді Шығыс Велуз, Саллаан, Стелингварф және Дрент тілдерімен бөліседі, олар консервативті Твеант және Ахтерхук тілдерінен өзгеше. Дегенмен, Батыс Велузда голланд тілінің ықпалы одан да кеңірек. Батыс Велуз тіліне тән ерекшелік – голланд тіліндегі «au» дыбысы, ол басқа диалекттерде «ol» деп айтылады (мысалы, «holden» орнына «houwen»); Шығыс Велузбен шекаралас аймақта (мысалы, Нунспетте) кейде екі нұсқа да қолданылады, сондай-ақ «houwen» (ұстау/сақтау) және «zollen» (болар еді) сөздері де қолданылады. Голланд тіліндегі «ui» дыбысы көбінесе «uu» деп айтылады (мысалы, «muus», «huus» т.б.), бірақ бірнеше ерекшеліктер бар, мысалы: «fluit(e)», «buis(e)», «spuit(e)».
In West Veluws, the vowel phenomena are strongly influenced by Dutch, more specifically the Hollandic dialects of the seventeenth century. West Veluws shares this influence with Oost Veluws, Sallaans, Stellingwarfs and Drèents, where these languages contrast with the more conservative Tweants and Achterhooks. However, the Dutch influence in West Veluws is more far reaching. Characteristic of West Veluws is the Dutch ou, which in other dialects is pronounced as ol (e. g. houwen instead of holden); in the border region with Oost Veluws (e. g. in Nunspeet), these forms are sometimes both used, as well as houwen (to keep/hold), zollen (would). The Dutch ui is almost always pronounced as uu (so muus, huus etc. ), however, there are a few exceptions such as: fluit(e), buis(e), spuit(e).
Грамматика
Сөздіктерде Батыс Велуз тілінде түпнұсқа Төменгі Саксонның "t" әрпінің орнына голландтық "en" суффиксі қолданылады, ал Батыс Велуз нұсқасы Голландтың кеңеюімен (солтүстік) Голландтан келген. Мысалы, Oost Veluws тілінде "wie denkt" (кім ойлайды) және "wie heurt" (кім естиді) десе, West Veluws тілінде "wie/wulie denken" және "wie/wulie heuren" қолданылады; осы құбылыс Stellingwarfs тілінде де кездеседі. Олардың арасында да айырмашылықтар бар, мысалы, Nunspeets тілі Oost Veluws тіліне көбірек ұқсайды. Мысалы, "сыр" сөзі Путтенде "keis" немесе "kees" деп, ал Nunspeet-те "keze" (немесе "kêeze") деп айтылады, бұл Шығыс Велуве тіліндегідей.
In verbs, West Veluws uses the Dutch suffix en instead of the original Low Saxon t, the West Veluws variant having been blown over from (North) Hollandic with the Hollandic expansion. In Oost Veluws, for example, one says wie denkt (who thinks) and wie heurt (who hears), while West Veluws uses wie/wulie denken and wie/wulie heuren; this phenomenon also occurs in Stellingwarfs. There are also some differences between them, for example Nunspeets has more Oost Veluws characteristics. For example, 'cheese' in Putten is keis or kees and in Nunspeet keze (or: kêeze) which is the same as in East Veluwe.