Кіріспе

Феодалдық жүйедегі жер иелену Орта ғасырлардағы Франция мен Англиядағы феодализм кезінде сержанттық (/s/ɑːr/dʒ/ən/t/i/) – стандартты рыцарлық қызметтен өзге белгілі бір міндетті орындау шартымен берілген жер иелену нысаны.

Этимология

Бұл сөз француз тіліндегі sergent сөзінен, ал латын тіліндегі serviens, servientis ("қызмет ететін") деген сөзден шыққан, servo етістігінің қазіргі уақыттағы есімшесі, "сақтау, сақтап қалу, құтқару, босату" мағыналарын білдіреді. "Сержант" сөзі де осы түбірден шыққан, бірақ толығымен басқа мағынаға ие.

"Домсдей кітабы"

Сержанттар (servientes) 1086 жылғы "Domesday Book" кітабында жекелеген топ ретінде көрінеді, бірақ барлық жағдайларда барондардан ажыратылмайды, олар рыцарьдық қызмет арқылы иелік еткен. Сержанттықпен атқарылған ортағасырлық бірнеше қызметтер, кем дегенде үш Гэмпшир сержанттарының жағдайында, "Domesday" кітабына дейін жетеді: корольдің маршалы қызметін атқару, оның қарамағына садақшы табу және Винчестер қамалында түрмені күзету. Дегенмен, сержанттықпен байланысты көптеген қызметтер шын мәнінде сондай болмаған, бірақ есептерде, сот тергеулерінде және басқа да құжаттарда осылай сипатталған. Осы қызметтің ең қарапайым құқықтық тесті – сержанттар феодалдық қамқорлық сияқты талаптарға жауап бергенімен, scutage төлеуге міндетті емес; олар осы төлемнің орнына Таққа ерекше жарна жасады. "Domesday Book" кітабындағы кейбір тұрғындар Нормандердің басып алуынан бұрын, король Эдуард Исповедниковтың тұсында сержант болған болуы мүмкін. Мысалы, белгілі бір Сивард Акципитриус (латынша accipiter, "құс"), шамасы Эдуард Исповедниковтың құсшысы болған, корольден Сомерсетте 7 фунт стерлингке бағалы мүлікті иеленген және оны сулы жерге жақын, өзінің кәсібіне сәйкес аймақта сақтаған. Дж. Х. Раунд Англиядағы сержанттықтардың дамуын нормандердің ықпалымен байланыстырды, бірақ ол бұрынғы тамырларын жоққа шығармады. Англосаксон тарихшысы Джеймс Кэмпбелл 13 ғасырда тіркелген хабаршылық қызметтер сияқты сержанттықтардың "англосаксон үкіметтік жүйесінің маңызды бөліктерінің жартылай тоңған қалдықтарын" көрсететінін ұсынды.

Үлкен сержант пен кіші сержант

"Ұлы" (француз тілінде: grand, "үлкен") және "кіші" (француз тілінде: petit, "кішкентай") сержант арасындағы кейінгі айырмашылықтың бастауы 1215 жылғы Магна Картада табылады, онда король кіші заттарды беру арқылы оған қарызы болып табылатындардың қамқорлығына қатысты өзінің артық құқығынан бас тартады. Сержанттардың берілмейтін (яғни, ауыстырылмайтын) және бөлінбейтін екендігі туралы құқықтық доктрина Генрих III патшаның (1216–1272) тұсында жерлері ішінара берілген сержанттарды жалға алуға алып келді, олар осылайша сокаж (ақшалай жалдама) немесе кейбір жағдайларда, рыцарьдық қызмет арқылы иеленуге айналды. Бірте-бірте олардың арасындағы айырмашылық ұлғайды, "кіші" сержанттар, яғни кіші заттарды беруден тұратын сержанттар және аралық мырзалардың иелігіндегі сержанттар сокажға айналды, ал "ұлы" сержанттар, олардың иелері өздері жеке қызмет атқарды, Литтлтонның 15 ғасырдағы "Иеліктерінде" анықталғандай, жалғыз қалды. Бұл айырмашылық сол кезде жақсы анықталған болып көрінеді, бірақ оның дамуы құқықтық теорияның нәтижесі болды.

Қазіргі заманғы қалдықтар

Бүгінде үлкен сержанттықтан қалған кез келген тірі қалғандар жоғары құрмет рөлдері ретінде қарастырылса да, бастапқыда үлкен сержанттық құқық емес, міндет болғандығын есте ұстаған жөн. Әрине, тіпті орта ғасырларда да көптеген үлкен сержанттықтар іс жүзінде монархтың берген жоғары құрметіне айналды, онда міндеттер ашық түрде абсурдты және ешқандай ауыртпалықсыз болды, тек тиісті иеленушінің жеке қатысуы талап етілді. Король Эдуард VII-нің 1902 жылы таққа отыруы кезінде корольдің оң қолын қолдау міндеті әлі де орындалды. Мұндай мұралық үлкен сержанттықтың алғашқы иегері, әрине, тағайындаған монархтың жақсы көріп, құрметтеген және рөлге лайық адамы болғанмен, міндеттегі иеленушінің мұрагерінің мінезі, көбінесе жақын жеке қарым-қатынасты қамтитын, болашақ монархтарға ұнамауы мүмкін. Бүгінде коронация рәсімдерімен байланысты міндеттерді орындауға ниет білдірушілер оларды орындау үшін талаптар сотына жүгінуі керек. «Сержант» сөзінің үй шаруашылығы қызметкері ретіндегі мағынасы монархтың қару-жарақ сержанттарында, хирург-сержанттарында және кернейші-сержанттарында сақталған. 12 ғасырда король әскерінің атты және жаяу сержанттары (servientes), жасақтан кейін тұрған және жеңіл қаруланған, жер иелігімен байланысы жоқ.

Екіншілік көздер

Айналма, Дж. Хорас. Патшаның сержанттары мен мемлекеттік лауазым иелері және олардың тәж кигізу рәсімдері. Лондон, 1911 жыл. PDF нұсқасы Internet Archive-тан қолжетімді. Оггинс, Робин С. Патшалар және олардың бүркіттері. Нью-Хейвен, 2004 жыл. Поллок, сэр Фредерик және Фредерик Уильям Мейтленд. Эдуард I заманына дейінгі ағылшын құқығының тарихы. Екінші басылым. 1898 жыл (бірінші басылым 1895 жыл). Internet Archive-тан алуға болады.