Кіріспе

2003 жылы шыққан венесуэлалық төңкеріс туралы деректі фильм. "Революция теледидарда көрсетілмейді" (испанша: La revolución no será transmitida), сондай-ақ "Чавес: төңкеріс ішінде" деген атпен де белгілі, 2003 жылғы ирландтық деректі фильм. Фильмде Венесуэладағы оқиғалар баяндалады, 2002 жылғы сәуірдегі төңкеріс әрекеті кезінде президент Уго Чавестің екі күнге биліктен шеттетілуіне әкелген оқиғалар көрсетіледі. Фильмде Венесуэланың жеке меншік бұқаралық ақпарат құралдарының атқарар рөліне ерекше назар аударылып, бірнеше маңызды оқиғалар қарастырылады: Чавестің биліктен кетуіне түрткі болған наразылық акциясы және одан кейінгі зорлық-зомбылық; оппозицияның бизнес-лидер Педро Кармона басшылығымен уақытша үкімет құруы; және Кармона әкімшілігінің құлдырауы, бұл Чавестің қайта оралуына жол ашты. "Революция теледидарда көрсетілмейді" фильмін ирланд режиссерлері Ким Бартли мен Доннача О’Брайан түсірді. Чавесқа тікелей қол жеткізу мүмкіндігіне ие болған фильм жасаушылар президенттің өмірбаянын шынайы бейнелеуді көздеді. Олар жеті ай бойы Венесуэлада фильм түсіріп, Чавестің және оның командасының ізінен жүріп, қарапайым азаматтармен сұхбаттасты. 11 сәуірде төңкеріс басталғанда Бартли мен О’Брайан астананың көшелерінде, Каракаста, наразылық білдіргендердің және зорлық-зомбылықтың өршуін түсірді. Кейін олар Miraflores, президент сарайындағы саяси оқиғаларды түсірді. Бартли мен О’Брайан фильмді Бартли 1999 жылы Ирландияның қайырымдылық қоры үшін Варгас тасқын суының салдарын түсіруден оралғаннан кейін ойлап тапты. Венесуэлаға киножобаның жүзеге асырылуын анықтау үшін барғаннан кейін, екеуі өндіріс компаниясын құрып, Ирландияның кино кеңесіне, Bord Scannán na hÉireann (BSÉ) даму грантына өтініш берді. BSÉ-нің өтініші бойынша, фильм жасаушылар тәжірибелі продюсермен серіктесіп, қысқа пилотты фильм түсіріп, оны әлеуетті инвесторларға көрсетті. 200 000 евролық өндіріс шығындарын BSÉ және бірнеше еуропалық телерадиокомпаниялар қаржыландырды. Бартли мен О’Брайан 200 сағаттан астам материал түсірді; монтаждау фильмді қызықтыратын және сюжетті дамытатын кадрларды анықтауға бағытталды. Осы кезеңде фильмнің мазмұны төңкеріс әрекетіне көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. Фильм негізгі кино сыншыларының оң пікірін алды және бірнеше марапатқа ие болды. Фильмді қарастырушылар фильмнің маңызды оқиғаларға жақын болуын атап өтті және оны "көрнекті оқиға" үшін мақтады; сын оның контекстін жеткіліксіз көрсетуіне және Чавесқа жақпауына назар аударды. 2003 жылы Еуропа мен Венесуэлада алғаш рет теледидарда көрсетілгеннен кейін, "Революция теледидарда көрсетілмейді" кинофестивальдарда көрсетілді және артхаус кинотеатрларында шектеулі көрсетімге ие болды. Тәуелсіз белсенділер бейресми көрсетілімдер ұйымдастырды, ал Венесуэла үкіметінің өкілдері Чавестің үкіметіне қолдау көрсету үшін оның таралуын ынталандырды. Фильм Венесуэла теледидарынан үнемі көрсетіліп тұрады, ал елордада ол "саяси шиеленістер" кезінде жиі көрсетіледі. "Революция теледидарда көрсетілмейді" Чавесті жағымды жарықтандырып көрсетеді. 1998 жылға дейін үстем саяси партиялар Демократиялық әрекет және COPEI болды, олар арасында жеті президенттікке бөлісті. 1989 жылы, Acción Democrática партиясының президенті Карлос Андрес Перес екінші мерзімінде, Венесуэла ауыр экономикалық дағдарысқа ұшырады. Карраказо деп аталатын наразылық толқыны елді шарлады, тәртіпсіздіктерде ондаған адам қаза тапты. 1980 жылдардың басында сол кездегі армияның подполковнигі Уго Чавес құпия революциялық топты (MBR 200) құрып, "өңкерісшілік араласуды" жоспарлап отырды. Бұл қозғалыстың "батыры" және "бағыттауы" ретінде Венесуэланың бұрынғы көшбасшысы Симон Боливар таңдалды; Боливар 1820 жылдары Латын Америкасының Испаниядан тәуелсіздік алу үшін күресте маңызды рөл атқарды. Дегенмен, 2002 жылдың басында Венесуэла "ауыр саяси дағдарысқа ұшырады", өйткені Чавес елдің мұнай байлығын мемлекеттік бақылауға алуға тырысты. Фильмде Чавестің елді аралап жүргені көрсетілген. Ол "халықтың ықыласымен" кездесіп, митингтерде сөйлегенде неолиберализмді және халықаралық қауымдастықтың оның беделіне жасаған шабуылдарын айыптайды. Саяси көзқарастары әртүрлі қауымдармен сұхбаттасулар байлар мен кедейлер Чавеске қалай қарайтынын көрсетеді. Бұрынғылары тоталитаризмнен қорқады және Чавестің коммунизмді орнататынынан алаңдайды. 2002 жылдың ақпан айында Чавес PDVSA-ны бақылауға алғаннан кейін бұқаралық ақпарат құралдары арасындағы соғыс күшейеді. 11 сәуірде оппозициялық наразылар Каракастағы PDVSA штаб-пәтерінің сыртында шеруін бастады; Чавес жақтастары президент сарайының сыртында жиналды. Наразылықтың бағыты сарайға қарай өзгертілді, оқ атылып, бейкүнә адамдар қаза тапты. Жеке меншік бұқаралық ақпарат құралдары Чавес жақтастарын айыптап, наразылық білдіргендерге көпірден оқ атқандарының кадрларын көрсетті. Кейін мемлекеттік телеарнаның сигналы үзілді, оппозиция студияны басып алды деген қауесет тарады. Сарайда әскери жоғары команданың өкілдері Чавестің отставкасын талап етіп, ғимаратты бомбалаумен қорқытты. Президент отставкаға келіспеді, бірақ олардың қамауына берілді. 13 сәуірде Miraflores сарайының сыртында наразылық акциясы өтті, ал сарай күзетшілері ғимаратты қайта басып алуды жоспарлады. Күзетшілер маңызды орындарды басып алып, алдын ала белгіленген сигнал бойынша жаңа үкімет мүшелерін тұтқынға алды. Мемлекеттік телеарна қайта іске қосылып, армияны Чавесқа қолдау көрсетуге шақырды. "Толық әскери бақылау" Чавес әкімшілігіне қайтарылды және президент сарайға салтанатты түрде келді.

Даму

1999 жылдың желтоқсан айында тәуелсіз ирланд кинорежиссері Ким Бартли Concern Worldwide ұйымының апаттық жағдайлардағы жедел әрекет тобының құрамында Венесуэлаға сапар шекті. Сапарының мақсаты – елдің солтүстігіндегі Варгас штатын қиратқан 1999 жылғы Варгас тасқын суының салдарынан туған ахуалды бейнелеу болды. Бартли трагедияға ұшыраған адамдардың Чавеске қатысты көзқарастарына қызығушылық танытты. 2000 жылдың соңында ол және Доннача О’Брайан – «Латын Америкасы саясаты және жаһандану мәселелері» тақырыбына ортақ қызығушылық танытқан бұрынғы әріптесі – екі апта бойы Каракаста болды. Олар фильм жобасының мүмкіндігін зерттеді. Бартли мен О’Брайан оны «жалпы қолдау» көрсететін, жағдайды жақыннан бақылайтын деректі фильм түсіруді ұсынды. 2000 жылғы сапары барысында режиссерлер Каракаста «нағыз бір өзгеріс болып жатқанын» сезді. BSÉ қаржыландыру мүмкіндіктерін іздестіре бастады. Ұйым Бартли мен О’Брайанды әлеуетті инвесторларға көрсету үшін қысқаша пилоттық фильм түсіруге көндірді, бірақ режиссерлердің 131 000 еуролық өндіріс бюджетіне 60 000 еуро көлеміндегі грантқа берген өтініші қабылданбады. BSÉ-нің пікірінше, олардың бұл салада тәжірибесі бар және қалған қаражатты тартуға көмектесетін өндіріс компаниясымен серіктестік құруы қажет еді. Бартли мен О’Брайан Power Pictures компаниясына жүгінді және Дэвид Пауэрді продюсер ретінде тартып, грантқа қайтадан өтініш берді. 2001 жылдың соңында BSÉ 63 000 еуро көлемінде өндіріс грантын мақұлдады.

Түсірілім

[[Файл:Entrada Miraflores. Бартли мен О’Брайан көп бөлігін Каракастағы Мирафлорес сарайының сыртында және ішінде түсірді. Бартли түсіндірді: «Бізде Чавесті зерттеу туралы ой болды – ол демагог па? Медиадағы бейнесі осымен шектеледі ме? Оны не жетелейді? Біз жақындаған сайын менің көзқарасым өзгерді. Біз көріп отырғанымыз – мативациясы бар, жігерлі адам, екінші жағы бар демагог емес, ішіп-жеп, той жасап жүретін адам. Мен оны ашық деп қарастыра бастадым – қандай болса, солай көрінеді». Сарайдың ішінде ирланд социалистік драматург Шон О’Кейсидің сөзі жазылған. Фильм аса табысты болмаса да, «документальдық фильм үшін маңызды сома» деп есептелді. BSÉ фильмге лицензиялық төлемдерді жойды; 13 сәуірде ол телеарнада көрсетілгенмен бірдей уақытта Каракастағы кинотеатрда көрсетілді, ал одан бұрын Чавес «Бұл фильмін көріңіз, сонда төңкерістің бет-әлпетін көресіз» деді. Чавес жақтастары фильмді бейресми түрде таратты. Сальвадор халқымен ынтымақтастық комитеті Нью-Йоркте фильмді көрсетті, онда Боливариандық үйірме мүшелері пираттық көшірмелер үшін «құрылыс жинады». El Universal басылымы Венесуэла үкіметі фильмнің 10 000 данасын жасағанын, үкімет өкілдері фильмді ресми және бейресми түрде таратуға көмектескенін хабарлады. Венесуэлалық режиссер Вольфганг Шалк фильм Венесуэла елшіліктерінің жан-жақты қолдауына және Сан-Франциско, Лос-Анджелес, Чикаго және Нью-Йорк сияқты қалалардағы университеттер мен театрларда фильмді тегін көрсетуге бағытталған жарнамалық науқанға сүйенгенін айтты. 2006 жылға қарай Global Exchange сияқты ұйымдар фильмнің көрсетілімін қоса, Венесуэлаға саяхаттар ұйымдастырды.

Шектеліп отырған дәлдігі

Венесуэлада "Революцияны теледидардан көруге болмайды" тақырыбындағы пікірталастар "көбінесе ашулы болып келеді". Фильм 2002 жылғы сәуір оқиғаларын түсінудің маңызды факторына айналды. Бұрынғы халықаралық көзқарас бойынша, Чавестің биліктен кетуі оның үкіметінің репрессиясына жауап ретінде "спонтанды халықтық реакциядан" туындаған; фильм осы позицияға "тікелей қарсы келеді". Фильмді сынаушылар фильмнің маңызды оқиғаларды "жою немесе бұрмалау" айыптайды. Сынның көп бөлігі фильм жасаушылардың "бірнеше оқиғадан алынған кадрларды біріктіріп, оларды бір оқиға ретінде көрсетуі" сияқты стандартты [документалды] тәсілдерін пайдалануына байланысты. Каракста тұратын журналист Фил Гунсон "Columbia Journalism Review" журналында фильмді қолдаған көптеген киносыншылар жағдайдың "күрделі, түсініксіз шындығын" назарға алмағанын айтады. Автор Брайан А. Нельсон Бартли мен О'Брайанның Чавеспен алғашқы кездесуінде фильм түсіру үшін президенттің қолдауын алу үшін ирландтық генерал Дэниел О'Лириді ғана емес, сонымен қатар президентке оңтайлы бейнелеуді ұсынғанын айтады, бұл олардың фильмге "ашық қолжетімділік" үшін жасаған келісімі болды, ол фильмнің "көзге түсетін шавистік көзқарасынан" көрінді, ол "сен маған, мен сені" түсінігімен түсіндіріледі.