Кіріспе

Апиос америка, кейде американдық жаңғақ, картоп бұршағы, хопнис, үнді картоп, ходоимо, Америка ходоимо, корица жүзбісі немесе жаңғақ (Faboideae қосалқы отбасының басқа өсімдіктерімен шатастырмау керек, олар да кейде осылай аталады) – жеуге жарамды бұршақтар мен ірі жеуге жарамды түйіндік сабақтары бар көп жылдық жүзім.

Сипаттама

Америкалық жаңғақтың жүзімі ұзынға дейін өсе алады. Оның 5–7 жапырақшасы бар, құршаулы жапырақтары ұзын.

Генетика

Түр әдетте 2n=2x=22, диплоидты, бірақ диплоидты және триплоидты нысандар кездеседі. Сондықтан триплоидтар көбейту үшін тек түбір бөлінуіне тәуелді, ал диплоидтар тұқымдар мен түбірлер арқылы көбейе алады. Бірнеше диплоидтар ареалдың солтүстік-шығыс бөлігінде, мысалы, Орталық Онтариодағы Блэк өзені бойында табылды.

Азотты бекіту

Америкалық арашасы өзінің азотын бекітеді, бұл картоп, нағыз ямс және тәтті картоп сияқты басқа түбірлі дақылдармен салыстырғанда үлкен артықшылық болуы мүмкін. Бұл дақылдар өздерінің азотын бекітпейді және азотты тыңайтқыштарды көп мөлшерде қолдануды немесе азотты бекітетін өсімдіктермен аралас егіс жасауды қажет етеді. Америкалық арашасы әдетте соя немесе лобиямен симбиозға түсетін бактериялық штаммдармен түйінделуі мүмкін. Осылайша, пермакультуралық тұрғыдан алғанда, ежелгі американдықтар арашасты "өсірген" болуы мүмкін. Дәлелдерге сәйкес, оны шауни тайпасы жүгері және қабақпен бірге «үш әпке» әдісімен өсірген. Апиос қабаққа, көп қоректік зат қажет ететін дақылға, азотпен қамтамасыз етеді. 1985 жылы Уильям Блэкмон, Бертал Рейнольдс және олардың Луизиана штатының Батон-Руж қаласындағы Луизиана мемлекеттік университетіндегі әріптестері американдық арашасты жасанды түрде үйрету бағдарламасын бастады. Олардың басты мақсаты – бір маусымда айтарлықтай өнім беретін американдық арашасының түрін шығару еді. Осы сорттардың ішінде тек 53 генотипті ғана қосымша талдау үшін сақтап қалды. Үш түрлі орналасқан жер және үш түрлі өсіру жағдайы қолданылды: егістік, горшок және өсіру қаптары. Егістіктегі 20 генотиптің ішінде айқын айырмашылықтар байқалды. Тораптар арасындағы қашықтық, өсімдіктің күштілігі және өсімдік өсу кезіндегі сабақтың диаметрі жер астындағы өніммен тікелей байланысты болды. Осы үйрету жұмыстарына қарамастан, американдық арашасы Солтүстік Америка мен Еуропада кеңінен өсірілмейді және аз қолданылады. Апиос селекциясында және қолмен тозаңдауда жартылай өзара үйлесімсіздік байқалады, нәтижесінде сирек тұқымдық жинақтар пайда болады. Көптеген генотиптерде түйірдің мөлшері кішкентай. Америкалық арашасы Мейдзи кезеңінде (1868–1912 жж.) Жапонияға кездейсоқ немесе әдейі әкелінген. Бір теория бойынша, ол Солтүстік Америкадан әкелінген алма көшеттерімен бірге жасырын арамшөп ретінде кездейсоқ әкелінген. Америкалық арашасы егіншілігі негізінен Аомори префектурасымен байланысты болғанымен, Акита және Мияги префектураларында да өсіріледі. Жапонияда американдық арашасын тұтынуды тарату және танымал етуде доктор Киёчика Хошикаваның осы дақылды Жапонияда өсіруді насихаттауы және американдық арашасының түйірлерін жеудің денсаулыққа пайдасы туралы ғылыми мақалалардың көп болуы маңызды рөл атқарды. Оңтүстік Кореяда да американдық арашасы өсіріледі, себебі ол құнды қоректік қасиеттерімен ерекшеленеді.

Уыттылық

Егеуқұйрықтардағы зерттеулер шикі түйіндіктерді жемеуге кеңес береді. Олардың құрамында зиянды протеаза тежегіштері бар, олар пісіру арқылы жойылады.

Қолданылуы

Түбірлер мен тұқымдарды пісіріп жеуге болады.

Американың түпкiлiктi халықтары

Тұмсықтар дәстүрлі түрде өсімдіктің табиғи ареалындағы Американың көптеген жергілікті халықтарының негізгі тағамы болған. 1749 жылы саяхатшы швед ботанігі Питер Кальм былай деп жазады: "Хопнис немесе Хапнис – бұл сол кезде жеген жабайы өсімдіктің үнді атауы. Тамырлары картопқа ұқсайды, және үндістер оларды нанның орнына жеген". Көптеген тайпалар оларды қабықтан айырып, күнде кептіреді, мысалы, меномини тайпасы қыста пайдалану үшін түбірлерін кептіру үшін кедр қабығынан жасалған, төсенішпен жабылған мұражайлар салған. 1623 жылы паломниктер "жүгерінің аз ғана қалдығы болғандықтан", "жер жаңғағы және елдің ұсынған басқа да оңай қол жетімді нәрселермен күнекөріске мәжбүр болды". Философ Генри Дэвид Торо 1852 жылғы қазан айында жаңғақтың дәмі мен құрғақ текстурасы туралы айтқан. A. americana түбірінің протеин концентрациясы , A. carnea және A. fortunei түрлеріне ұқсас екені анықталды. Түбірдің жаңа салмағының 36% көмірсулар (негізінен крахмал) құрайды. Бұл түбірде соя, картоп және тәтті картопқа қарағанда осы типтегі көмірсулар көбірек. Америкалық жер жаңғағынан алынған экстракт жасушаларда антиоксиданттық жолды іске қосатыны, бірақ өзінде антиоксиданттық белсенділік болмайтыны көрсетілді. Гүлді тұтыну диабетке шалдыққан тышқандардың плазмадағы глюкоза деңгейін төмендеткені анықталды. Гүлдің мальтозаға қатысты тежеуші әсері және тышқандардағы гипергликемияға қарсы әсері бар екені көрсетілді, бұл оның жалпы халық үшін пайдалы және жаңа тағамдық көз ғана емес, сонымен қатар диабеттің алдын алуға да көмектесетінін көрсетеді.