Кіріспе

2005 жылы Шотландияның Аухтердер қаласында G8 елдерінің кездесуі

G8 елдерінің 31-ші саммиті 2005 жылдың 6-8 шілдесінде Шотландияның Аухтердер қаласындағы Гленэйглз қонақ үйінде өтті, оны премьер-министр Тони Блэр қабылдады. Ұлыбританияда өткен бұрынғы G8 саммиттерінің орналасқан жерлері: Лондон (1977, 1984, 1991 жж.); және Бирмингем (1998 ж.). Бұл Шотландияда өткен алғашқы G8 саммиті. 2013 жылы Лоу Эрн қаласында Ұлыбританияның алтыншы саммиті, ал 2021 жылы Карбис шығанағында жетінші Ұлыбритания саммиті өтті.

Шолу

Жетілік тобы (G7) – 1976 жылдан бастап ең бай өнеркәсіптік дамыған елдердің басшыларын біріктірген бейресми форум: Франция, Германия, Италия, Жапония, Ұлыбритания, АҚШ және Канада. 1997 жылы алғаш рет өткен G8, Ресейдің қосылуымен құрылды. Бұған қоса, 1981 жылдан бері Еуропалық Комиссияның төрағасы саммиттерге ресми түрде қатысады. Саммиттердің мақсаты кең ауқымды халықаралық ұйымдармен ресми байланыс орнату емес еді; шындығында, Франция президенті Валери Жискар д’Эстен мен Батыс Германия канцлері Гельмут Шмидт 1975 жылы G6 тобының алғашқы саммитін жоспарлағанда, басқа халықаралық кездесулердің қатаң формалдығына жасалған жұмсақ қарсылық, ынтымақтастықтың бастауына себеп болды. G8 саммиттері 21-ші ғасырда кең пікірталастарға, наразылықтар мен демонстрацияларға ұласты; екі немесе үш күндік шара өз құрамынан гөрі маңыздырақ болып, қатысушылар, талқыланатын мәселелер және өтетін орынды белсенділердің қысымына ұшырататын орталыққа айналдырды.

Басшылар саммитіне қатысу

G8 – Канада, Еуропалық комиссия, Франция, Германия, Италия, Жапония, Ресей, Ұлыбритания және АҚШ басшыларының жыл сайынғы бейресми форумы. G8 негізгі мүшелері. Құрметті мемлекет және басшы қалың әріппен көрсетілген.

Мүшесі | Өкілі | Лауазымы
------- | -------- | --------
Канада | Пол Мартин | Премьер-министр
Франция | Жак Ширак | Президент
Германия | Герхард Шредер | Канцлер
Италия | Сильвио Берлускони | Премьер-министр
Жапония | Джуничиро Коидзуми | Премьер-министр
Ресей | Владимир Путин | Президент
Ұлыбритания | Тони Блэр | Премьер-министр
АҚШ | Джордж Буш | Президент
Еуропалық одақ | Жозе Мануэль Баррозо | Комиссия төрағасы
| Тони Блэр | Кеңес төрағасы

Қонақтар (Елдер)

Мүшесі | Өкілі | Лауазымы
------- | -------- | --------
Бразилия | Луиз Инасио Лула да Силва | Президент
Қытай | Ху Цзиньтао | Президент
Эфиопия | Мелес Зенави | Премьер-министр
Үндістан | Манмохан Сингх | Премьер-министр
Мексика | Висенте Фокс | Президент
Оңтүстік Африка | Табо Мбеки | Президент

Қонақтар (Халықаралық ұйымдар)

Мүшесі | Өкілі | Лауазымы
------- | -------- | --------
Біріккен Ұлттар Ұйымы | Кофи Аннан | Бас хатшы
Дүниежүзілік банк | Пол Вольфвиц | Президент

Басымдықтар

Дәстүр бойынша, G8 саммитін ұйымдастырушы ел келіссөздердің күн тәртібін белгілейді, келіссөздер негізінен саммит алдындағы апталарда көпұлтты мемлекеттік қызметкерлер арасында өтеді, нәтижесінде барлық елдер келісе алатын бірлескен декларация жасалады. Ұлыбритания бұл саммитте әлемдік климаттың өзгеруі және Африканың экономикалық дамуының жетіспеушілігі мәселелеріне назар аудару ниетін білдірді. Британ үкіметі Африканың экономикалық дамуын қолдауға (ең кедей елдердің қарыздарын жабуға келісу және көмекті едәуір арттыру арқылы) және жаһандық жылуды зерттеу және оған қарсы күрес бойынша бастамаларды ілгерілетуге басымдық берді. Блэр Киото протоколынан асып түсуді, оған кірмеген маңызды дамып келе жатқан елдерді (Үндістан, Қытай, Мексика, Бразилия және Оңтүстік Африка) қалай қосуды қарастырды – негізінен, парниктік газдарды азайту жөніндегі міндеттемелерге балама ретінде таза энергия технологияларын беруге келісу арқылы. Күн тәртібіндегі басқа мәселелер терроризмге қарсы күрес, ядролық қаруды таратпау және Таяу Шығыста реформалар болды. Алайда, саммит екінші күні Лондонда болған бомбалық шабуылдардың салдарынан екінші планға түсірілді.

Африкаға көмек және қарызды өтеу

2005 жылдың 10-11 маусым күндері Лондонда G8 қаржы министрлерінің дәстүрлі кездесуі өтті, оны канцлер Гордон Браун ұйымдастырды. 11 маусымда 18 аса қарызға толы кедей елдің Дүниежүзілік банкке, Халықаралық валюта қорына және Африка даму қорына 40 миллиард АҚШ долларын құрайтын қарызын толықтай өтеу туралы келісімге қол жеткізілді. Қарыз төлемдерінен жылдық үнемдеу 1 миллиард доллардан астам сомаға жетеді. "War on Want" ұйымының бағалауынша, 62 елдің Мыңжылдық даму мақсаттарына жетуі үшін 45,7 миллиард АҚШ доллары қажет. Министрлер, егер 20 ел сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі талаптарды орындап, жеке инвестицияларға кедергі келтіретін құрылымдық реформалардың шарттарын сақтаса, қосымша 15 миллиард АҚШ доллары қарыз өтеуге жарамды болады деп мәлімдеді. Браун басшылығымен бірнеше аптаға созған келіссөздердің нәтижесінде қол жеткізілген келісімді күшіне енуі үшін кредит беруші мекемелер мақұлдауы тиіс. Келіссөздер негізінен G8 мүше мемлекеттері арасында жүргізілді, олардың кейбіреулері қарызды өтеуді және көмекті ұлғайтуды қолдауға ықылымсыздық танытты. Африкалық үкіметтер, әлеуметтік ұйымдар және олардың жақтастары Блэр-Браун жоспарын жеткіліксіз деп сынап, құрылымдық реформа саясатын жалғастыру қарыз өтеудің пайдасын басып тастайды деп мәлімдеді, сондай-ақ бұл ұсыныс Үшінші әлем елдерінің қарызының шағын бөлігіне ғана қатысты екенін атап өтті. Шілде айының ортасында Бельгияның наразылығы Халықаралық валюта қорының қарыз өтеу туралы заң жобасын мақұлдамауы мүмкін екенін көрсетті, бұл көптеген белсенділер тарапынан қатаң сынға ұшырады. Браун ұсынған Халықаралық қаржы құралы туралы келісімге қол жеткізілмеді, себебі АҚШ өзінің бюджеттік процедураларына сәйкес, қажетті ұзақ мерзімді қаржыландыру міндеттемелерін қабылдай алмайтынын мәлімдеді. Оқиға көптеген БАҚ назарын аударды.

Әлемдік ауа райының жылынуы

Жаһандық жылынумен күресу жөніндегі бірлескен декларацияны әзірлеу үлкен табысқа жетпеді, себебі АҚШ ұзақ жылдар бойы жаһандық жылыну мәселесін шешу үшін шығарындыларды азайту мақсаттарына қарсы тұрды. Қалған жеті G8 мемлекеті – Франция, Ресей, Германия, Жапония, Италия, Канада және Ұлыбритания – Киото протоколын ратификациялап, 2010 жылға дейін көмірқышқыл газы шығарындыларын азайтуға міндеттелді. G8 елдерінің ғылым академияларының жаһандық жылынуға қарсы шұғыл әрекет ету қажеттігі туралы беспрецеденттік бірлескен мәлімдемесі АҚШ-тың келіссөздердегі позициясын жұмсартуға көмектеседі деген үміт болған. 6 шілдеде АҚШ президенті Джордж Буш «Жер бетінің жылынып жатқанын және парниктік газдардың артуының мәселеге үлес қосып жатқанын» мойындады. Бірақ ол Киото шартының жауап емес екенін айтты. Экологиялық белсенділер саммит нәтижесін «керемет көңіл көншітпейтін аяқтама» деп атады. «G8 мұнда жаңа ештеңе ұсынбады және мәтін бұл қиындықтардың масштабы мен шұғыл сипатын көрсетпейді. Мақсаттары мен мерзімдері жоқ іс-қимыл жоспары шығарындыларды азайтуға немесе жаңарушы энергия көздерін қажетті деңгейде енгізуге көп әсер етпейді», – деді Friends of the Earth өкілі. АҚШ Африка бойынша аймақтық климат орталықтарының желісін қаржыландыру бойынша да өз уәдесінен бас тартты, олар жаһандық жылынудың салдарына бақылау жасау үшін құрылған. АҚШ қарсылық көрсеткен басқа да схемалардың ішінде дамушы елдердің экономикалық дамуына көмектесу үшін құрылған Таза даму механизмі (ТДМ) де бар. АҚШ-тың климаттық келісімді бұзуға бағытталған жаңа қадамы.

Жаһандық жылыну туралы сөйлесу үшін көптеген адамдарды әлемге ұшыру оған елеулі үлес қосады деген талаптарға жауап ретінде, G8 төрағалығының барлығы көміртегі нейтралды болу үшін жоспарланды, нәтижеде көміртегі шығарындылары Таза даму механизмі жобасынан сертификатталған шығарындыларды азайту (СЕR) сатып алу арқылы өтелді. Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласында орналасқан Куяса аз кірісті тұрғын үйлерінің энергияны жаңарту жобасы таңдалды. Африкада тіркелген алғашқы ТДМ жобасы болып табылатын бұл жоба Хайелитша елді мекеніндегі жүздеген аз қамтылған үйлерге күн су жылытқыштарын, төбе изоляциясын және энергияны үнемдейтін шамдарды орнатуды қамтиды. Defra, Ұлыбритания – Қоршаған ортаны қорғау – Климаттың өзгеруі – Көміртегінің құны – Көміртегінің орнын толтыру.

Мәселелер

Бұл саммит мүшелер арасындағы дауларды шешуге арналған алас ретінде жоспарланған. Бірақ іс жүзінде, саммит мүшелерге қиын экономикалық шешімдер қабылдау кезінде өзара қолдау көрсету мүмкіндігі де болды.

Қауіпсіздік және полиция іс-қимылдары

19 маусымда британдық "The Independent on Sunday" газетіне саммит қауіпсіздігінің мәліметтері жарияланды, себебі барлау дереккөзі министрлердің "беймазалыққа" берілгеніне алаңдады. 10 000-нан астам полиция қызметкерінің, олардың көпшілігі қарулы, мүмкін АҚШ теңіз жаяу әскерінің бірнеше тобы, Арнайы әуе күштері (SAS) тобы және снайперлер қатысқан қауіпсіздік операциясы, сондай-ақ қауіпсіздік қызметі мен американдық барлау органдарының бұрын-соңды болмаған барлау жұмыстарының құны шамамен 100 миллион фунт стерлингке бағаланды. Эдинбург және басқа қалаларда тәртіпті сақтау үшін бүкіл Ұлыбританиядан полиция қызметкерлері шақырылды; тіпті ұсақ наразылықтар да көптеген полиция қызметкерлерімен қоршалды. Наразылықты құқықтық қолдау тобы кем дегенде 700 адам тұтқындалып, 350-іне айып тағылғанын хабарлады. Лондонның алдын ала барлау топтарының (FIT) мақсатты әрекеттері бірнеше тұтқындауға әкелді. Көпшілігі қатаң талаптармен босатылды, Эдинбург, Глазго, Перт және/немесе Стирлинг аудандарын немесе тіпті Шотландияны қалдыруға міндеттелді. Бірнеше адам кепілдік шарттарын бұзғаны үшін қайта тұтқындалды. 1994 жылғы Қылмыстық сот ісі және қоғамдық тәртіп туралы заңның 60-бабы, белгіленген аумақтарда қару-жарақ іздеуге рұқсат береді, адамдарды тоқтату және тексеру үшін үздіксіз қолданылды.

Африка үшін инфрақұрылымдық консорциум

Африка инфрақұрылымын дамыту консорциумы (ICA) 2005 жылы Гленеглс саммитінде құрылған. Одан кейінгі жылдары ИКА-ның жылдық жиыны дәстүрлі түрде G8 төрағалығын атқаратын елде өткізіледі.

Кейінгі талдау

Гленейглде берілген уәделерді жан-жақты зерттеу көрсеткендей, көмек қаражаттарының бір бөлігі бұрыннан уәделенген көмектің қайта жөнделген нұсқалары болды және көмек көбінесе донор елдегі кәсіпорындарға мемлекеттік қызметтерді жекешелендіру үшін жұмсалды. Дегенмен, үш жыл өткен соң да G8 елдері көмек көлемі жөніндегі міндеттемелерінен бас тартып жатты. Қарыздық келісім ешқандай толыққанды қарызды өшіру емес, тек 40 әлеуетті елдің (ең кедей елдер деп саналатын) қарызын өшіру болды, тіпті сонда да тек «Тым кедей елдерге көмек» (ТКЕК) бастамасын аяқтағаннан кейін ғана. Бұл олардың экономикалық саясатын Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банк талаптары бойынша өзгертуді білдіреді, яғни «Кедейлікті тарихқа айналдыру» науқаны мәселе ретінде көтерген экономикалық шарттардың қайталануы. Мысалы, Танзания суды жекешелендіруге мәжбүр болды (британдық компанияға – Bi water), бұл қызмет сапасы нашарлауына және бағаның өсуіне әкелді. Іс жүзінде, ТКЕК бастамасына тек 19 дамып келе жатқан ел қосылды. Тіпті сонда да, тек халықаралық қаржы институттарына берілген қарыздар ғана өшірілді (демек, [Индонезияның қару-жараққа берілген қарызы][www.jubileescotland.org.uk], мысалы, осыған кірмеді). Оның үстіне, қарыз 2003 жылғы кезеңге дейін ғана қолданылады. Бұл Африка комиссиясының баяндамасында көптеген жағдайларда қарыздың іс жүзінде бірнеше рет төленгені және қарыздың көбінесе бай елдер қолдаған заңсыз үкіметтер жинағандығы айтылған. Қарыздың ішінара өшірілуінің де пайдасы болды – мысалы, Замбия қазірде барлық азаматтарға тегін медициналық көмек көрсетеді және Танзания білім беруге жұмсалатын қаражатты арттырды. Алайда, қарызға қарсы күрескерлер қажетті 100 пайыздық көрсеткішке жету үшін әлі де көп жұмыс жасау қажет екенін айтады. 2005 жылғы G8 коммюникесінде дамып келе жатқан елдердің өздерінің экономикалық саясатын өздері шеше алатыны туралы уәде берілгенімен, іс жүзінде оның аз ғана дәлелі бар. Мысалы, Еуроодақ дамып келе жатқан елдерге «Экономикалық серіктестік келісімдерін» таңуға тырысты, ал сауда әділеттілігін қолдайтындар бұл дамып келе жатқан елдерге пайдалы болмайды және олардың еркіне қарсы жүзеге асырылуда деп санайды.

Лондон бомбалаулары

Бомбалау салдарынан Блэр G8 саммитінен уақытша шығып, Лондонға баруға шешім қабылдады. Ол қысқаша баспасөз мәлімдемесі жасап, оқиғалардың G8 саммитіне бағытталған, террористік шабуылдар екенін айтты. Сонымен қатар, ол саммит өзінің қатысуынсыз жалғасатынын, ал оның орнын сыртқы істер министрі Джек Строу басқаратынын мәлімдеді. Блэр 7-сі күні кешке, қалың күзетпен бірге "Чинук" тікұшағымен Глинъйглске қайтып оралды. Көрсетілген мәліметтерге сәйкес, бомбалау жоспары сол күні жасалған болуы мүмкін, себебі террористер Лондон полициясының көп бөлігі Шотландияға жөнелтілетінін білген, бұл қаланың қауіпсіздігін әлсіретеді. Метрополитен полициясы, Британ көлік полициясы, Лондон қалалық полициясы және басқа да полиция бөлімдерінен мыңдаған офицерлер Шотландияға жіберілді.

Буш велосипед оқиғасы

2005 жылы 6 шілдеде саммитте болып тұрғанда Джордж Буш британдық полиция қызметкерімен соқтығысып, қолы мен қолдарына жеңіл жарақаттар алды; полиция қызметкері жергілікті ауруханаға жеткізілді. Алғашқы хабарламада офицерге жеңіл жарақаттар келгені және ауруханаға тек сақтық үшін жеткізілгені айтылды. Бірақ, офицерге таяқ қажет болып, үш айға жұмыстан босады. 2006 жылы 26 ақпанда «The Scotsman» газеті бұрын жарияланбаған полиция есебін жариялады, ол әкімшіліктің мәлімдемесіне қайшы келді:
Президент жол торабынан жылдам өткен кезде, сол қолын рульден көтеріп, қатысушы полиция қызметкерлеріне қол бұлғап, «рахмет, жігіттер, келгендеріңізге» деп айғайлады. Осылай істегенде ол велосипедтің бақылауын жойып, жерге құлап, өзі де, велосипеді де [офицерге] төменгі аяқтарына тиді. Велосипед және Segway-ге қатысты басқа да апаттарды бастан өткерген Буш: «Тау велосипедімен жылдам айдағанда кейде құлап қаласың, әйтпесе жылдам айдамайсың» деді.

Бюджет

Гленейглстегі G8 саммиті ұйымдастырушы елге 12,7 миллион фунт стерлинг тұрды.

Бизнес мүмкіндігі

Кейбіреулер үшін G8 саммиті табыс табу мүмкіндігіне айналды; мысалы, 1998 жылдан бері барлық қатысушыларға тарату мақсатында ұйымдастырушы елдердің қолдауымен G8 саммитіне арналған журналдар жарық көріп келеді.