Кіріспе
Рутулилер немесе рутулийлер – Италиядағы ежелгі халық. Рутулилердің жері Римнен оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 35 км қашықтықта орналасқан ежелгі Ардея қаласымен байланысты болған. Олар умбр және пеласк тайпаларынан тараған деп есептелген, бірақ қазіргі ғалымдардың пікірінше, этрусктік немесе лигуриялық халықтармен туыс болуы мүмкін.
The Rutuli or Rutulians were an ancient people in Italy. The Rutuli were located in a territory whose capital was the ancient town of Ardea, located about 35 km southeast of Rome. Thought to have been descended from the Umbri and the Pelasgians, according to modern scholars they were more probably connected with the Etruscan or Ligurian peoples.
Мифологиялық тарихы
Вергилийдің «Энеидасында» және Ливийдің айтуынша, рутулийлерді жас ханзада Турнус басқарды, оған латын патшасы Латинус қызы Лавинияны әйелдікке беруге уәде берген еді. Троялықтар Италияға келген соң, Латинус құдайлардан алған нұсқауларымен қызын шетелдікке үйлендіруге бел буғандықтан, оны Энейге беруді шешті. Турнус ашуланып, өз халқын және басқа бірнеше итальяндық тайпаларды троялықтарға қарсы соғысқа жетектеді. Вергилийдің мәтіні Эней Турнусты жекпе-жекте жеңгенде аяқталады, осылайша ол Лавинияға үйлену құқығын растады. Кейбір басқа әңгімелерде Эней кейінірек рутулийлермен болған шайқаста қаза тапқаны айтылады.
Тарквиний Супербус басқарған Риммен соғыс
Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда, Римнің ертедегі, жартылай аңызға толы тарихында, Римнің жетінші және соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербус Рутулилермен соғысқа шықты. Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, Рутулилер сол кезде өте бай және қуатты халық болған. Тарквиний Рутулилерді жеңіп, олардан олжа алуға ниеттенді. Таркин Ардеяны күшпен басып алуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, содан кейін қаланың ұзақ қоршауы басталды. Соғыс, Рим монархиясын құлатқан революциямен тоқтатылды. Ардея қаласының жанында орналасқан Рим армиясы Луций Юний Брутты жаңа басшы ретінде құттықтады және патшаның ұлдарын елден қуды. Қоршаудың және соғыстың нәтижесі қандай болғаны әлі анық емес.