Кіріспе

Экономикалық парадокс
Өнімділік парадоксы, сондай-ақ Солоу парадоксы деп аталады, 1970 және 1980 жылдары АҚШ-та ақпараттық технологиялар (АТ) саласындағы қарқынды дамуға қарамастан өнімділік өсуінің төмендеуіне немесе 2000 жылдардан 2020 жылдарға дейін АҚШ және дамыған елдерде өнімділік өсуінің баяулауына қатысты болуы мүмкін; кейде жаңа төмендеу өнімділік төмендеуі, өнімділік жұмбағы немесе өнімділік парадоксы 2.0 деп аталады. 1970-80 жылдардағы өнімділік парадоксы осы төмендеуді түсіндіруге бағытталған көптеген зерттеулерге түрткіс берді, бірақ 1990 жылдары дамыған елдерде өнімділік қайта өскен кезде парадокс жойылды. Дегенмен, осы зерттеулерден туындаған мәселелер жалпы өнімділік өсуін зерттеуде маңыздылығын сақтап, 2000 жылдардан бері әлемде өнімділік өсуі қайтадан баяулаған кезде қайтадан маңызды болды.

1970-80 жылдардағы өнімділік парадоксы

1970-80 жылдардағы өнімділік парадоксы – «ақпараттық технологияға жасалған инвестициялар мен ұлттық деңгейдегі өнім көрсеткіштері арасындағы қабылданатын айырмашылық» ретінде анықталды. Бұл тұжырым Роберт Солоуға еске түсіріледі, ол 1987 жылы «Компьютер дәуірін әр жерде көруге болады, бірақ өнімділік статистикасында емес» деген сөздерімен атақты болған. Эрик Бриньольфссон атап өткендей, АҚШ экономикасының жалпы деңгейінде және әсіресе ИТ-ге көп инвестиция салған жекелеген салаларда өнімділік өсуі баяулады, компьютерлік қуаттың күрт өсуіне және ИТ-ге инвестициялардың артуына қарамастан. Осындай үрдістер көптеген басқа елдерде де байқалды. АҚШ-тың есептеу мүмкіндіктері 1970-80 жылдарда жүз есе өскенмен, еңбек өнімділігінің өсуі 1960 жылдардағы 3%-дан 1980 жылдардағы шамамен 1%-ға дейін төмендеді. Бұл қабылданатын парадокс Стивен Роуч және кейін Пол Страссман сияқты сарапшылар арқылы бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды. Көптеген сарапшылар мағыналы «өнімділік парадоксы» бар екенімен келіспейді, ал басқалары ИТ мүмкіндіктері мен шығындары арасындағы байланысты мойындаса да, оны технологияның өнімділікке тигізетін әсері туралы негізсіз болжамдар жиынтығынан гөрі парадокс деп қарастырмайды. Соңғы көзқарас бойынша, бұл байланыссыздық – технологияны түсіну және оны тиімді пайдалану қажеттілігін көрсетеді, бұл оның табиғаты бойынша шешуі қиын құпия парадокс емес. Кейбіреулер бұрынғы технологиялармен, мысалы, бу машинасы мен электр энергиясымен салыстырып, олардың өнімділікті арттыратын тиімділігі тек ондаған жылдар бойы баяу іске асырылғанын, технологиялардың кеңінен таралуына және жаңа технологияны тиімді пайдалану үшін қайта ұйымдастыру мен оқытуға уақыт кеткенін айтады. Бұрынғы технологиялар сияқты, ИТ-ге жасалған көптеген алғашқы инвестициялар тиімсіз және тым оптимистік болды. ІТ-ге негізделген шағын табыстарды өнімділік өсуінің жалпы баяулауы кезінде анықтау қиын болуы мүмкін, бұл көбінесе мұнай дағдарысы, реттеудің күшеюі немесе басқа да мәдени өзгерістер, еңбек сапасының төмендеуі, ИТ емес инновацияның тоқырауы немесе салалық мәселелердің сәйкес келуі сияқты ИТ-ге байланысты емес факторларға байланысты деп есептеледі. Бұл құбылыс парадоксқа қатысты бірнеше гипотезалық түсіндірмелерге әкелді.

Өлшем қателіктері туралы гипотезалар

Өнімділік парадоксының дұрыс емес өлшемдеу гипотезалары осы кезеңде нақты өнімді бағалаудың инфляцияны жоғары бағалап, өнімділікті төмен бағалайтыны туралы идеяға негізделген, себебі олар ІТ тауарларының және жалпы тауарлардың сапалық жақсаруларын ескермейді. АҚШ үкіметі өнімділікті кезеңдер арасындағы нақты өнімнің өлшемдерін салыстыру арқылы өлшейді, бұл әрбір кезеңнің номиналды өнім өлшемдерін инфляциялық компонентке және нақты өнім компонентіне бөлу арқылы жасалады. АҚШ үкіметінің нақты ЖІӨ есептеулерінде инфляция тікелей ескерілмейді, ал 1970 және 1980 жылдары бұл есептеулер уақыт өте келе тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын жалпы шығындардың өзгеруін және тұтынылатын жалпы бірліктердің өзгеруін бақылау арқылы инфляцияны бағалайды. Егер өндіріс өлшемдерінде тұтынылатын тауарлар мен қызметтер кезеңдер арасында салыстырмалы түрде бірдей болса, бұл инфляцияны дәл көрсетеді, бірақ тауарлар мен қызметтер кезеңдер арасында жақсарса, шығындардың өзгеруі сапалық жақсартуға жұмсалатын тұтыну шығындарын инфляция ретінде көрсетеді, бұл инфляцияны жоғары бағалап, өнімділіктің өсуін төмендетеді. Кейінгі ЖІӨ есептеулері гедоникалық регрессия әдістерін қолдану арқылы бұл мәселенің бір бөлігін өтеуге тырысады, және бұл әдістер 1950 жылдан 1980 жылдарға дейін тек орталық компьютерлердің нақты бағасы жылына 20%-дан астам төмендеуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл бағаның төмендеуі өндіріс өлшемдерінде жоқ өнімділіктің өсу масштабын көрсетеді. Осы өлшеу мәселелері, сондай-ақ жаңа өнімдерді өлшеудегі мәселелер бүгінгі күні де өнім мен өнімділікті өлшеуге әсер етеді. 2000 жылдары байқалған өнімділіктің артуы 1970-1990 жылдардағы ІТ инвестицияларының кешіккен әсерінен болуы мүмкін.

Пайданың қайта бөлінуі мен таратылуы туралы гипотезалар

Пайданы қайта бөлу және ысырап ету гипотезалары фирмалардың өзінің салаларындағы қолданыстағы байлықты көбірек игеріп, бірақ осы салада жаңа байлық жасамастан, фирма үшін өнімді АТ-инвестициялар жасауы мүмкін деген идеяға негізделген. Мұндай инвестициялардың мысалдары ретінде нарық зерттеулері, маркетинг және жарнамалық инвестициялар келтірілуі мүмкін. Бұл инвестициялар фирмаларға осы АТ-инвестициялары аз фирмалармен нарық үлесі үшін бәсекелесуге көмектеседі, бірақ олар индустрияның жалпы өндірісін жақсартпайды. Өнімділіктің жоғары өсуі 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан 1973 жылға дейін сақталды, 1929 жылдан 1973 жылға дейін шарына жетті, содан кейін 19 ғасырдың басындағы деңгейге дейін төмендеді. Дегенмен, АТ негізінен өнімді емес деген гипотеза 1990 жылдардың басында әлсіреп, АҚШ-та жалпы факторлық өнімділіктің өсуі үдеген кезде күші жойылды. 2000 жылдан 2022 жылға дейінгі соңғы деректер бойынша, ақпараттық технологиялар индустриясы ең жылдам өнімділік өсуін көрген салалардың бірі болды.

Экономикалық сектор үлестерінің өзгеруінің әсері

Гордон Бьорк өндіріс өнімділігінің өсуі жалғасып жатқанын, бірақ бұрынғы онжылдықтармен салыстырғанда қарқыны төмендегенін көрсетіп тұр. Дегенмен, өндірістегі шығындардың төмендеуі осы сектордың көлемін қысқартты. Өнімділік өсуі өте төмен қызмет көрсету және мемлекеттік секторлар үлесін арттырып, жалпы өнімділік көрсеткішін төмендетті. Мемлекеттік қызметтерге қосылған құнсыз, өзіндік құнымен баға берілетіндіктен, мемлекеттік сектордағы өнімділік өсуі өлшеу әдістемесінің ерекшелігінен нөлге жуық. Бьорк сондай-ақ өндіріс бірлігіне жұмсалатын капитал көлемі мемлекеттік сектор мен қызмет көрсету салаларына қарағанда жоғары екенін атап көрсетті.

1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың өнімділік парадоксы

1990 жылдардың соңына қарай жұмыс орнындағы өнімділік, әсіресе АҚШ-та, ақпараттық технологиялардың енгізілуі арқасында жақсарғанына қатысты белгілер пайда болды. Шындығында, Эрик Бриньольфсон және оның әріптестері ақпараттық технологияларға инвестициялар мен өнімділік арасындағы маңызды оң байланысты анықтады, әсіресе бұл инвестициялар ұйымдық өзгерістерді күшейтетін болса. Өнімділіктің өсуінің үлкен бөлігі ақпараттық технологиялар жабдықтарын өндіретін саладан тыс, бөлшек сауда, көтерме сауда және қаржы секторында байқалды. 1990 жылдардағы ақпараттық технологияларға байланысты өнімділіктің күрт өсуі, өнімділіктің артықшылықтарының кешігуіне байланысты түсіндірмелерді қолдап, бастапқы парадоксқа шешім берді. Кейде өнімділіктің төмендеуі 1970 және 1980 жылдардағы өнімділік парадоксына ұқсас, жаңа заманауи ақпараттық технологиялардың жетістіктері тұрғысынан талданады. Сонымен қатар, 1970 және 1980 жылдардағы өнімділік парадоксының көптеген гипотезалық түсіндірмелері қазіргі өнімділік парадоксы туралы пікірталасқа да қатысты болып табылады.

Жаңа өлшем қателік гипотезалары

Жаңа қате өлшем гипотезалары 1970 және 1980 жылдардағы өнімділік парадоксы туралы қате өлшем гипотезаларына ұқсас, себебі олар әлі де нақты өнімнің бағасы инфляцияны жоғары бағалайды және өнімділікті төмен бағалайды деген ойға негізделген; алайда, жаңа қате өлшем гипотезалары жаңа, бұрын-соңды болмаған өнімдерді қосудың өнімге тигізетін әсері сияқты бағалау қателігінің қосымша көздерін қарастырады. 1970-80 жылдардағыдай, қазіргі заманғы, 2000 жылдардан кейінгі АҚШ өнімділік өлшемдері нақты өнімнің кезеңнен кезеңге өзгеруін салыстыру арқылы жасалады, осы үшін әрбір кезеңнің номиналды өнім өлшемдері инфляциялық компонентке және нақты өнім компонентіне бөлінеді. АҚШ үкіметінің нақты ЖІӨ есептеуінде инфляция тікелей ескерілмейді, оның орнына, уақыт өте келе тауарлар мен қызметтерге жұмсалған жалпы шығындар мен тұтынылған жалпы бірліктердегі өзгерістерді бақылау арқылы инфляция бағаланады. Инфляцияны есептеудің жаңа әдістері бұрынғы қателіктерді Hedonic регрессия әдістерін қолдану арқылы түзетуге тырысады, бірақ жаңа өнімдерді енгізудің инфляцияға тигізетін әсерін әлі де ескермейді. Егер қолданыстағы тауарлар мен қызметтер кезеңнен кезеңге жақсарса, гедоникалық регрессиялық бағалаулар тұтынушылардың сапаны жақсарту үшін қанша төлейтінін бағалай алады және инфляцияны осы сомаға төмендетеді. Алайда, егер бір секторда жаңа тауарлар мен қызметтер бір уақыт аралығында пайда болса, тұтынушылар осы жаңа өнімдер мен қызметтерді жасау үшін төлейтін қосымша ақша инфляция бағамына енгізілмейді; осы сектордағы тұтынушылардың байқалған қосымша шығындары инфляция ретінде өлшенеді және жаңа тауарлар мен қызметтерге жатқызылмайды. Осылайша, қазіргі заманғы нақты өнім есептеулері тұтынушылардың жаңа өнімдер мен қызметтерге жұмсаған шығындарын, сондай-ақ гедоникалық регрессия модельдерімен қамтылмаған сапаны жақсартуға жұмсалған шығындарды инфляция ретінде сипаттайды, бұл инфляцияны жоғары бағалайды және өнімділік өсуін төмен бағалайды.

Өндiрiстегі ИТ-тен өндiрiстiң аз пайдасы

Acemoglu, Dorn, Hanson & Price (2014) өндірістегі АҚТ өнімділігінің артықшылықтарын зерттеді және "1990-шы жылдардың соңынан бастап АҚТ-ға көп көмек көрсететін салаларда өнімділіктің тез өсуіне аз дәлелдер бар. Екіншіден, және одан да маңыздысы, еңбек өнімділігінің жылдам өсуі өндіріс көлемінің төмендеуімен және тіпті одан да жылдам жұмыс орындарының азаюымен байланысты". Шындығында, АҚШ денсаулық сақтау шығындарының жартысына дейін технологиялық шығындарға байланысты.

Көңіл аудару

Компьютерлер мен ұялы телефондар жұмыс орнындағы өнімділіктің төмендеуіне себеп болатын, назарды аударушы факторлар ретінде жиі айтылады.

Онлайн сауда

Онлайн-саудаға деген үлкен үміттер болғанына қарамастан, жеке тауарларды және аз мөлшердегі тауарларды өңдеу мен тасымалдауға кететін шығындар, физикалық дүкендерді ұстауға кеткен шығындарды өтеуі мүмкін. Онлайн-сауда арнайы тауарлар, коллекциялық заттар және жоғары бағалы тауарлар бойынша сәтті нәтижелер көрсетті. Кейбір әуе компаниялары мен қонақүйлердегі сатушылар мен агрегаторлар да үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Онлайн-коммерция банк ісі, әуе билеттерін алу, қонақүйлерді резервтеу және көлік жалдау сияқты салаларда өте табысты болды.