Эдуард Направник: Ресей музыка өмірінің қайраткері

Кіріспе

Чех дирижері және композиторы (1839–1916)

Эдуард Франсевич Направник (орыс. Эдуа́рд Фра́нцевич Напра́вник; 24 тамыз 1839 – 10 қараша 1916) – чех дирижері және композиторы. Направник Ресей империясында қоныстанды және Ресей музыкалық өміріндегі жетекші рөлімен, Санкт-Петербургтегі Императорлық Мариинский театрының бас дирижері қызметін ондаған жылдар бойы атқарғанымен әйгілі болды. Осы қызметінде ол Мусоргский, Чайковский және Римский-Корсаков сияқты орыс композиторларының көптеген операларының тұңғыш қойылымдарын жүргізді.

Өмірбаян

Нápravník 1839 жылы Богемияның Бищті қаласында дүниеге келген. Бала кезінде музыкалық білімі кедей мұғалімнің ұлы болғандықтан, тұрақсыз болған. 1853 жылы 14 жасында жетім қалған ол алдымен жергілікті шіркеудің органшысы болып жұмыс істеді. 1854 жылы Прага орган мектебіне түсіп, Ян Бедрих Киттл және басқалармен оқыды, соңынан Киттлдің жомарттығы арқасында көмекші оқытушы болып жұмыс істеді. 1861 жылы Санкт-Петербургте князь Юсуповтың жеке оркестрінің дирижері ретінде алғаш рет Ресейде жұмыс істеді. 1863 жылы Императорлық театрларда органшы және дирижердің көмекшісі, 1867 жылы екінші дирижер, ал 1869 жылы Лиадовтың орнын басып, бас дирижер болды және өмірінің соңына дейін осы қызметте болды. 1874 жылы «Борис Годунов» операсының алғашқы қойылымын жүргізді, Петр Ильич Чайковскийдің бес операсын – «Орлеан қызы», «Мазепа» және «Пик королевасы» операларын, сондай-ақ Николай Римский-Корсаковтың бес операсын – «Мамыр түні», «Қар қызы» және «Рождество кешін» дирижерлік етті. Ол сонымен қатар Ресей музыкалық қоғамының концерттерін де өткізді. 1914 жылы Ресей операсының қызметіндегі жемісті еңбек жолынан кейін денсаулығының нашарлауына байланысты зейнетке шықты. 1875 жылдың қараша айында Направник Густав Кросс солисті болған Чайковскийдің бірінші фортепиано концертін Ресейде алғаш рет орындады (композитор оның орындалуын «қорқынышты какофония» деп сипаттады). Направник сонымен қатар 6/18 қараша 1893 жылы композитордың қайтысынан кейін он екі күн өткенде Чайковскийдің «Патэтикалық» симфониясының екінші, өте әсерлі орындалуын жүргізгенімен де белгілі. Композитордың жетекшілігімен өткен премьера тым жақсы өтпеді, себебі көрермендер мен оркестр композициялық жағынан көптеген жаңалықтары бар шығармамен таныс емес еді, сонымен қатар Чайковскийдің дирижерлік шеберлігі де (екінші қойылымнан кейін Римский өзінің автобиографиясында «Менің музыкалық өмірім» деп наразылық білдірді, өйткені алғашқы қойылым да оның авторының жетекшілігімен жақсы өткен). Алайда, Направник жетекшілігімен және Чайковскийдің күрт қайтысының салтанатты атмосферасында бұл шығарма терең эмоционалдық мәні бар шедевр ретінде қабылдалды. Ол премьерадан кейін Чайковский енгізген шағын түзетулерді қамтыды, сондықтан бұл шығарманың бүгінгі күні белгілі болған түріндегі алғашқы орындалуы болды. Направниктің төрт операсының ішіндегі ең сәттісі – Александр Пушкинның әңгімесі негізінде Модест Ильич Чайковскийдің орыс либреттосына жазылған «Дубровский» (1894, 1895 жылы қойылған). 1916 жылы Петроградта қайтыс болды. 1917 жылдың мамыр айында оның отбасы шетелге кетіп, ақырында Бельгияда қоныстанды. Оның әйелі – әнші Ольга Шрёдер (ru: Ольга Эдуардовна Шрёдер) болды.

Nápravník was born in Býšť, Bohemia, in 1839. His studies of music were precariously uneven as a child, being the son of a poor teacher. Orphaned in 1853 at the age of 14, he first worked as a local church organist. In 1854 he entered the Prague Organ School, where he studied under Jan Bedřich Kittl and others, eventually becoming an assistant teacher as Kittl's generosity allowed him to continue his studies. In 1861, he worked in Russia for the first time as conductor of the private orchestra of Prince Yusupov in St. Petersburg. Nápravník became organist and assistant conductor at the Imperial theatres in 1863, second conductor in 1867, and chief conductor, succeeding Liadov, in 1869, holding the post until his death. He led the first performances of Boris Godunov in 1874, conducted five operas by Pyotr Ilyich Tchaikovsky, including The Maid of Orleans, Mazepa and The Queen of Spades, and five by Nikolai Rimsky Korsakov, including May Night, The Snow Maiden and Christmas Eve. He also conducted concerts of the Russian Musical Society. In 1914, after a productive career in the service of Russian opera, he was forced to retire due to ill health. In November 1875, Nápravník conducted the first performance in Russia of Tchaikovsky's First Piano Concerto with Gustav Kross as soloist (whose playing was described by the composer as "an atrocious cacophony"). Nápravník is also well known for leading the second — and overwhelmingly persuasive — performance of Tchaikovsky's Pathétique symphony on 6/18 November 1893, twelve days after the composer's death. The premiere, under the composer's baton, had not fared so well, partly due to the audience's and the orchestra's unfamiliarity with a work that contained so many novelties, compositionally speaking, and partly due to Tchaikovsky's conducting (although Rimsky protested after that second performance, in his autobiography Moy Muzikalny Zhizn [My Musical Life], that the first performance had also gone well under the baton of its creator). Under Nápravník's baton, however, and under the solemn influence of Tchaikovsky's sudden passing, the work was seen as a masterpiece with an overwhelming emotional message. It included some minor corrections that Tchaikovsky had made after the premiere, and was thus the first performance of the work in the exact form in which it is known today. Of Nápravník's own four operas the most successful was Dubrovsky (1894, staged 1895) written to a Russian libretto by Modest Ilyich Tchaikovsky after the story by Alexander Pushkin. He died in Petrograd in 1916. In May 1917, his family went abroad and eventually settled in Belgium. His wife was singer Olga Shryoder (ru: Ольга Эдуардовна Шрёдер).

Таңдалған дискографиясы

А минордағы фортепиано концерті, Op. 27 және Фантазия Русса, си минорда, Op. 39. Евгений Сойфертис, фортепиано; Александр Титов жетекшілік ететін BBC Шотландия оркестрі (Hyperion CDA67511). Түнгі интермезо ("Дубровский" операсынан, IV акт); Меланхолия, Op. 48 № 3 [Анатолий Лиадовтың музыкасымен] КСРО симфониялық оркестрі, дирижер Евгений Светланов (Melodiya SUCD 10 00140, 1990).

Мұра

Бүгінде Бищ ауылындағы мектеп Направник есімін тасып жүр. Оның ұлы Владимир әкесінің өмірі туралы кітап жариялады: Эдуард Францович Направник және оның замандастары, 1991 жылы орыс тілінде.

Цитаталар

Направник мырза – біздің жақсы таныс орыс оркестрінің дирижері ("Фёдор Достоевский: "Карамазовтар" (1880), 2-кітап, 2-тарау).