Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер қыша тұқымдасына (Brassicaceae) жатады және қыша ретінде қолданылады.
Flowering plants in the family Brassicaceae used for mustard
Қыша – Brassica, Rhamphospermum және Sinapis туыстарындағы бірнеше өсімдік түрлерінің жалпы атауы. Бұл өсімдіктер қыша тұқымдасына (Brassicaceae) жатады. Қыша тұқымы дәмдеуіш ретінде пайдаланылады. Тұқымды ұнтақтап, сумен, сірке суымен немесе басқа сұйықтықтармен арастырғанда сары түсті дайын қыша дәмдеуіші жасалады. Сондай-ақ, тұқымнан қыша майы алынады, ал жапырақтары жеуге жарамды қыша көкөнісі ретінде қолданылады. Көптеген көкөністер – қыша өсімдіктерінің егілген түрлері. Оларды үйрету 6000 жыл бұрын басталуы мүмкін.
The mustard plant is any one of several plant species in the genera Brassica, Rhamphospermum and Sinapis in the family Brassicaceae (the mustard family). Mustard seed is used as a spice. Grinding and mixing the seeds with water, vinegar, or other liquids creates the yellow condiment known as prepared mustard. The seeds can also be pressed to make mustard oil, and the edible leaves can be eaten as mustard greens. Many vegetables are cultivated varieties of mustard plants; domestication may have begun 6,000 years ago.
Тарих
Гректік және рим дәуірінде қышаның кейбір түрлері кеңінен өсірілгенімен, Зохари мен Хопф былай деп атап көрсетеді: "Осы егістерге қатысты археологиялық жазбалардың көбі жоқ". Қышаның жабайы түрлері және оның туысқандары – түймедақ пен шалқан, Батыс Азия мен Еуропаның көп бөлігінде кездеседі, бұл олардың сол аймақта қолдануға түсуі мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Зохари мен Хопф: "Осы өсімдіктердің тегін анықтау үшін тіл біліміне сүйенуге тура келеді", – деген қорытындыға келді. "Британника энциклопедиясы" қышаның б.з.д. 2500–1700 жылдар аралығындағы Индес цивилизациясы тарапынан өсірілгенін мәлімдейді. Саскачеван қышасын дамыту комиссиясының мәліметінше, "қышаның қолданылуы туралы ең алғашқы мәліметтер б.з.д. 3000 жылға жататын шумер және санскрит мәтіндерінде кездеседі". 2021 жылы жарияланған B. rapa-ның кең ауқымды генетикалық зерттеуі, бұл түрдің Орталық Азияда 6000 жыл бұрын қолдануға түсуі мүмкін екенін, ал алғашқы өнім репа немесе майлы дәнді өсімдік болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Зерттеу нәтижелері сонымен қатар түрдің таксономиялық жағынан қайта қаралуы қажеттігін де көрсетті.
Although some varieties of mustard plants were well established crops in Hellenistic and Roman times, Zohary and Hopf note, "There are almost no archeological records available for any of these crops." Wild forms of mustard and its relatives, the radish and turnip, can be found over West Asia and Europe, suggesting their domestication took place somewhere in that area. However, Zohary and Hopf conclude: "Suggestions as to the origins of these plants are necessarily based on linguistic considerations." The Encyclopædia Britannica states that mustard was grown by the Indus Civilization of 2500–1700 BC. According to the Saskatchewan Mustard Development Commission, "Some of the earliest known documentation of mustard's use dates back to Sumerian and Sanskrit texts from 3000 BC". A wide ranging genetic study of B. rapa announced in 2021 concluded that the species may have been domesticated as long as 6,000 years ago in Central Asia, and that turnips or oilseeds may have been the first product. The results also suggested that a taxonomic re evaluation of the species might be needed.
Түрлер
Ақ қыша (Sinapis alba) Солтүстік Африкада, Батыс Азияда және Жерорта теңізі Еуропасында жабайы өседі және ұзақ уақыт өсіру арқылы одан әрі тарады; бастапқыда Гималай тауларының етегінде өскен қоңыр қыша (Brassica juncea) Үндістанда, Канадада, Ұлыбританияда, Данияда, Бангладеште және АҚШ-та коммерциялық мақсатта өсіріледі; қара қыша (Brassica nigra) Аргентинада, Чилиде, АҚШ-та және кейбір Еуропа елдерінде өсіріледі. Канада мен Непал – әлемдегі қыша тұқымын өндірушілердің ең ірілері, олардың үлесі 2010 жылы әлемдік өндірістің шамамен 57%-ын құрады. Ақ қышаны көбінесе Еуропада (Ұлыбритания мен Украина арасында) жапқыш дақыл ретінде пайдаланады. Көптеген сорттар бар, мысалы, Германия мен Нидерландыда, негізінен гүлденудің кешіктірілуі мен ақ қызылшаның кисталық нематодына (Heterodera schachtii) төзімділігі бойынша ерекшеленеді. Фермерлер кеш гүлдейтін сорттарды жақсы көреді, себебі олар тұқым өндірмейді және келесі жылы арамшөпке айналуы мүмкін. Топырақты жылдам жабу, арамшөптерді жою және топырақты эрозиядан қорғау үшін ерте өнімділік маңызды. Қант қызылшасын алмастыру кезінде ақ қызылшаның цисталық нематодын басу маңызды қасиет болып табылады. Төзімді ақ қыша сорттары нематодтар популяциясын 70–90%-ға дейін азайтады. Қыша тұқымдастары Phaedon cochleariae, Еуропаға тән қоңыздың кең таралған қоректік өсімдігі болып табылады. Ерекше тамақтану әдеттеріне байланысты, оларды халық арасында қыша жапырақты қоңыздар деп атайды. Жақында жүргізілген зерттеулер биодизель өндірісінде қолданылатын, дизель отынына ұқсас, қайта жаңартылатын сұйық отын алу үшін жоғары майлылығы бар қыша сорттарын зерттеді. Қыша майынан жасалған биодизельдің ағымдық қасиеттері мен кетандар көрсеткіштері жақсы. Майды сығып алғаннан кейін қалған шөп те тиімді пестицид екені анықталды.
White mustard (Sinapis alba) grows wild in North Africa, West Asia, and Mediterranean Europe, and has spread farther by long cultivation; brown mustard (Brassica juncea), originally from the foothills of the Himalayas, is grown commercially in India, Canada, the United Kingdom, Denmark, Bangladesh and the United States; black mustard (Brassica nigra) is grown in Argentina, Chile, the US, and some European countries. Canada and Nepal are the world's major producers of mustard seed, between them accounting for around 57% of world production in 2010. White mustard is commonly used as a cover crop in Europe (between UK and Ukraine). Many varieties exist, e. g., in Germany and the Netherlands, mainly differing in lateness of flowering and resistance against white beet cyst nematode (Heterodera schachtii). Farmers prefer late flowering varieties, which do not produce seeds; they may become weeds in the subsequent year. Early vigor is important to cover the soil quickly and suppress weeds and protect the soil against erosion. In rotations with sugar beets, suppression of the white beet cyst nematode is an important trait. Resistant white mustard varieties reduce nematode populations by 70–90%. Mustard species' are a common host plant to Phaedon cochleariae, a beetle native to Europe. Because of their particular diet, they've been colloquially referred to as mustard leaf beetles. Recent research has studied varieties of mustards with high oil contents for use in the production of biodiesel, a renewable liquid fuel similar to diesel fuel. The biodiesel made from mustard oil has good flow properties and cetane ratings. The leftover meal after pressing out the oil has also been found to be an effective pesticide.