Кіріспе

Уильям Мартин Грин (22 сәуір 1899 – 8 ақпан 1975), Мартын Грин сахналық атымен танымал, ағылшын актері және әншісі. Ол Д'Ойли Карт Опера Компаниясының басты комедиялық актері ретінде, 1930-1940 жылдардағы Гилберт пен Салливанның комикалық операларындағы негізгі рөлдердегі өнерлерімен, сондай-ақ 1950-1970 жылдардағы Америкадағы мансабымен есте қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қызметтен кейін Грин ән салуды оқып, музыкалық театр сахнасында өнер көрсете бастады. 1922 жылы ол D'Oyly Carte Opera Company-ге қосылып, хорда әнші болып бастады, содан кейін кішкентай және орташа рөлдерде ойнап, компанияның басты комедиялық актерінің орнын толтырып, оны жиі алмастырды. 1931 жылдан бастап оған «Пираттар» операсында генерал-майор Стэнли және «Руддигор» операсында Робин Оукаппл рөлдері берілді. 1934 жылы Грин басты комедиялық актер болып, Гилберт пен Салливанның барлық танымал рөлдерін ойнады, олардың ішінде «H.M.S. Pinafore» операсындағы Сэр Джозеф, «Пираттардағы» генерал-майор, «Сабырлықтағы» Бунторн, «Иолантедегі» лорд-канцлер, «Микадодағы» Ко Ко, «Гвардияның емендеріндегі» Джек Пойнт және «Гондольелердегі» Плаза Тороның герцогы сияқты рөлдерді ойнады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Грин D'Oyly Carte ұйымынан шығып, басқа театрларда жұмыс істеді. 1941 жылы ол Корольдік әуе күштеріне қосылып, 1945 жылға дейін қызмет етті. Ол көп ұзамай D'Oyly Carte-ке қайта оралып, 1951 жылға дейін басты комедиялық актер ретінде жұмыс істеді. Содан кейін ол компанияны тағы да тастап, Нью-Йорк қаласына көшіп барды, онда Бродвей мюзиклдерінде, пьесаларда, теледидарда, жазбаларда және фильмдерде мансабын жалғастырды. 1959 жылы оның сол аяғы гараж лифтісінде қатты зақымданып, тізеден төмен ампутациялауға мәжбүр болды. Өте бекем жігермен, Грин жасанды аяқпен актерлік және режиссерлік жұмысын жалғастырды. Ол өмірінің соңына дейін актерлік және режиссерлік қызметін атқарып, «Өлудің керемет жолы» (1968) және «Айсмен келеді» (1973) фильмдеріндегі рөлдері сияқты көптеген фильмдерде ойнады.

Өмір және мансап

Уильям Мартин Грин Лондонның Шепардс Буш қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Уильям Грин (1868–1920), тенор концерттік әнші, оның алғашқы ән мұғалімі болды, ал анасы Сара Энн, туған тегі Мартин (1869 ж.т.). Әке-шешесі екеуі де Ланкаширдің Болтон қаласынан шыққан; Грин олардың төрт баласының үшіншісі болды. Ағасы Александр қайтыс болғаннан кейін Грин мектепті тастап, 1914–1915 жылдары Уиган қаласындағы мата сатушының шәкірті болды, бірақ ол онда бақытсыз болды және әскерге қосылуға асықты. Жасы кішкентай болғандықтан әскерге екі рет түсуге тырысқаннан кейін, ол әскерде қызмет етіп, Бірінші дүниежүзілік соғыста әскер барабаншысы болып Францияда соғысты. Гриннің алғашқы сахналық өнері 1919 жылдың басында Нотинггемде «Оңтүстік қыз» (A Southern Maid) хорында болды. Ол сондай-ақ, D'Oyly Carte Opera Company-нің бұрынғы әншісі Кэрнс Джеймстен дикцияны жақсарту сабақтарын алды. Сонымен қатар, ол Джек Пойнт рөлінде Литонның орнын жиі ауыстыра бастады. 1934 жылы Литон зейнетке шыққаннан кейін Грин Д'Ойли Карте компаниясының басты комедиялық актері болды, ол келесі бес жыл ішінде Лондондық маусымдар мен Ұлыбритания және Америка бойынша гастрольдік сапарларды қамтитын репертуарындағы барлық комедиялық рөлдерді ойнады.

Соғыс және кейінгі жылдар

1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, британ үкіметі барлық театрларды мерзімі белгісіз жабуға бұйырды. Руперт Д’Ойли Карт компанияның күзгі турнесін тоқтатты және барлық артистерінің келісімшарттарын бұзды. Грин мүмкіндігінше тезірек Чарльз Б. Кокранмен Савой театрында Ноэль Гейдің “Lights Up” ревюсінде ойнауға келісім шақты. 1939 жылғы Рождество күні D’Oyly Carte қайтадан қойылымдарды бастады, ал Грин қолжетімді болмағандықтан, компанияға екінші рет келгенде, Грин компанияның көркемдік және коммерциялық шешімдеріне, соның ішінде кейбір жазбаларды кейінге жылдыруға наразылық білдірді, бұл басшылықпен қарым-қатынастың нашарлауына әкелді. Компанияның бұрынғы хоршысы және ұзақ жылдар бойы бас партияларды орындаған Даррел Фанкорттың әйелі, темпераментті Снукиді таңдау өте танымал болмады және компаниядан көптеген артистердің кетуіне себеп болды, соның ішінде Гриннің 1951 жылы кетуі де осыған байланысты болды. Ол былай деп жазды:
«[Эванстың таңдалуы] мүмкін екенін естігенімде, Мисс Картқа оның үлкен психологиялық қателік жасап жатыр деп ойлағанымды айттым. Анна Бетеллдің басшылығы кезінде наразылықтың белгілері күшейді және хордың кейбір мүшелеріне артықшылық көрсетіліп, қазіргі дублерлерді, кіші рөлдерге таңдау және т.б. жағдайларда жақтастық жасалғаны туралы ұсыныстар айтылды. Бірақ бұрын он бес жыл хорда жұмыс істеген әйелді, қазір бас партияларды орындайтын бірнеше артистің әйелін тағайындау, менің ойымша, психологиялық қателік еді. Оның осы жақтастықпен айыпталуы мүмкін екенін сезіндім. Менің пікірім Мисс Картқа әсер етпеді, бірақ уақыт өте келе менің дұрыс екенім анықталды. Наразылық күшейді, өзгерістер үнемі орын алып, сын-ескертулер көбейді. Бұл өндіріс әдістеріне ғана қатысты емес, сонымен қатар білімнің жетіспеушілігіне де қатысты, бұл үнемі өзін-өзі қайталайтын түсіндірулермен көрінді. Оған тағы да ауыр айыптар тағылды. [Басқарушылар] орындаушылардың автоматтан артық емес және өздері ойлауға қабілетсіз немесе ақылдары жоқ деп есептеді. Өндірісте жеке тұлғаның, оның ерекшелігінің немесе актерлік шеберлігінің ешқандай ескерілмейтін жоспары жасалады – бұл спонтандықтан айырылған, сағаттай жұмыс істейтін өндіріс. Тарихшы Тони Джозеф былай деп жазды: «Бұл D’Oyly Carte тарихындағы ең көп артистердің бірдей кетуі болды, сондықтан маусымға қатысты туындаған қайғының сезімі осылайша күшті болды. 1951 жылдың тамызы бір дәуірдің аяқталуы болды». Содан кейін ол Элла Халман және Радли Флиннмен бірге Америкаға сапар шегіп, С. М. Чарток үшін Гилберт пен Салливан операларын гастрольде көрсетті. Ол Америкада қалды, Нью-Йорк қаласына қоныстанды, онда мюзиклдерде, пьесаларда, теледидарда, жазбаларда және фильмдерде мансабын жалғастырды. Ол сондай-ақ бірнеше теледидар мюзиклінде ойнады, мысалы, Боб Кратчит рөлінде қаладағы ең ашкөз адам (1956). 1959 жылы Гриннің сол аяғы гараж лифтісінде сығылып, тізеден төмен ампутацияланды. Үндістаннан келген жедел жәрдем дәрігері П. Шамсуддин операцияны наркозсыз жасау үшін полиция қызметкерінен қалта пышағын алды. Сегіз айдан кейін, протездік аяқпен, ол Сент-Луистегі “Әннің рыцарлары” мюзиклінде У. С. Гилберт рөлін ойнады. 1960 жылы ол “Микадо” фильмінің “Bell Telephone Hour” теледидарлық конденсацияланған өндірісінде Граучо Маркс, Хелен Траубель, Стэнли Холлоуэй және Роберт Рунсвиллдің режиссері болды. Ол Бродвейде “Қара комедияда” (1967), “Кентербери ертегілерінде” (1969) Жюстин (жатақханашы) және Чосер, “Шарлидің әпкесінде” (1970) полковник сэр Фрэнсис Чесни және “Теңдесі жоқ Максте” (1971) полковник Элборн рөлдерін ойнады. Ол сонымен қатар өмірінің соңына дейін жазғы қорда жұмыс істеді. Грин сонымен қатар Гилберт пен Салливанның туындыларын жиі түсіріп, өндіріске жетекшілік етті және әртүрлі гастрольдік компаниялармен және жазғы қорда жұмыс істеді. Оның кинодағы рөлдері арасында “Өлудің керемет жолы” (1968) және “Айсмен келеді” (1973) фильмдеріндегі капитан Финчли болды. Осыдан кейін ол өзінің Голливудтағы Лос-Анджелес қаласына (ол 1973 жылдан бері тұрып келген) оралды және көп ұзамай ауруханаға жатқызылды. Оның бірінші некеден Памела атты қызы болды, ол 1950 жылы Джеффри Джон Фаррер Брейнге (1922–2000) үйленді.

Жазбалар мен кітаптар

Грин өзінің D'Oyly Carte жазбаларынан басқа, тағы төрт Гилберт пен Салливан жазбасын жасады: Мартин Гриннің Гилберт пен Салливан (Columbia, 1953), «Микадо» (Allegro Royale, 1954), Мартин Грин Гилберт пен Салливан әндер кітабын орындайды (MGM, 1962) және «Пензанс пираттары» (RCA Victor, 1966). Ол 1956 жылғы «The Stingiest Man in Town» мультфильмінің саундтрегінде және 1969 жылғы «Canterbury Tales» альбомның актерлік құрамындағы әндердің жазбасында қатысты. Ол Америкада радио мен теледидарда жұмыс істеді, соның ішінде Campbell's Soup үшін генерал-майор әнінің бейімделуін жасады. Ол балаларға арналған әндер мен әңгімелерді де жазды, мысалы, 1957 жылы Джули Эндрюспен (және Moondog музыкасымен) «Сенім мен беймәлім әндері – қайтадан айт» және «Араб түндері» атты жазба. Грин екі кітап жазды: 1952 жылы жарық көрген автобиографиясы «Міне, қалай істеу керек» және 1961 жылы «Мартин Гриннің Гилберт пен Салливан қазынасы» (Нью-Йорк, Simon & Schuster) атты түсіндірмелі әндер жинағы. «Міне, қалай істеу керек» кітабының екі басылымы бар. Америкалық басылымы (Нью-Йорк, W. W. Norton & Co., 275 бет) британдық басылымына (Лондон, Max Reinhardt, 210 бет) қарағанда D'Oyly Carte тұлғалары мен жағдайларын қарастыруда көбірек ашық және кеңейтілген. Ол сондай-ақ Лесли Айрдың 1972 жылғы «Гилберт пен Салливанның серігі» кітабына кіріспе жазды, онда Гилберт пен Салливан опералары «америкалық және австралиялық» тілдеріне де аударылғанын әзілмен айтты. Гриннің қолжазбалары Бостон университетінің Мугар мемориалдық кітапханасындағы Говард Готлиб мұрағаттық зерттеу орталығында сақталады.