Қарыздық қағаздар нарығы

Кіріспе

Қарыз нарығы (сондай-ақ қарыз нарығы немесе несие нарығы) – қатысушылардың жаңа қарызды шығара алатын, оны біріншілік нарық деп атайды, немесе қарыз бағалы қағаздарын сатып алып-сата алатын қаржы нарығы, оны екіншілік нарық деп атайды. Бұл көбінесе облигациялар түрінде болады, бірақ мемлекеттік және жеке шығындар үшін ноталар, вексельдер және т.б. да болуы мүмкін. Облигациялар нарығында негізінен АҚШ үстемдік етеді, ол нарықтың 39% құрайды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, облигациялар нарығының көлемі (жалпы қарыз сомасы) әлем бойынша 119 триллион долларға, ал АҚШ нарығында 46 триллион долларға бағаланады, деп хабарлайды Бағалы қағаздар индустриясы және қаржы нарықтары қауымдастығы (SIFMA). Облигациялар мен банк несиелерінен несие нарығы құралады. Әлемдік несие нарығы әлемдік акциялар нарығынан шамамен үш есе үлкен. Банк несиелері Бағалы қағаздар және биржа туралы заң бойынша бағалы қағаздар болып табылмайды, бірақ облигациялар көбінесе болады және сондықтан олар қатаң реттеледі. Облигациялар көбінесе кепілмен қамтамасыз етілмейді (бірақ олармен қамтамасыз етілуі мүмкін) және шамамен 1000-дан 10000 долларға дейінгі салыстырмалы түрде шағын номиналмен сатылады. Банк несиелерінен айырмашылығы, облигацияларды жеке инвесторлар да ұстауы мүмкін. Облигациялар несиелерге қарағанда жиі сатылады, бірақ акциялар сияқты жиі емес. АҚШ облигациялар нарығындағы орташа күнделікті сауданың көбісі брокерлер мен ірі институттар арасында децентрализацияланған (OTC) нарықта жүзеге асырылады. Дегенмен, облигациялардың аз бөлігі, негізінен корпоративтік облигациялар биржаларда тіркелген. Облигациялар саудасының бағасы мен көлемі туралы ақпарат Қаржылық индустрияны реттеуші органның (FINRA) Сауда туралы есеп беру және сәйкестік жүйесіне (TRACE) беріледі. Облигациялар нарығының маңызды бөлігі – мемлекеттік облигациялар нарығы, оның көлемі мен өтімділігі жоғары. Мемлекеттік облигациялар көбінесе кредиттік тәуекелді бағалау үшін басқа облигациялармен салыстырылады. Облигация бағасы мен пайыздық ставкалар (немесе кірістілік) арасындағы кері байланыстың салдарынан облигациялар нарығы көбінесе пайыздық ставкалардағы өзгерістерді немесе кірістілік қисығының пішінін, яғни «қаржыландыру құнының» өлшемдерін көрсету үшін қолданылады. АҚШ және Германия сияқты тәуекелі төмен елдердің мемлекеттік облигацияларының кірістілігі тәуекелсіз дефолт деңгейін көрсетеді деп есептеледі. Сол валюталарда (АҚШ доллары немесе евро) номиналдалған басқа облигациялардың кірістілігі көбінесе жоғары болады, себебі басқа қарыз алушылар АҚШ немесе Германия үкіметтеріне қарағанда дефолтқа ұшырау ықтималдығы жоғары, ал дефолт жағдайында инвесторлардың зияны жоғары болуы мүмкін. Дефолтқа түсудің негізгі себебі – толық немесе уақтылы төлемді жасамау.

Financial market where participants can issue new debt or buy and sell debt securities

The bond market (also debt market or credit market) is a financial market in which participants can issue new debt, known as the primary market, or buy and sell debt securities, known as the secondary market. This is usually in the form of bonds, but it may include notes, bills, and so on for public and private expenditures. The bond market has largely been dominated by the United States, which accounts for about 39% of the market. As of 2021, the size of the bond market (total debt outstanding) is estimated to be at $119 trillion worldwide and $46 trillion for the US market, according to the Securities Industry and Financial Markets Association (SIFMA). Bonds and bank loans form what is known as the credit market. The global credit market in aggregate is about three times the size of the global equity market. Bank loans are not securities under the Securities and Exchange Act, but bonds typically are and are therefore more highly regulated. Bonds are typically not secured by collateral (although they can be), and are sold in relatively small denominations of around $1,000 to $10,000. Unlike bank loans, bonds may be held by retail investors. Bonds are more frequently traded than loans, although not as often as equity. Nearly all of the average daily trading in the U. S. bond market takes place between broker dealers and large institutions in a decentralized over the counter (OTC) market. However, a small number of bonds, primarily corporate ones, are listed on exchanges. Bond trading prices and volumes are reported on Financial Industry Regulatory Authority's (FINRA) Trade Reporting And Compliance Engine, or TRACE. An important part of the bond market is the government bond market, because of its size and liquidity. Government bonds are often used to compare other bonds to measure credit risk. Because of the inverse relationship between bond valuation and interest rates (or yields), the bond market is often used to indicate changes in interest rates or the shape of the yield curve, the measure of "cost of funding". The yield on government bonds in low risk countries such as the United States and Germany is thought to indicate a risk free rate of default. Other bonds denominated in the same currencies (U. S. Dollars or Euros) will typically have higher yields, in large part because other borrowers are more likely than the U. S. or German Central Governments to default, and the losses to investors in the case of default are expected to be higher. The primary way to default is to not pay in full or not pay on time.

Өлшемі

Әлемдік облигациялар нарығындағы сома 2012 жылдың наурызына дейінгі он екі айда 2%-ға өсіп, шамамен 100 триллион долларға жетті. Ішкі облигациялар жалпы соманың 70%-ын, ал халықаралық облигациялар қалған бөлігін құрады. АҚШ жалпы нарықтың ең ірі бөлігін (33%) алып отыр, одан кейін Жапония (14%) келеді. Әлемдік ЖІӨ-ге шаққанда облигациялар нарығы 2011 жылы 140%-дан асып түсті, 2008 жылы 119%, ал он жыл бұрын 80% болған. Осы айтарлықтай өсімнің нәтижесінде 2012 жылдың наурызында нарық әлемдік акциялар нарығынан (нарықтық капитализациясы шамамен 53 триллион доллар) әлдеқайда үлкен болды. Экономикалық төмендеудің басынан бері нарықтың өсуі үкіметтердің облигация шығару көлемінің артуымен байланысты. АҚШ-та 500 000-нан астам бірегей корпоративтік облигация бар. Халықаралық облигациялардың жалпы сомасы 2011 жылы 2%-ға өсіп, 30 триллион долларға жетті. Жыл ішінде шығарылған 1,2 триллион доллар өткен жылғы көрсеткіштен шамамен бестен бір бөлігіне кеміді. 2012 жылдың бірінші жартысы 800 миллиард доллардан астам облигация шығарылып, сәтті басталды. АҚШ жалпы соманың 24%-ын алып, ең ірі орталық болып табылады, одан кейін Ұлыбритания 13% көрсеткішті иеленеді.

АҚШ облигация нарығының көлемі

Бағалы қағаздар индустриясы және қаржы нарықтары қауымдастығының (SIFMA) мәліметтері бойынша, 2017 жылдың 1-тоқсанына қарай АҚШ облигация нарығының көлемі (миллиард доллар есебімен):

Санат Сомасы Пайыздық үлесі
Қазынашылық облигациялар $13,953.6 35.16%
Корпоративтік қарыз $8,630.6 21.75%
Ипотекамен байланысты облигациялар $8,968.8 22.60%
Муниципальдік облигациялар $3,823.3 9.63%
Ақша нарықтары $937.2 2.36%
Агенттік бағалы қағаздар $1,981.8 4.99%
Активтермен қамтамасыз етілген облигациялар $1,393.3 3.51%
Барлығы $39,688.6 100%

SIFMA мойындаған жалпы федералды мемлекеттік қарыз, сол кезде шамамен 19.8 триллион долларға жеткен АҚШ Қазынашылық департаментінің шығарған вексельдерінің, ноталары мен облигацияларының жалпы сомасынан әлдеқайда төмен. Бұл көрсеткіш Федералдық резерв және Әлеуметтік қамсыздандыру сенім қоры сияқты үкіметаралық қарыздарды қамтымаған болуы мүмкін.

Ұдайы ауытқушылық

Бонд иелері, купонды жинап, оны мерзімі жеткенше ұстайтын нарық қатысушылары үшін нарықтың құбылмалылығы маңызсыз; негізгі сома мен сыйақы алдын ала белгіленген кесте бойынша төленеді. Бірақ облигацияларды мерзімінен бұрын сатып алатын және сататын қатысушылар көптеген тәуекелдерге ұшырайды, олардың ең маңыздысы – пайыздық ставкалардың өзгеруі. Пайыздық ставкалар өскенде, жаңа шығарылымдар жоғары кірістілік беретіндіктен, қолдағы облигациялардың құны төмендейді. Сол сияқты, пайыздық ставкалар төмендегенде, жаңа шығарылымдар төмен кірістілік беретіндіктен, қолдағы облигациялардың құны өседі. Бұл облигация нарығының құбылмалылығының негізгі қағидасы – облигация бағаларындағы өзгерістер пайыздық ставкалардағы өзгерістерге кері пропорционал. Өзгермелі пайыздық ставкалар – елдің ақша-кредит саясатының бір бөлігі, ал облигация нарығының құбылмалылығы күтілетін ақша-кредит саясаты мен экономикалық өзгерістерге реакция. Экономистердің экономикалық көрсеткіштерге қатысты пікірлері мен жарияланған нақты деректер нарықтың құбылмалылығына әсер етеді. Нарық бағаларындағы келісімге қол жеткізілсе, «күтілгендей» деректер жарияланғаннан кейін бағада аз қозғалыс болады. Егер экономикалық деректер консенсус пікірінен өзгеше болса, қатысушылар деректерді интерпретациялағанда нарықта бағаның күрт өзгеруі мүмкін. Белгісіздік (жоғары деңгейдегі консенсуспен өлшенгенде) жариялау алдында да, кейін де құбылмалылықты арттырады. Экономикалық деректердің маңыздылығы мен әсері экономиканың даму цикліндегі орнына байланысты өзгереді.

Бондаждық инвестициялар

Облигациялар әдетте 1000 долларлық сомамен саудаланады және номиналды құнының пайызы ретінде бағаланады (100%). Көптеген облигациялар облигацияның өзі немесе дилер белгілеген ең төменгі сомаға ие. Ұсынылатын көлемдер 10 000 доллардың еселігімен ұсынылады. Дегенмен, брокерлер үшін 100 000 доллардан кем сомадағы сауда "ұсақ лот" деп есептеледі. Облигациялар әдетте белгілі интервалдармен пайыз төлейді. Белгілі купонды облигациялар көрсетілген купонды төлем кестесімен анықталған бөліктерге бөледі, мысалы, жартыжылдық төлем. Қалқымалы мөлшерлемелі купонды облигациялар келесі төлемге дейін қалқымалы мөлшерлемені есептеу кестесін белгілейді. Купонсыз облигациялар пайыз төлемейді. Олар имплициттік пайызды ескере отырып, айтарлықтай төмен бағамен шығарылады. Көптеген облигациялардың табысы болжамды болғандықтан, олар әдетте консервативті инвестициялық стратегияның бір бөлігі ретінде сатып алынады. Дегенмен, инвесторлар облигацияларды, әсіресе корпоративтік және муниципалдық облигацияларды нарықта белсенді түрде саудалай алады және экономикалық жағдайларға, пайыздық ставкаларға және эмитент факторларына байланысты пайда табады немесе зиян көреді. Облигация бойынша алынатын пайыз табысы, дивиденттерден алынатын табысқа қарағанда, қалыпты табыс ретінде салық салынады, ал дивиденттерге артықшылықты салық ставкалары қолданылады. Алайда, көптеген мемлекеттік және муниципалдық облигациялар салық салудың бір немесе бірнеше түрінен босатылған. Инвестициялық компаниялар жеке инвесторларға облигациялық қорлар, жабық қорлар және инвестициялық трастар арқылы облигация нарығына қатысуға мүмкіндік береді. 2006 жылы облигациялық қорларға түскен жалпы таза ағын 2005 жылғы 30,8 миллиард доллардан 2006 жылы 60,8 миллиард долларға дейін 97%-ға өсті. Биржада сауда жасалатын қорлар (ETF) облигация эмиссиясымен тікелей сауда жасауға немесе инвестициялауға тағы бір балама болып табылады. Бұл бағалы қағаздар жеке инвесторларға үлкен бастапқы және қосымша сауда көлемін жеңуге мүмкіндік береді.

Бондаждық индекстер

Портфельдерді басқару және нәтижелерін бағалау үшін, акциялар үшін S&P 500 немесе Рассел индекстері сияқты, бірнеше облигация индекстері бар. Ең көп қолданылатын американдық эталондық индекстерге Barclays Capital Aggregate Bond Index, Citigroup BIG және Merrill Lynch Domestic Master жатады. Көптеген индекстер кеңірек индекс отбасыларының құрамына кіреді, оларды жаһандық облигациялық портфельдерді бағалау үшін пайдалануға болады, сондай-ақ мамандандырылған портфельдерді басқару үшін мерзіміне немесе саласына қарай одан әрі бөлуге болады.

Тарих

Ежелгі Шумерде ғибадатханалар діни қызметкерлер мен билеушілердің бақылауымен ғибадатханалар ретінде де, банктер ретінде де қызмет атқарды. Қарыздар әдетте 20% тұрақты пайыздық мөлшерлемемен берілді; бұл әдет Вавилон, Месопотамияда жалғасты және Хаммурапи кодексіне жазылды. Тарихтағы алғашқы белгілі облигация шамамен 2400 ж.б. Месопотамияның Ниппур қаласында (қазіргі Ирак) пайда болды. Ол негізгі қарыз алушының астық төлемін кепілдіктеді. Кепілдік кепілдік бойынша, егер қарыз алушы төлемді орындамаса, қарыз қайтарылатын болды. Сол кездегі валюта – жүгері болды. Ежелгі заманда қарыздар бастапқыда мал немесе астықпен берілетін, олардан өсімпұл төленіп, қарыз берушіге бір бөлігі қайтарылатын. Күміс танымал болды, себебі ол аз сыртқы әсерге ұшырайды және үлкен сомаларды оңай тасымалдауға мүмкіндік берді, бірақ мал немесе астық сияқты табиғи түрде пайыз өндіре алмады. Адам еңбегінен алынатын салықтар осы мәселені шешу үшін пайда болды. Плантагенет дәуірінде Англия тажының Италияның Тосканадағы Луккалық Рикчарди сияқты итальяндық қаржыгерлерімен және саудагерлерімен тығыз байланысы болды. Бұл сауда байланыстары қазіргі заманғы банк несиелеріне ұқсас несиелерге негізделген; басқа несиелер крест жорықтарын қаржыландыру қажеттілігімен байланысты болды және Италияның қала-мемлекеттері халықаралық сауда, қаржы және дін тоғысқан жерде ерекше орын алды. Алайда сол кездегі қарыздар облигациялар түрінде әлі де бағалы қағаздар түрінде рәсімделмеген. Бұл жаңалық солтүстіктен, Венециядан келді. 12 ғасырда Венеция қала-мемлекетінің үкіметі 5% тұрақты ставкамен төленетін престити деп аталатын соғыс облигацияларын шығара бастады. Бұлар бастапқыда күдікпен қарастырылды, бірақ оларды сатып алу және сату мүмкіндігі құнды деп есептелді. Орта ғасырдың соңындағы бағалы қағаздар қазіргі заманғы сандық қаржыда қолданылатын әдістерге өте ұқсас әдістермен бағаланды. Облигация нарығы қалыптасты. Жүз жылдық соғыстан кейін Англия мен Франция монархтары Венеция банкирлеріне үлкен қарыздарды төлемеді, бұл 1345 жылы Ломбард банктік жүйесінің құлдырауына әкелді. Бұл экономикалық соққы экономикалық өмірдің барлық саласына, соның ішінде киім-кешек, азық-түлік және гигиенаға әсер етті, ал содан кейінгі қара өлім кезінде Еуропа экономикасы мен облигация нарығы одан әрі құлдырады. Венеция өз банкирлеріне мемлекеттік борышты саудалауға тыйым салды, бірақ борышты саудаға жарамды құрал ретінде қабылдау идеясы сақталды. Облигациялар тарихы көне дәуірден бастау алады, олар 1602 жылы құрылған Голландиялық Шығыс Индия компаниясымен пайда болған акциялар нарығынан әлдеқайда ертерек (кейбір ғалымдар акционерлік қоғамға ұқсас құрылым ежелгі Римде болған деп санайды). 1693 жылы Англия Банкі алғаш рет мемлекеттік облигация шығарды. Бұл облигация Франциямен соғысты қаржыландыруға пайдаланылды. Басқа еуропалық үкіметтер де осыдан үлгі алды. АҚШ алғаш рет Америка Тәуелсіздік соғысын қаржыландыру үшін мемлекеттік қазыналық облигациялар шығарды. Мемлекеттік қарыз ("Liberty Bonds") қайтадан Бірінші дүниежүзілік соғыс күш-жігерін қаржыландыру үшін қолданылды және 1917 жылы АҚШ Германияға соғыс жариялағаннан кейін көп ұзамай шығарылды. Облигациялардың әрбір мерзімі (бір жылдық, екі жылдық, бес жылдық және т.б.) 1970 жылдардың ортасына дейін жеке нарық ретінде қарастырылды, содан кейін Salomon Brothers компаниясының трейдерлері олардың кірістілігі бойынша қисық сызық жасай бастады. Бұл жаңалық – кірістілік қисығы облигациялардың бағалануын және саудалануын өзгертті және сандық қаржының дамуына жағдай жасады. 1970 жылдардың соңында инвестициялық емес деңгейдегі компанияларға корпоративтік борышты шығаруға рұқсат берілді. Келесі жаңалық 1980 жылдары және одан кейін деривативтердің пайда болуы болды, бұл кепілдікпен қамтамасыз етілген борыштық міндеттемелерді, тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды және құрылымдық өнімдер саласының пайда болуын қамтамасыз етті.

In ancient Sumer, temples functioned both as places of worship and as banks, under the oversight of the priests and the ruler. Loans were made at a customary fixed 20% interest rate; this custom was continued in Babylon, Mesopotamia and written into the Code of Hammurabi. The first known bond in history dates from circa 2400BC in Nippur, Mesopotamia (modern day Iraq). It guaranteed the payment of grain by the principal. The surety bond guaranteed reimbursement if the principal failed to make payment. Corn was the currency of that time period. In these ancient times, loans were initially made in cattle or grain from which interest could be paid from growing the herd or crop and returning a portion to the lender. Silver became popular as it was less perishable and allowed large values to be transported more easily, but unlike cattle or grain could not naturally produce interest. Taxation derived from human labor evolved as a solution to this problem. By the Plantagenet era, the English Crown had long standing links with Italian financiers and merchants such as Ricciardi of Lucca in Tuscany. These trade links were based on loans, similar to modern day Bank loans; other loans were linked to the need to finance the Crusades and the city states of Italy found themselves uniquely at the intersection of international trade, finance and religion. The loans of the time were however not yet securitized in the form of bonds. That innovation came from further north: Venice. In 12th Century Venice, the city state's government began issuing war bonds known as prestiti, perpetuities paying a fixed rate of 5% These were initially regarded with suspicion but the ability to buy and sell them became regarded as valuable. Securities of this late Medieval period were priced with techniques very similar to those used in modern day Quantitative finance. The bond market had begun. Following the Hundred Years' War, monarchs of England and France defaulted on very large debts to Venetian bankers causing a collapse of the system of Lombard banking in 1345. This economic set back hit every part of economic life including clothing, food and hygiene and during the ensuing Black Death the European economy and bond market were depleted even further. Venice banned its bankers from trading government debt but the idea of debt as a tradable instrument and thus the bond market endured. With their origins in antiquity, bonds are much older than the equity market which appeared with the first ever joint stock corporation the Dutch East India Company in 1602 (although some scholars argue that something similar to the joint stock corporation existed in Ancient Rome). The first ever Sovereign bond was issued in 1693 by the newly formed Bank of England. This bond was used to fund conflict with France. Other European governments followed suit. The U. S. A. first issued sovereign Treasury bonds to finance the American Revolutionary War. Sovereign debt ("Liberty Bonds") was again used to finance its World War I efforts and issued in 1917 shortly after the U. S. declared war on Germany. Each maturity of bond (one year, two year, five year and so on) was thought of as a separate market until the mid 1970s when traders at Salomon Brothers began drawing a curve through their yields. This innovation the yield curve transformed the way bonds were both priced and traded and paved the way for quantitative finance to flourish. Starting in the late 1970s, non investment grade public companies were allowed to issue corporate debt. The next innovation was the advent of Derivatives in the 1980s and onwards, which saw the creation of Collateralized debt obligations, Residential mortgage backed securities and the advent of the Structured products industry.