Кіріспе

Збруч (Збруч; Zbrucz) – Батыс Украинадағы өзен, Днестрдің сол жақ саласы. Ол Подоль жотасы аймағында ағып, Авратиния жотасынан басталады. Збруч – 1848 жылы өзен жағасында табылған, төрт беті бар баспен бағана нысанындағы славян құдайының мүсініне (IX ғасыр) ат берген. Мүсіннің биіктігі белгісіз. 1851 жылдан бері мүсін Краковтың археологиялық мұражайында сақтаулы, алайда оның көшірмелері Мәскеу тарихи мұражайында, Тернополь облыстық мұражайында және Почаев атеизм мұражайында бар. Ғалымдар бұл мүсінді ежелгі славян құдайы Сватовиттің жергілікті халықтың дінінен алынған бейнесі деп санайды. Өзен бойында бірнеше шағын су электр станциялары (Боднаров және Мартыньков) орналасқан, ал өзен арнасында 140-қа жуық тоған бар. Өзен Тернополь және Хмельницкий облыстары арасындағы табиғи шекара болып табылады. Жоғарыда айтылғандай, өзен Подоль жотасы арқылы ағып өтеді, балды өсіретін флорасымен әйгілі Подоль төбелері арқылы өтеді, олар Медоборы деп те аталады (сөзбе-сөз: Мед – бал және Бори – орман). Өзен бойында суға түсуге арналған демалыс аймақтары бар. Медоборы Львов облысының солтүстік-шығыс бөлігінен Молдова Республикасының солтүстік шекарасына дейін созылады. Өзеннің бастауы Хорин және Слух сияқты басқа өзендерге жақын орналасқан және бұрын "Варягтардан гректерге" сауда жолының балама бағыты ретінде пайдаланылған. Шамамен өзеннің ең алғашқы атауы Борух болған. Збруч Польшаның бірінші бөлінісінен кейін, 1772-1793 жылдар аралығында Польша, Литва және Габсбург монархиясы арасындағы шекара болғандықтан халықаралық маңызға ие болды. Польшаның 1793-1807 және 1815-1918 жылдардағы екінші бөлінісінен кейін өзен бір жағынан Австрияның Галициясымен, екінші жағынан Ресей империясымен шектесетін болды. Сол кезде өзенге Пидхиртси деген ат та берілген. 1920 жылғы Польша-Украина одағынан кейін ол Польша мен Украина арасындағы шекара ретінде қарастырылды. Рига шартынан кейін осы аймақта өзен бойымен Польша-КСРО шекарасы белгіленді (бұл жағдай 1939 жылға дейін сақталды). Польшадағы француз әскери миссиясының штабында Польша жаяу әскерінің нұсқаушысы болған Шарль де Голль (1919-1921), Збруч маңындағы операцияларда ерекше көзге түсті, Польша армиясында майор шынжырғын алды және Польшаның ең жоғары әскери наградасы – Virtuti Militari орденін жеңіп алды. Өзен бойындағы нысандар: Медоборы табиғат қорығы (Хусятин және Грималив қалаларының жанында) "Подилский товтри" ұлттық табиғи паркі Моночинск заказнигі Кудринци қамалы Чорнокоцинци қамалы Пидволочиск және Волочиск қалалары арасындағы өткел, Австрия патшалығы мен Ресей империясы арасындағы тарихи шекаралық бекет Хусятин қаласы, Збруч мүсінінің табылу орны Скала Подилская қамалы және паркі (мемлекеттік сәулет ескерткіші).

Геоморфология

Жоғарғы аңғарда кішкентай, еңістері тегістелген, жыртылған. Орта ағысында аңғар V тәрізді (қапшағай тәрізді), ені 0,5 – 1,6 км, еңістері тік, шағын арқалар мен жыралармен тілген. Су тасқыны 80–100 м-ге дейін, кейде болмайды, жоғарғы бөлігінде 1–1,2 км-ге дейін, батпақты; жартастар 80–120 м-ге дейін немесе одан да тар.